– Нұрлан Жанұзақұлы, су қауіпсіздігін қамтамасыз етуде көршілес елдермен байланысты жақсартудың маңызы жоғары екенін өмірдің өзі айқындап отыр. Су дипломатиясындағы ахуал қалай?
– Трансшекаралық су ресурстарын қорғау мен оларды ұтымды пайдалану мәселесі – Су ресурстары және ирригация министрлігі үшін негізгі бағыттардың бірі. Сонымен қатар елдің су қауіпсіздігін қамтамасыз ету тұрғысынан стратегиялық маңызға ие. Елімізде 8 су шаруашылығы бассейні бар, олардың жетеуі көршілес мемлекеттермен шектеседі. Осы 7 су шаруашылығы бассейнінде Қытай Халық Республикасымен, Ресей Федерациясымен, Қырғыз Республикасымен, сондай-ақ Орталық Азияның өзге мемлекеттерімен бірлесіп игілікке жарататын 58 трансшекаралық өзен бар. Трансшекаралық су ресурстарын қорғау мен пайдаланудағы өзара іс-қимыл қолданыстағы үкіметаралық келісімдер негізінде жүзеге асырылады. Бұл келісімдерді іске асыру мақсатында бірлескен комиссиялар мен жұмыс топтары жұмыс істейді. Комиссия отырыстарында су ресурстарын бөлу, су пайдалану режімдерін келісу, гидрологиялық ақпарат алмасу мәселелері талқыланады.
– Трансшекаралық өзендердің экологиялық қауіпсіздігін нығайту бағытында қандай жұмыс атқарылып жатыр?
– Климаттың өзгеруі, сонымен қатар шекаралас мемлекеттерде су тұтынудың артуына орай су шаруашылығы саласында экологиялық тәуекелдерді төмендетуге ерекше көңіл бөлініп отыр. Атап айтқанда, министрлік тарапынан Сырдария өзені бассейнінде тұрақты су теңгерімін қамтамасыз ету, Балқаш көлін сақтау, сондай-ақ Жайық өзені бассейніндегі экологиялық жағдайды жақсарту мақсатында бірқатар іс-шара жүзеге асырылды. Оның ішінде трансшекаралық су объектілеріне мониторингті күшейту, инженерлік инфрақұрылымды дамыту, сондай-ақ су экожүйелерін қалпына келтіруге бағытталған жобалар қолға алынды.
Министрліктің қызметіндегі басым бағыттардың бірі – трансшекаралық су ресурстарын қорғау, пайдалану саласында халықаралық ынтымақтастықты дамыту. Еліміз трансшекаралық су ағындары мен халықаралық көлдерді қорғау, пайдалану туралы Хельсинки конвенциясының, сондай-ақ Халықаралық су ағындарын кеме қатынасына жатпайтын мақсаттарда пайдалану құқығы туралы Нью-Йорк конвенциясының белсенді қатысушысы. Осы халықаралық шарттарға қатыса отырып еліміз су ресурстарын орнықты әрі ұтымды пайдалануға, су экожүйелерін қорғау қағидаттарына, сондай-ақ көршілес мемлекеттермен өзара тиімді ынтымақтастықты дамытуға қатысты берік ұстанымынан айныған емес. Біздің ішкі, трансшекаралық су ресурстарын басқару саласындағы тәжірибеміз басқа мемлекеттердің ерекше қызығушылығын тудырып отыр. Мәселен, Ирак Республикасы мен Моңғолия еліміздің тәжірибесін, оның ішінде институционалдық дамуға, стратегиялық жоспарлау мен суды пайдаланудың интеграцияланған тәсілдерін енгізуге қатысты тәжірибесін игілігіне жаратуға мүдделілік танытып отыр.
– Саланы басқаруға қатысты шекаралас көршілерімізбен ынтымақтастық, тәжірибе алмасу мүмкіндігі қаншалықты артып келеді?
– Еліміз бен Ресей Федерациясы арасындағы су саласындағы ынтымақтастық 2010 жылдан бастап қолданыстағы трансшекаралық су объектілерін бірлесіп пайдалану мен қорғау туралы үкіметаралық келісім негізінде жүзеге асырылады. Екі елдің бірлескен комиссиясы, сондай-ақ Ертіс, Есіл, Тобыл, Жайық өзендерінің бассейндерін жақсарту жөнінде құрылған жұмыс топтары бар. Бұл құрылымдар тараптардың өзара іс-қимылын үйлестіруге, ағымдағы мәселелерді жедел талқылауға әрі тиімді шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді. Екі ел аумағында жүргізілген бақылауларға сәйкес 2018–2022 жылдар аралығында Жайық өзенінде су деңгейі төмендеді. Осыған орай 2020 жылы Қазақстан мен Ресей Жайық, Ертіс басқа да ортақ өзендер бассейндеріндегі су ресурстары жағдайын жақсартуға бағытталған бірлескен Бірыңғай жол картасын қабылдады. Бұл құжат өзендердің жағдайын, олардың су режімін климаттың өзгеруі мен басқа табиғи факторларды ескере отырып, бірлесіп зерттеудің негізі болды. 2024 жылы Ресей Федерациясымен шектес трансшекаралық өзендер бассейнінде тасқындарға байланысты уәкілетті органдардың әрекеттері үйлестіріліп, алдын алудың кешенді шаралары өткізілді.
Жайық өзеніндегі тасқындық су жіберулер экологиялық жағдайды жасартуға мүмкіндік беріп, шамамен 80 млн м³ су 20 жыл бойы толмаған Камыш-Самар көлдеріне бағытталса, Каспий теңізіне шамамен 17 млрд м³ су келді. Сумен қамтылатын қорларды үйлестірілген басқарудың нәтижесінде су тасқындары қаупі төмендетіліп, трансшекаралық өзендерді қауіпсіз әрі тұрақты пайдалану қамтамасыз етілді. Ресеймен трансшекаралық су ресурстарын пайдалану саласындағы ынтымақтастық тұрақты негізде жүзеге асырылып келеді.
Сондай-ақ еліміздің үкіметі мен Қытай Халық Республикасы үкіметінің трансшекаралық өзендерді пайдалану, қорғау саласындағы ынтымақтастық туралы 2001 жылғы 12 қыркүйектегі келісімі бар. Оның нормаларын іске асыру мақсатында екіжақты бірлескен комиссия, жұмыс топтары жұмыс істейді. Қытай тарапымен ынтымақтастық жылдары бірнеше бірлескен жоба жүзеге асырылды. Мысалы, Қорғас өзенінде бірлескен гидроторап құрылысы, Сүмбе өзеніндегі су бөлу құрылғысын реконструкциялау бұл өзендердің су ресурстарын тепе-тең (50/50) бөлуге мүмкіндік береді.
– Су дипломатия саласында Орталық Азия елдерімен қарым-қатынасымыз қай деңгейде?
– Орталық Азия мемлекеттерімен Сырдария өзені бассейніндегі ынтымақтастық тұрақты негізге ие. Ынтымақтастықтың құқықтық негізі 1992 жылы 18 ақпанда қаланып, Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түрікменстан арасында мемлекетаралық су ресурстарын бірлесіп басқару туралы келісім жасалды. Келісім аясында Мемлекетаралық үйлестіру су шаруашылығы комиссиясы тиімді жұмыс істеп, суқоймаларының жұмыс режімдерін үйлестіру, су пайдалану лимиттерін бекіту, гидрологиялық жағдайдағы өзгерістерге жедел әрекет етуге арналған негізгі алаң ретінде қызмет атқарады. Қазақстан мен Өзбекстан күз-қыс кезеңінде Қырғызстанды электр энергиясымен қамтамасыз етеді. Ал вегетациялық кезеңде Қырғызстан Тоқтоғұл суқоймасынан төменгі ағысты өзендерді тұрақты сумен қамтамасыз етуге су жібереді. Сол сияқты Тәжікстанмен Бахри-Точик суқоймасынан су жіберуді реттеу арқылы өзара әріптестік жүзеге асырылады. Мемлекетаралық келісімдерді қатаң орындау нәтижесінде кейінгі үш жылда Солтүстік Арал теңізіне 6 км³-дан астам су келді. Нәтижесінде, Солтүстік Арал көлемі 2023 жылдың басында 18,4 км³ болса, қазір 23 км³-ге жетті.
Көршіміз Қырғызстанмен Шу мен Талас өзендері жөніндегі ынтымақтастыққа 2000 жылы қол қойылды. Осы құжат аясында Шу-Талас су шаруашылығы комиссиясы тұрақты түрде жұмыс істейді, жылына кемінде екі рет су шаруашылығы нысандарын бірлесіп күтіп ұстау мәселесін қарайды, олардың жұмыс режімдерін үйлестіреді, вегетациялық кезеңге су беру кестесін бекітеді. Былтыр Шу-Талас өзендері арқылы жалпы 2 млрд 473 млн м³ су келді, оның ішінде Шу өзені арқылы – 1 млрд 733 млн м³, Талас өзені арқылы 740 млн м³ су жиналды. Вегетациялық кезеңде Шу өзені арқылы 160 млн м³, ал Талас өзені арқылы 427,5 млн м³ су келді. Су беру келісілген параметрлерге сәйкес жүргізіліп, Жамбыл облысының ауыл шаруашылығы өндірушілерінің қажеттіліктерін өтеп, экожүйеге де оң ықпалын тигізді. Сонымен қатар Шу өзеніндегі Чумыш гидротехникалық торабын басқару мен пайдалану режімі туралы бөлек келісім жобасы әзірленіп жатыр. Шу мен Талас өзендері суын пайдалану форматы – трансшекаралық су шаруашылығы ынтымақтастығының ең табысты практикалық үлгілерінің бірі. Былтыр Астанада қазақ-қырғыз әріптестігінің нығайғанын паш етер екі ел делегацияларының кездесуі өтті. Гидрометеорология саласындағы ынтымақтастықты жаңғырту, сондай-ақ Киров, Орто-Токой, Тоқтоғұл суқоймаларындағы гидрологиялық деректермен алмасу мәселелері талқыланды. Еліміздің көрші мемлекеттермен трансшекаралық су ресурстарын басқару мәселесіндегі әрекеті жүйелі әрі сындарлы негізде жүзеге асырылып келеді.
Әңгімелескен –
Қуаныш НҰРДАНБЕКҰЛЫ,
«Egemen Qazaqstan»
