Құжаттың кіріспесінде қазіргі уақытта елімізде қалыптасып отырған есірткі қылмысы ахуалына сипаттама беріледі. Атап айтқанда, есірткі өндірісі мен таралуының өсуі, трансұлттық есірткі желілерінің, жаңа жеткізу маршруттарының жандануы, өлім-жітім мен психикалық бұзылушылықтардың көбеюі, әлеуметтік тұрақсыздық пен қылмыстың күшеюі, жастардың цифрлық арналар мен есірткі мәдениеті арқылы тартылуы секілді көптеген фактор осы кешенді жоспардың өмірге келуіне негіз болған.
«Жаңа кезеңдегі жаһандық тұрақсыздық есірткіге қарсы іс-қимыл саласында бұрын-соңды болмаған сын-қатерлерді қалыптастырып отыр. Бұл қылмыстық топтардың мақсаттарын, құрылымы мен қызметін жан-жақты талдауды талап етеді. Сонымен қатар әлем бойынша күшейіп келе жатқан әлеуметтік-экономикалық осалдық есірткіге қатысты ахуалдың күрделене түсуіне ықпал етіп, халықтың анағұрлым осал топтарын қорғау үшін тереңдетілген ведомствоаралық және мемлекетаралық ынтымақтастықтың қажеттігін негіздейді. Бұл ретте қоғамдық денсаулық сақтау есірткі тұтынумен, азаматтардың психикалық денсаулығының жай-күйіне байланысты ұлғая түсетін тәуекелдерге тап болып отыр», делінген құжатта.
Сонымен қатар есірткі қылмыстарының киберкеңістікке өтуі, криптовалюталарды қолдану және құрамы мен әсері жағынан барған сайын күрделене түскен психикаға белсенді әсер ететін заттардың пайда болуы мемлекеттік органдардың ортақ күш-жігерін шоғырландыруды талап етіп отырғаны алға тартылады. Бұған қоса қазіргі таңда тұтынылатын есірткінің негізгі түрлеріне синтетикалар, оның ішінде амфетамин туындылары мен алмастырылған катинондар; каннабис және оның туындылары (гашиш, марихуана, т.б.); апиынды есірткілер, оның ішінде героин; құрамында кодеин, фенобарбитал және өзге де тыйым салынған заттар бар психикаға белсенді әсер ететін дәрілік препараттар жататыны көрсетілген.
Құжатта жазылғандай, жыл сайын еліміз аумағында 20–25 тонна есірткі заттары тәркіленеді. Оның шамамен 90 пайызы – каннабис тобындағы есірткілер.
Биыл 1 қаңтардан бастап күшті әсер ететін заттар мен прекурсорлардың заңсыз айналымы үшін қылмыстық жауапкершілікті көздейтін жаңа заңнамалық нормалар күшіне енді. Осыған байланысты уәкілетті органдардың өзара іс-қимыл тәртібін, құқық қолдану тәжірибесінің алгоритмдерін және жедел-іздестіру іс-шараларын нормативтік жағынан қамтамасыз ету, сондай-ақ аталған нормалардың іске асырылуын қамтамасыз ету үшін кешенді жоспар әзірленіп отыр.
ІІМ Есірткі қылмысына қарсы іс-қимыл комитетінің төрағасы, полиция полковнигі Данияр Мейірханның айтуынша, бұл құжат Мемлекет басшысының 2025 жылдың наурыз айында өткен Ұлттық құрылтайдың төртінші отырысында берген тапсырмаларын орындау шеңберінде ІІМ тарапынан дайындалған.
«Кешенді жоспарды әзірлеу барысында бұған дейінгі жоспарды іске асыру нәтижелері де ескерілді. Өткен үш жылдың ішінде ведомствоаралық және халықаралық ынтымақтастық күшейтіліп, есірткі қылмысына қарсы күрес белсенді сипатқа ие болды. Негізінен құқық бұзушылықтардың алдын алуға назар аударылды. Былтыр барлық құқық қорғау органдары мен арнаулы мемлекеттік органдардың күшімен 4 мыңнан аса есірткі қылмысының, оның ішінде 2 700 өткізу фактісінің жолы кесілді. Әсіресе синтетикалық есірткілерді тәркілеу нәтижесі едәуір өсіп, жалпы көлемі 1,5 тоннаны құрады», деді ол.
ІІМ өкілінің айтуынша, заңнамаға енгізілген өзгерістердің арқасында есірткі қылмысын жасағандарға берілетін жаза барынша қатаңдатылып, тіпті өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасы да қарастырылған. Соның нәтижесінде ел ішінде синтетикалық есірткі заттарының өндірісі төмендеген. 2025 жылдың наурыз айынан бастап есірткіні медициналық пайдаланудан басқа мақсатта тұтынғаны үшін әкімшілік жауапкершілік, қыркүйек айынан бастап дропперлік үшін қылмыстық жауапкершілік енгізілген.
«Тұңғыш рет ІІМ жанынан Есірткі құқық бұзушылықтарының алдын алу жөніндегі кеңес құрылды. Оның мүшелерінің бірі Бостандыққа шыққан есірткі қылмысын жасағандарды қоғамға қайта әлеуметтендіру бағдарламасын ұсынып, әкімдіктердің қолдауымен оны ел көлемінде таратып жатыр. Бағдарлама мақсаты – сотталғандарды сұранысқа ие кәсіптерге оқыту, мекеме ішінде, кейін бостандыққа шыққаннан соң жұмысқа орналастыру. Бұл іске бұрынғы есірткі жасырып кетумен айналысқандар да тартылып жатыр. Абақтыдан шыққан жүзге тарта адам ерікті ретінде жұмысқа алынды», дейді Д.Мейірхан.
Денсаулық сақтау министрлігі Медициналық көмек ұйымдастыру департаментінің директоры Гүлнара Сәрсенбаева өз сөзінде алдыңғы кешенді жоспарды жүзеге асыру барысында салалық ведомство қол жеткізген бірқатар нәтижеге тоқталды. Атап айтқанда, жасырын есірткі қолдану жағдайлары төмендеп, синтетикалық заттарды қолданумен байланысты диагноздармен алғашқы рет динамикалық бақылауға қойылған адамдар саны 20 пайызға артқанын тілге тиек етті. Сондай-ақ ұзақмерзімді ремиссиядан кейін динамикалық бақылаудан шығарылған балалар мен жасөспірімдердің қатары 25 пайызға көбейген. Бұл емдік және оңалту шараларының тиімділігін көрсетеді. Үшіншіден, медициналық-әлеуметтік оңалту жүйесі дамып келеді. Өткен үшжылдық жоспар нәтижесінде ерікті түрде емделген пациенттердің 30 пайызы медициналық-әлеуметтік оңалту бағдарламасымен қамтылған.
«Былтыр Оқу-ағарту министрлігімен бірлесіп ESPAD халықаралық моделі бойынша жастар арасында психикалық белсенді заттарды тұтынудың таралу деңгейін зерделеу мен алдын алу бағдарламаларының тиімділігін бағалауға арналған эпидемиялық зерттеу жүргізілді. Оған еліміздің әр аймағынан 13 пен 18 жас аралығындағы 9,5 мың мектеп оқушысы қатысты. Қазір алынған мәліметтерге талдау жүргізіліп жатыр. Ол осы жылдың алғашқы тоқсанында жарияланады», деді ол.
Г.Сәрсенбаева жаңа кешенді жоспарда көрсетілген 33 іс-шараның 8-інде Денсаулық сақтау министрлігі негізгі орындаушы екенін айта келе, ерікті түрде емделіп, медициналық-әлеуметтік оңалту бағдарламасымен қамтылғандардың қатарын биыл – 31%, келесі жылы – 33%, үшінші жылы 35%-ға жеткізу көзделіп отырғанын жеткізді. Оның айтуынша, жоспар аясында алдын алу жүйесін жетілдірудің, нашақорлықтан емдеу мен оңалту жүйесін дамытудың озық халықаралық тәжірибелері зерделенбек.
Ғылым және жоғары білім министрлігі Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім комитеті төрағасының орынбасары Ақерке Абылайхан студенттер арасындағы нашақорлықтың алдын алу жұмыстарына қатысты мәлімет берді. Оның айтуынша, құқық қорғау органдарының қатысуымен студенттерге әлеуметтік желі мен мессенджерлерде есірткі туралы тыйым салынған контентті жариялау мен тарату үшін көзделген қылмыстық жауапкершілік түсіндіріліп келеді. Сондай-ақ ІІМ және «Есірткісіз болашақ» («ЕсБол») қоғамдық қорымен бірлесіп жастар арасындағы есірткіге тәуелділіктің алдын алуға бағытталған студенттік ұяшықтарды құру жобасы іске асырылып жатыр.
«Қазір осындай ұяшықтар еліміздің 8 аймағында жұмыс істейді, оларға 2 мыңнан аса студент тартылған. Алдағы уақытта еліміздің барлық өңірін қамту көзделіп отыр», дейді ол.
Сонымен қатар А.Абылайхан бұл құқық бұзушылықтың қандай ауыр әрі азапты іс екенін шынайы түрде көрсету мақсатында ЖОО базасында сот отырыстарын өткізу тәжірибесі жүргізіліп жатқанын айтты. Мәселен, былтыр 25 мамырда І.Жансүгіров атындағы Жетісу университетінде ірі көлемде есірткі заттарын өткізумен айналысқан азаматқа қатысты сот отырысы өткен. 2023 жылы да А.Байтұрсынұлы атындағы Қостанай аймақтық университеті базасында осындай сот отырысы болғанын еске салды.
Айта кетсек, нашақорлыққа және есірткі бизнесіне қарсы күрес жөніндегі 2026–2028 жылдарға арналған кешенді жоспар аясында бірінші кезекте атқарылатын шаралар анықталған. Оның қатарында есірткі жарнамасымен және оны таратумен байланысты интернет-контентті мониторингілеу үшін ЖИ қолдану, есірткі плантацияларын, жасырын есірткі зертханаларын және прекурсорлар жасырылған орындарды анықтау, Интерполмен және ҰҚШҰ елдерімен халықаралық ынтымақтастықты жандандыру, әр өңірде есірткіге қатысты құқық бұзушылықтар профилактикасының пәрменді жүйесін белсенділерді, блогерлерді, ҮЕҰ мен білім беру ұйымдарының өкілдерін осы жұмысқа тарта отырып қалыптастыру, есірткі қылмыстары туралы ерікті түрде хабарлаған немесе олардың жолын кесуге жәрдемдескен азаматтарды қаржылай көтермелеу секілді бірқатар шара бар.
Жалпы, кешенді жоспар іс-шараларын ұйымдастыруға бюджеттен 18,2 млрд теңге бөлу көзделіп отыр.
