Өзімнің де бұйырса қырық бесінші жазына тартып бара жатқан журналистік жолымда маған бір ылғи жақсы ағалар кездесіпті, бүтін елдің баспасөзінің баһадүр тұтқасындай бағландар батасын беріпті.
Дәйім осыған шүкірлік етіп, іштей мерейленіп, қуанып та жүреміз. Қазақ баспасөзі ардагерлерінің осындай бір жарқын шоғыры Уақап Қыдырханов, Сарбас Ақтаев, Нұрмахан Оразбеков, Сабыржан Шүкірұлы, Бекболат Әдетов сынды марғасқаларға әріптес, сыйлас іні болып, ғибратын алғанымыздың ғанибеттігін сезінудің өзі қандай десеңізші. Осы арада Сарбас ағамыздың кітабын сыйлаған автограф қолтаңбасындағы: «Алдыңғы толқыннан алған тәлімің кішілік пен кісіліктен ешқашан танбас деп сенемін» деген сеніміне қалай селкеу түсірермін?!
Бұл аталғандардың ішіндегі жасы үлкені, жан тазалығын, ар саралығын бойтұмар еткен сирек ағалардың бірі Уақап Қыдырханұлы деп пайымдаймын. Өзінің ұстазы, баршамызға қадірменді Әзілхан абыз Нұршайықов Уақаң хақында: «Бірге істеген кезімде мен одан екі айрықша сипат аңғардым. Бірі – ешқашан құбылмайтын жібектей майда мінезі. Екіншісі – сөз шеберлігі» деген екен. Осы риясыз пікір біздің пайымды да растайтындай һәм қоштайтындай. Ал енді бақандай 20 жыл «Социалистік Қазақстанның» отымен кіріп, күлімен шыққан Қыдырханұлының сөз шеберлігі, тілінен май тамызар мақам-әуезесі өз алдына бір әдемі әлем.
Уақаң «СҚ»-да істеген жылдарын нағыз журналистік және өмірлік мектеп болды деп санайды. Ә дегеннен Әзағаның – Әзілхан Нұршайықовтың қолына түсіп, «Партия тұрмысы» атты жетекші бөлімде істепті. Осында жүріп Бауыржан Момышұлы, Ыбырай Жақаев, Сәбит Мұқанов сынды ел ардақтыларының мақала-сөздерін ұйымдастырады. Ұзақ Бағаев редактор болып келгесін мал шаруашылығы бөліміне меңгеруші етіп қояды. Ырыс-берекені молайтуға шақырған ізгі ниетті көп-көп мақалалар жазады.
Сол кезеңнен жүрекке жылы тиетін естелік – 1973 жылы «СҚ»-ның көшпелі редакциясымен Теміртауда болуы. Сол жолы Уақаң басқа әріптестерімен бірге болашақ тәуелсіз еліміздің болашақ тұңғыш Президентін алғаш рет көрді. Теміртау қалалық партия комитетінің екінші хатшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың парасаты мен тапқырлығына тәнті болып, сөзіне сүйсініп, әніне қанаттанып қайтқан еді. Сол жақсылықтарды жарым ырысқа балап жазған да болатын. Үміті оны алдамағанын өмірдің өзі көрсетті.
Уақап Қыдырханұлы қазақ баспасөзінде қадау-қадау көрнекті із қалдырды. Сырт қазаққа арналған еларалық «Шалқар» газетін шалқар айдынға шарықтатып шығарған да осы кісіңіз. Өстіп жер жүзі қазағының, шеттегі қандас бауырлардың тарихи Отанмен тілек табыстыруына қызмет етті. Ал енді исламтанушы ретінде туған халқы алдындағы ең үлкен еңбегі, тартқан ең толымды кәделі сыйы Құран Кәрімнің түсіндірмелі-мағыналық тәржімасын жасап, Хақтың сөзін қазаққа алғаш өз ана тілімізде жеткізуі болатын. Бұл – 1991 жыл. 200 мың таралыммен шыққан Құран Кәрімнің сүйінші данасы Елбасына сыйланды.
Сонымен бірге У.Қыдырханұлының түн қатып, түс қашқан журналистік жанталаста жүріп «Шаңқай түс», «Таң нұры», «Тасқайнат», «Алтынай», «Сағыныш саздары», «Әттең, Алтай-Марқакөл», «Өз елім – өзегім» сияқты прозалық тоғыз кітап тудырған тағдырлы жазушы екендігін аңдар едіңіз.
Еліміздің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері, Қазақстанның құрметті журналисі, «Құрмет» орденінің иегері, биылғы жылдың соңында, Құдай қаласа, сексен бестің сеңгіріне шығатын сергек ағамыз өзінің «Егеменіне» әрқашан адал. Әр нөмірін қалт жібермей, көз көріңкіремесе де, күнделікті лупамен қарап оқып отырған ардагерімізден айналып кетпейміз бе!
Қазақ баспасөзі серкелерінің бірі, көрнекті қаламгер Сарбас Ақтаев кезінде Көкшетауда облыстық газеттің әдебиет-мәдениет бөлімін басқарыпты. Өзі Еркеш Ибраһимге үзеңгілес іні ақын. Орысша-қазақшаға бірдей, фельетоншылық атағы да дүрдей. Өстіп жүргенде Тың өлкесінің облыстарында қазақ тілді газеттер жабылып, облыстық орыс газеті Сарбасты қызметке алайын деп тұрған жерде біреулер оны жамандап алғызбай қойыпты-мыс. Олай болса... деп ызаланған Ақтаев Алматыға бір-ақ аттанып, айды аспанға шығарып, аз жылда бүкіл Қазақстанға мәшһүр атақты журналиске айналған.
Иә, Сарбас көкеміз шынымен де өзінен кейінгі нешеме буын, бірнеше толқын қазақ журналистерінің асқар таудай ағасы, алпыс жыл бойы аттан түспей, баспасөздің салиқалы сардары да, сөз өнерін өрге сүйреген серек сарбазы да бола білді. Сырбай ақынның қолдауымен Алматыға келгеннен кейінгі кезеңдегі журналистік, қаламгерлік, қайраткерлік те қарымды жолы қауымның көз алдында. «Ара-Шмель» журналында ай сайын бір фельетонды орысшаға, бір фельетонды қазақшаға қотарып, үшіншісін өзі жазып отырды.
Мұндай бесаспапты Алматы облыстық «Жетісу» газетінің редакторы Әбдуәли Қарағұлов «Ара-Шмельдің» бас редакторы Жүсіп Алтайбаевтан табандап отырып арнайы қалап алды. Сөйткен Сарбастың тоғыз жыл орынбасар болғанда «Жетісудың» республикадағы облыстық газеттер ішінде тақырыпты қамтуда да, көкейкесті мәселелерді көтеруде де, танымдық-көркемдік тұрғыдан да мойны озық болуын негізгі қамтамасыз етушілердің бірі болғанын ешкім де өтірік дей алмас. Одан соң аға газет «Социалистік Қазақстандағы» ұзын-ырғасы 17 жылдық орынбасарлығы кезінде де осы жауапкершілік пен сенім, алғырлық пен биік талап, шығармашылдық пен шынайылық үрдісі сақталып, жаңа сатыға, неғұрлым жоғары деңгейге көтеріле түскені анық.
Ең алдымен басшылардың бірі ретінде Сәкең «Жетісуда» да, «Социалистік Қазақстанда» да газетке жақсы кадр, жүйрік журналистер тартуға мүдделі ықыласпен пейілдене атсалысты. Бүгінгі нөмірді шығару. Ертеңгісін жоспарлау. Не сан ұйымдастыру мәселелері. Қала берді, Орталық Комитетке сауатты анықтама дайындап отыру да орысшаға жетік орынбасардың мойнында болатын. Осындай ырғын жұмыстың ығында қалмаған алғыр да ықтиятты Ақтаевтың айына бір жақсы очерк бермеген кезі кемде-кем. Сөйтіп жүріп, еңбекқорлығы сонша, он екі роман, жиырмаға жуық хикаят аударып, қазақ оқырманына олжа салған екен.
Соңғы жиырма жылдың ішінде азаттығымыздың рухымен үндескен «Ханзаданың қасіреті», «Абылайдың ақ жолы», «Қазақ ханымдары», «Алтын қалам» атты тарихи-танымдық тұрғыдағы, деректі әдеби-көсемсөздік эсселер жанрындағы айдынды кітаптар тудыруы көрнекті қаламгер Сарбас Ақтаевтың баспасөздегі қайраткерлігінен бөлек, көркем әдебиеттегі де шығармашылық ерлігі деп бағалағанымыз абзал. Текті тұлпар тегеурінді шабысынан әлі де тайған жоқ.
Өз қатарластарының, қаламдастарының ішінде өмір мектебінде шарболаттай шыңдалған қайсар қаранарлығымен, ұлтжанды ұстанымымен бірбеткей турашылдығымен әмбе батылдығымен ерекшеленетін тұрпаты бөлегі Нұрмахан Оразбек ағамыз-ды. Тіптен, бұл кісінің 1955 жылы мектеп бітіре сала «Біз де тыңға барамыз» деп «Лениншіл жасқа» суреті жарияланған. Алматы облысының «Іле» совхозында, Қостанайдағы Соколов-Сарыбай комбинатында бірер жыл істегенде тыңгерлердің тұрпайылығынан жүрегі шайлыққаны сонша, ҚазГУ-ды бітірердегі диплом жұмысынан ұстаздары ұлтшылдық тауып, ара талағандай қалған-ды. Әйтеуір, сол кездегі «Социалистік Қазақстан» газетінің редакторы, мемлекеттік емтихан комиссиясының төрағасы Қасым Шәріпов бұл көлденең киліккен қияметтен зордың күшімен сүйреп алып шыққан-ды.
Содан соңғы алпыс жылдай ғұмырдың дені қалам еңбегіне арналыпты. Осы салада корректорлықтан, фототілшіліктен бастап бас редакторлыққа, баспа директорлығына дейінгі, аудандық газеттен бастап облыстық, республикалық басылымдарға дейінгі жолдан өтіпті. Қарап отырсаң, былтырғы сексен жылдығына жете алмай кеткен жаны жәннатта болғыр қайраткер аға Нұрмахан Оразбек өз өмірінде бұралаң-бұлтарыс, үлкенді-кішілі қақтығыс шайқастарды басынан мол өткеріпті. Сөйтіп күрескерлік һәм қайраткерлік тәжірибесі жиналыпты. Соның бәрі көзге түсу, ерлік жасау үшін емес, әрине әділет үшін.
«Лениншіл жаста» қызмет істегенінде: «Біз тегін танымайтын Иван болмайық» деп жазса да; Қазақстан ЛКСМ Орталық Комитетінде: «Мұхтар Мағауиннің «Қобыз сарынына» комсомол сыйлығын беру керек» деп бұлқынса да; «Социалистік Қазақстанда» партияның желбуаз қаулыларынан жақсылық күтуден жалығып, «Оразбеков – саяси сауатсыз» деген атқа қалса да; Партия тарихы институты мен ҚазТАГ-та биік сатылардағы жағымпаздықтан жиренсе де – бір нәрсе анық – Нұрмахан Оразбектің өзінің айнымайтын мінезінде, турашыл ұстанымында қалғандығы.
Совет-кеңес заманында «Қазақ іздеп жүрміз» деп мақала бастырса да сол. Ақыр аяғы өзі басқарған Қарағандының облыстық партиялық газетінің басындағы 70 жыл бойы мызғымай тұрған «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер» деген ұранды алып тастап, қазақтың: «Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ» деген мәтелімен бірінші болып ауыстырса да сол. Азаматтық парызына, ар ұстанымына адалдығынан еді. 1991 жылғы ГКЧП-ның бүлігін бүкіл Кеңес Одағы бойынша еш тайсалмастан: «Бұл – мемлекеттік төңкеріс!» деп газет бетінде ашық мәлімдегені де содан. Сөйткен Нұрмахан Оразбек ағамызды күллі қазақ журналистері: «Қаһарманым!» деп қастерлесе кұба-құп.
Қазақ баспасөзінің осы Нұрекең сыпаттас тағы бір қаранар қайраткері Сабыржан Шүкірұлы туралы толғамымызды, өкінішке қарай, өткен шақта айтуға мәжбүрміз. Сабыржан ағаны алғаш көруім, сірә, 1990 жылдың күзінде болар. «Социалистік Қазақстан» газеті бас редакторының орынбасарлығына бекіп отырды деген хабарды естіп, өзінің ежелден бергі ежеттес досы Бекболат Әдетовпен бірге құттықтап шығуға кабинетіне кіргенбіз. Тұрпаты келіскен зор денесі, әзіл-қалжыңға бейім ақжарқын келбеті, әдептен аспас ұстамдылығы адамға бірден-ақ ұнамды әсер қалдырғандай-ды. Біздің арамызда сол күннен бастап көзге көрінбес бір сыйластық орнады. Біраз жылдар бойы аға газеттің Торғай облысындағы меншікті тілшісі болған, одан бөлім меңгерушісі етіп Алматыға, орталық аппаратқа алдырған.
Бір жайтқа назар аударғанды жөн көремін. С.Шүкірұлының «Социалистік Қазақстан» газетінің 1990 жылғы 17 сәуіріндегі санында жарық көрген «Кіші 37» емес пе?» атты мақаласы қоғамда үлкен сенсация тудырғаны әлі есімізде. Бұл 1986 жылғы Желтоқсан әділетін жоқтап, ақырып теңдік сұраған алғашқы мақалалардың бірі болатын. Кеңестік қызыл саясат әлі де үстем. Бірақ осындай қазақ мүддесін қорғаған, көптің көңілінен шыққан саяси сараптамаларды да, халқымыздың жүрер бағыт-бағдарын байыптаған байсалды ой-толғамдарды да Сәкең біліктілікпен, әрі батыл түрде көптеп жазды. Тәуелсіз Қазақстанның тілегін тіледі. «Қазақ тек қазақтығынан айырылмаса ғана тарих көшінде бола алады» деп Алаштың асқақ мұраттарына үндеді. Қазақтың ата жұртына көз алартып, ала қойды бөле қырыққан арам ойлыларға «Тарих тұлыпқа мөңіремейді» деп кесіп айтар кесек сөзбен тойтара жауап қайтаруды өзінің азаматтық борышы санаған да аяулы аға Сабыржан Шүкірұлы болатын.
1991 жылдан бастап Сәкең қолына алған «Сұхбат» апталығының тәуелсіз ұлттық баспасөзіміздің қаз-қаз басқан бастапқы тарихында алар орны ерекше. «СҚ»-да шыңдалған тәжірибелі журналшы басылымның бұрынғы жалаң үгіт-насихаттық жадағай миссиясын өзгертіп, ауқымды мақсат-міндеттер жүктеген саяси-экономикалық ұлттық апталық газет дәрежесіне көтергенін көзі қарақты жұртшылық ұмыта қойған жоқ.
Ал енді Сабыржан ағаның мемлекеттік тілдің өзекті мәселелерін арқау еткен талай өткір мақалалары, байыпты зерттеу еңбектері, пікірталастары қазақ тілі жолындағы қажырлы да қайсар күрестің шежіресінен өшпей сақталар өнеге еді-ау. Олардың кезінде жұртшылық көзінде «Ана тілі» газетінің де бәсі мен беделін биікке асырғаны белгілі. Сол үшін Ақселеу Сейдімбектей айкөлдер ардақ тұтты. Қазақ тіл білімінің негізін салушылардың бірі Құдайберген Жұбановтың ұлы, филолог ғалым Асқар Жұбанов: «Қазақ тіліне шын жаны ашитын адам – Сіз деп білем» деп ілтипат танытты. Осы қасиетін тап басып таныған халық жазушысы Әбіш Кекілбаев ардақты Сәкесін: «Қарымды ойшыл, арлы азамат, қабырғалы қаламгер, қазақ руханият кеңістігінде өз тұнығын, өз арнасын сақтаған салихалы талант» деп ағынан жарылған екен. Әбекеңдей абыз айтқан ақиқат бағаға біздің де қол қоймасқа әддіміз жоқ.
Бес қасқаның ішіндегі тағы бір белді қаламгер біздің Бекең. Көбіміздің-ақ журналистикадағы көкеміз, алға салар айбынымыздай айкөл ағамыз Бекболат Әдетов. Алдағы тамызда сексенге келіп жатса да қашанғысынша жаны шуақ, көңілі мият. Қунақ та сергек. Бекең өзіне ғана тән мол мейіріммен жымиғанда ағаның дарқан жанының нұрымен аяланып, дәйім қуанып қалатынымыз да рас. Қызметті бертінде ғана қойса да, қолынан қаламы түспеген. Шынында да «Социалистік Қазақстанның» жетпісінші-сексенінші жылдардағы мүйізі қарағайдай бөлім меңгеруші серкелерінің бірі, «Қайнар» баспасы мен «Қазақстан коммунисі» журналында көрнекті із қалдырған, он жыл бедерінде «Ауыл» («Дала дидары») және «Дәуір-Время» атты екі бірдей республикалық газеттің бас редакторы болған Бекболат Әбиірұлының қазақ баспасөзіндегі қалам-қайраты мен абырой-беделі, қабырғалы қайраткерлігі ел-жұртқа ежелден мәлім.
Жас Бекболат 1962 жылы Қазақ университетін бітірген соң екі мәрте Торғайда, одан Алматы облыстық «Жетісу» газетінде қаламын ұштады. Мақаланы оқтаудай жұтындырып шығару, олпы-солпы артық сөз қоспау, саяси ұстамдылығын сақтау орайында партиялық журналда Құрманбек Сағындықовтан да біраз сабақ алды. Дегенмен де нағыз үлкен, салуалы мектептен «Социалистік Қазақстанда» жүріп өтті десек, бір өтірігі жоқ. Бекеңнің өзі осы пайымға қол қойған. Әр сөзді салмақтап, саралап, екшеп қолдануға, ауа жайылып кетпеуге үйреткен осы мектеп. Біздің ардагеріміз қазіргі «Егеменнің» де сол байсалдылық, сарабдалдық дәстүрін сақтағанына қуанады.
Өзін әуелде Сарбас Ақтаевтың шақыруымен Торғай облысындағы меншікті тілші болып жүргенінде Алматыға, аппаратқа Сапар Байжанов алдыртыпты. Ұжымға бірден бауыр басып, араласып кетті. Редактор Сапакеңнің бір жақсы жері – әркімнің даралығын көре білді, бағалай білді. Ал бірінші орынбасар Балғабек Қыдырбекұлы қатаң тәртіптің адамы болыпты, өзінен жұрт ығынып тұрыпты. Сол Бәкең де қаламы қарымды, дарынды жігіттердің қадіріне жетіп, еркелетіп ұстапты.
Осындай мектептен өткен Бекболат ағамыздың өзі де парасатты редактор, ғибратты тәлімгер болды. Екі мәрте ағаның орынбасары болған кезімізде бұған біздің де көзіміз әбден жеткен еді. Қажетті жерінде талапшыл ұстанымнан да айнымайтын. Кейінірек оншақты жылдың жүзінде Т.Рысқұлов атындағы экономика университетінде «Мемлекеттік тілді дамыту орталығының» жетекшісі болғаны бар. Сонда бір белгілі ғалым мақаласын университеттің ғылыми журналына баспағанына шамданып: «Сен менің кім екенімді білесің бе? Мен – академикпін» деген ғой. Бекең жұлып алғандай: «Мен де өз ісімнің академигімін. Сіз академик болсаңыз журналға жаман мақалаңызды неге тықпалайсыз?» деп уәж айтады. Белгілі академик ұялып қалып, қателігін түсініп, мақаласын қайтып алып түзетіп әкеліпті.
Міне, біздің ардагер журналист ағаларымыз осындай. Әрқайсысы өз ісінің бір-бір академигі болған. Кейінгі жас толқын жаңашыл үрдістерді игерумен қатар алдыңғы буынның осы бес қасқа сын ақтангерлерінен үлгі-ғибрат алмағы ләзім.
Қорғанбек АМАНЖОЛ,
«Егемен Қазақстан»