Жұмбақтайтын түгі жоқ, мәселе баршаға түсінікті. Біздікі сол «баршаға түсінікті» жағдайдың тамырына қайтадан қан жүгіртіп, кеуде керген қуаныштың әсерімен тағы да баршадан сүйінші сұрау. Иә, мұнда тұрған не бар деп, құлақ қақпастан сүйретіліп жүре беруі де мүмкін-ау әлдекімдердің. Осы немкеттілігімізден қанша мәрте таяқ жесек те селт етпейтін бойкүйездігіміз-ай. Мейлі, әлгілердің сол солақай мінездері үшін сот залына сүйрегелі жатқан кім бар. Тарта берсін үйреншікті әуенімен.
Ал біз... жан жадыратар жаңалықты мерзімді басылым беттерінен қанша мәрте астын сызып оқысақ та, үн-түнсіз қала алмадық. Білеміз, білгенде қандай, бұл эмоциялық әсер ғасырлық жобаға татитын игілікті шараға иненің жасуындай үлес қоса алмауы мүмкін, мың шақырымнан асатын құбырдың бір тетігін көтерісуге де көмек бере алмауы мүмкін. Бірақ болмысты тек сыртқы күштердің ықпалымен безбендеп, солармен ғана бағалауға бола ма?! Есіңізде ме, АҚШ-тың күллі Тынық мұхит жағалауына сән беріп тұрған Калифорния штатындағы «Алтын қақпа» аталатын Сан-Франциско аспалы көпірі пайдалануға берілгенде халық қалай қуанды десеңші! Әрине шығын да аз болмағанға ұқсайды. Жер сілкінді, дауыл тұрды, қайта жөнделді. Тәулігіне жүз мың машина өткізе алатын алты жолақты атақты көпірдің елге тигізген қазіргі көл-көсір пайдасын шоттың тасына салыңызшы. Шашыңыз жетпейді.
Жә, әлемдік стандарттармен өлшенетін және таңданыстан адамның қараптан-қарап басы айналатын кереметтер аз ба мына біз өмір сүріп жатқан аласапыран дүниеде?! Арыға сілтемей, ежелгі көршіміз Ресейді-ақ мысалға алайықшы, бізге оның саяси астарының қажеті шамалы. Сыртқы күштердің салып жатқан санкцияларына қарамастан ұзындығы 19 шақырым Қырым түбегіне тікелей жол тартатын Керчь бұғазындағы көпірдің санаулы жылдар ішінде-ақ алғашқы бөлігін іске қосты. Көпір үстінде сырнайлатып-кернейлетіп, алаулатып-жалаулатып, шат-шадыман күлкілерін ән ырғағына құндақтаған дүйім жұрттың ақперен қуанышында есеп жоқ-ты. Елге жасалған игілік болашақтың еңсе тіктеуіне сеп, ал әрі-берідесін бірде жақтырып, бірде жақтырмай кірбің қабағын жуық маңда аша қоймайтын өзгелерге «біздің қолдан бұл да келеді» дейтін іргелі мемлекеттің айбары, сесі. Бұлар жайында әлі де талай-талай қомақты шығармалар жазылар, көркем фильмдер де түсірілер. Не үшін, бәсе не үшін? Қатал уақыттың шаңдағына көміліп қалмай, ұрпақ алдындағы азаматтық парыздың мінсіз өтелгендігін дәлелдеу үшін; анығына көшкенде, қамсыз-мұңсыз көше кезген бүгінгі көгенкөздердің бір сәтке болса да санасын селт еткізіп, алдыңғы буынның артына мойын бұрып қарағанда ұялмайтындай қолтаңба қалдырып кеткендігін ұғындыру үшін.
Кіріспенің ұзаңқырап кеткендігін де іші құрғыр сезеді. Көпірді тілге тиек еткендегі себеп мынау: аттары суға байланысты ұғымнан туған Қараөткел мен Қараөзекті жалғайтын «Сарыарқа» магистральді газ құбыры дәл әлгілер секілді Астана мен Сыр өңірінің арасына тартылған алтын көпірдің рөлін атқарады. Басқаларды қайдам, Елбасының бес әлеуметтік бағдарламасында елді газдандыру кезек күттірмейтін міндет деп қадап айтуымен қатар, Президенттің назарында болатын ертең-бүгін старт алғалы тұрған әмбебап жобаның қадасының қағылуы бізді ерекше мақтаныш сезіміне бөледі. Астанаға табиғи газ келетін болыпты деген қауесеттің қашпаған сиырдың уызындай емексіткені қаш-шан. Әйтеуір ақырының қайыры болды. Бейнеу-Бозой-Шымкент газ құбыры Қызылордадағы Қараөзек компрессорлық стансасы арқылы жолай Жезқазған, Қарағанды, Теміртауға «аялдап» Астанаға жол тартады. Одан әрі Солтүстік облыстарды көгілдір отынмен қамтамасыз етеді. Алып құрылыстың Астанаға «ат шалдыру» мерзімі – келер жылдың желтоқсаны. Арақашықтық 1080 шақырым. Аз емес, көзге елестетудің өзі біраз күш. Әйтсе де жыр жолдарына жиі арқау болатындай «Арқа төсінен ару қала салған қазақтарға бұл не тәйірі!» дейтін жігер алдымен «тіфә-тіфә, тіл-көзден аман болсынды» айтқызып, еріксіз ойға оралады. Пафос, метафора... тағы не, көңілдің шалықтауы дейсіз бе, өзіңіз біліңіз! Мамандардың дерегінше 2,7 миллион адам тас көмір тасудың азабынан құтылып, жылы пештің қызуымен жүзі нұрланып, балбұл жанып, немерелеріне ертегі айтып отырады-мыс. 800 жаңа жұмыс орыны ашылмақ. Астанаға жеткенше 267,3 млрд теңге қаржы жұмсалмақ, әр шаңыраққа жеткізу үшін 670 млрд теңге. Халықтың алғысын алғыр «ҚазТрансГаз» компаниясы шығын мен пайданың ара-жігін ажыратып, «қаражат табылады, қорықпаңыздар, тек кесімді мерзімде бізге жұмыстың нәтижесін көрсетіңіздер» деп екі алақанын ысқылап отырған көрінеді.
Астана, тәуелсіздігіміздің тірегі болған ару Астананың сұлулығына сұқтанатындардың қатары көп болмағай, ақ ниетін арнайтын ағайындарға әрдайым есік ашық. Шындықты мойындаудың өзі әдептілік, алты ай қыста қойын-қонышын тек тас көмірдің арқасында жылытып шығатын Астана теріскейден жел соқпаған күндері көк түтінге тұншығып қалушы еді ғой. Көгілдір газ келгенде ауаға тарайтын зиянды қалдықтардың көлемі 36,1 мың тоннаға азаяды.
Айтқандай, сол құрлықты құрлыққа, бір елді екінші елге жалғайтын көпірлерге айналсоқтай беретіндігіміздің сырын ашайық. Тоқетері, ел ертеңіне тірек болатын ғажайып оқиғалар өз ішімізде, өз ауламыздың төңірегінде болып жатса да «көрмес түйені де көрместің» кебін киіп, тұяқ серіппестен, саңырау кісіше тас бүркеніп жатып алатындығымызды түсіндіріп беріңізші кәнекей. Неге бұлай? «Алдымызда бір күн бар есеп берерді» (Шәкәрім) неге естен шығарып аламыз, а? Үлкеніміздің де, кішіміздің де құдай берген ырыс, халқымыздың кеңпейіл – маңдайына жазылған бақ-дәулетін кезінде бағаламай, барды бағалауға өреміз жетпей, яки жоқ жерден тұмсық көтергеніміз үшін де ар-ұждан алдында жауап беруге тура келер күндердің күнінде. Қандай құпиясы барын кім білсін, сол көпірлер пайдалануға берілген сәттегі барша жұрттың көл-көсір көңіл-күйін ұмыта алмаймыз, әйтеуір. «Қайда жүрсең де біртұтассың – өзің туған өлкемен!» (Т.Әбдікәкім). Ертең, келер жылдың желтоқсаны дегеніңіз иек астындағы меже ғой. Сонда, сонда дейміз-ау, «Сарыарқа» газ құбыры мыңдаған шақырымды артқа тастап, Астана аспанынан алау-жалын жарқ ете қалған тұста естен танып, «қай өлкеге тап болдым» деп жүрегімізді бір дір еткізуге де жарамай, сол сылпыл жүрісімізден жаңылмай бұқпантайлап, бейшараның күйін кешпесек қайтсін-ай.
Қызылордадағы «Қараөзек» аса стратегиялық маңызы бар компрессорлық станса. Заманауи техника жетістігімен жарақтандырылған. Астанаға, одан кейін Солтүстік облыстарға айдалатын газ Батыс Қазақстан кен орындары – Қарашығанақ, Қашаған, Теңіз, Жаңажол, Өріктаудың табиғи өнімдері осында жиналады да, құдды Сыр-анамыз көкірегіндегі жылумен өзге ағайындарды жарылқап жатқандай ғажайып суреттерді көзге елестетеді.
Сыр – Алаштың анасы. Бір кездері құм суырған өлке, экологиясы ауыр нүктеге қоныстанған өңірден старт алған алып жобаның жолы болғай дейсіз ішіңнен тіліңді мың мәрте кәлимаға келтіріп.
* * *
Бүгінде сол құмды өлке ауыз толтырып айтарлық жетістіктерге толы. «Рухани жаңғыруда» жазылғандай, әр пенде қолынан келгенше туған жерге жәрдем етуге міндетті. Қалай, қайтіп? «Туған жерге ту тігудің» жол-жоралғысы ұшан-теңіз. Ал қаламнан басқа сүйенері жоқ және өзге мамандықты игеруге қырсыз, ойынан шығатын бір сөйлем қағазға түссе кеудесі аспан тіреп, жер бетінде өзінен басқа бақытты жан жоқтай шалқып-тасып, шала байып жүретін біз «пақырдың» осы тұсқа келгенде үніміз құмығып, көмескі тартатындығын жасырып қайтейік? Қиялыңның аяғы жер иіскемейді, ананы да, мынаны да аударып тастағың-ақ келеді, туған ауылымды таза сумен қамтамасыз етсем дейсің, бәріне осы заманғы жасау-жабдығы келіскен баспана салып беріп, өзім солардың арасында таудай болып талтаңдап жүрсем дейсің... Ой-хой, айта түс, құрғақ сөзбен қамал тұрғызсаң жүлде сенікі. Ең болмағанда солардың дүйім жұрт үшін істеп жатқан игілікті істеріне ыстық ілтифатымды білдірсем дейсің қалам ұшымен болса да...
Қызылорда – ежелгі қала. Фариза апамызша жырлағанда: «тас көшесінде өшірілмейтін тарихымыз жазылған...» Қалаға кірген бетте бірден бойың жеңілденеді, турасын айтқанда «туған жердің түтіні де тәтті». Гүл көмкерген көшелер тап-таза. Тасбөгет су торабының үстінен өтіп бара жатып, айналаға еріксіз назар жығасың. Бұрынғы шаңы бұрқырап жататын дария жағалауына қызыл кірпіштен қаланған көп қабатты әсем үйлер қоныс тепкен. Соңғы үш жылдың көлемінде қаладан он бір мөлтек аудан ірге көтерген. 18 мың адам құрылыс жұмыстарына тартылған. «Нұрлы жол» бағдарламасының арқасында мыңдаған тұрғын қоныс тойын тойлап жатты. Облыстың алыс қиырындағы қызыл құм ішіндегі болашағы көмескі ауылдар оңтайландыру әдісімен осы аудандардан жаңа пәтерлерге ие болды. Сол үшін де олардың өңір басшысына айтар алғыстары шексіз. Астанадағыдай Сырдарияның сол жағалауынан да еңселі ғимараттар бой тіктеп келеді. Негізгі экономикасы мұнай өндірісіне тікелей байланысты болғанымен өнімдері әлемдік стандарттарға жауап беретін, нарық сұраныстарына сай бірнеше кәсіпорын жаңадан іске берілді. «Ақ маржан» – облыс бренді. Өткен жылы, яғни тәуелсіздіктің ширек ғасырлық мерекесі тұсында Сыр диқандары ел тарихында тұңғыш рет күріштің әр гектарынан 56 центнерден рекордтық өнім жинады. Табиғат қытымырлық танытпаса биылғы меже одан да жоғары. Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес ауыл шаруашылығы өнімдерін экспортқа шығару – қызылордалықтардың басты міндеттерінің бірі. Ал атақты «Аралтұз» АҚ-ы қуаттылығы 300 тонналық кальцилендірілген сода зауытын қолға алды. Жобаны қаржыландыру Қазақстан Даму банкінің құзырында. Бұл ел азаматтары тұтынатын кальцилендірілген соданың 75 пайызын өтейтін заманауи зауыт. Айтпақшы, іргелі ұжым индустрияландыру картасы аясында өндіріске испан цехын қосып, өнімнің 60 пайызын шет елге экспорттайды. 200-ден астам жаңа жұмыс орны ашылды. Соңғы екі жылдың көлемінде күллі Ресей ас тұзы нарығының 12 пайызын иеленіп үлгерді. «Шалқия» қорғасын-мырыш кен орнында кен байыту комбинаты мен газ турбиналы электр стансасын салу қолға алынды. Еуропалық банк пен Польшаның ұлттық банкі жобаны қаржыландыруға дайын. Себебі ферроқорытпа ол елдерге ауадай қажет. Үшокситті молибден өндіретін кәсіпорын іске берілсе атом энергиясы мен авиациялық-ғарыштық техника, микро және оптоэлекторникалық өнімдер Жапонияға экспортталады. Ұзақ жылдарға жыр болған атақты шыны өңдейтін зауыттың проблемалары шешілді. Шиелідегі, Жаңақорғандағы екі бірдей цемент зауытына 74 миллиард теңге инвестиция тартылды. Шиелі ауданында тәулігіне 400 литр шұбат өндіретін цех іске қосылды. Сырдария ауданында жылына 250 мың тонна өнім шығаратын ет комбинаты бар және оған қосымша 10 мың бас қозы өсіретін кешен салынды. Халқы бұрын құс етін сырттан тасымалдайтын, республикалық инвестициялық орталықтың қаржысы есебінен Сырдария құс фабрикасы несиелендіріп, қазірдің өзінде 10 мыңнан астам үйрек-қаз өсірілуде. Шетелдік инвесторлар үшін облыстың аграрлық секторы ыңғайлы болып тұр. Биыл Жаңақорғандағы томат сықпасын шығаратын зауыт іске беріледі. Арал ауданынан түйе сүтін өңдейтін зауыт салынбақ. Қызылорданың қауыны Ресей мен Қырғызстан нарығына шықты...
Құрғақ цифрлар ма? Жоқ. Осы секілді көрсеткіштерді одан әрі соза беруге де дайынбыз. Қайран айдынды Арал! Жүрегімнің бір бөлшегі. Әйгілі орыс жазушысы К.Паустовский «теңіз жағалауында туғандардың ақын болмасқа қақы жоқ» дейді. Осы сөз өзіме ұнайды. Теңіз жалауында өмірге келген ақын-жазушыларды санамаламай-ақ, қазақ әдебиетінің көзі тірі классигі Ә.Нұрпейісовтің атын атасақ та жеткілікті болар. Кіші Арал елге ырыс болып қайта оралды. Менің жағалаулық жерлестерімнің жағдайы қазір «ханға сәлем бермейді», астарында құмға батпайтын арқыраған шетелдік жеңіл машина, үстерінде коттедж. Көкарал бөгетінің екінші кезегін іске асыру үшін Дүниежүзілік банктен қомақты қаражат бөлінген. Теңіз Арал қаласына жақындайды, ысылдаған еспе құм асау толқынға амалсыз ығысып орын ұсынады. Бәрімізге осы күнді көруге жазғай!
Уақыты болып жатса өңір басшысы Қырымбек Елеуұлымен жүздесіп, пікірлесу біз үшін үлкен олжа. Танымы терең, кез келген тақырыпқа қамшы салдырмайды. Әлемдік масштаб деңгейінде ой қорытады. Ана жылы облыс жастарының алдында дүние жүзінде болып жатқан күрделі де жаһандық мәселелердің майын тамыза әңгімелеп, экономикалық жетістіктер мен адамзат бастан кешуге тиісті күрмеуі қиын түйіндердің де ара-жігін тарқатып, «осындай тұста сен қайтіп қайрат көрсетіп, еліңе қандай көмек бере аласың, жас өрен, әлде қарныңды тыр-тыр қасып, басыңды салбыратып жүре бересің бе?!» дейтіндей, көздерінде оты бар әрбір жастың жігерін жанығандай толымды лекциясын тыңдағанда біздің де қайран қалғанымыз бар еді. Нобель сыйлығы лауреттарынан бір мысқал кемдігі жоқ-ты. Күн сайынғы қым-қуыт шаруаның бел ортасында жүріп, осынша рухани байлықты бойына жинаған атпал азаматқа іштей тілеуқор болғаннан басқа не айтарсың! Көшербаев біздің қолпаштауымызға зәру емес, тіл ұшына оңай орала салатын «облыс жетістіктері сіздің есіміңізбен тікелей байланысты ғой» дейтін жаттандылау ойдың ұштығын шығарсаңыз бітті, әдемі отырыс, үйлесімді сырласу кілт үзіледі де одан әрі жалғаспайды. Жаны жомарт, «кісі танитын қабілет-қарымы мол» Елеу ағамыздың да көзін көріп, аздап болса да ақыл-кеңесін тыңдағанымыз бар-ды. Облыстың бірнеше ауданын басқарды, партияның «түкірігі жерге түспей тұрғанда» жоғарыдағылардың қас-қабағына қарамастан, ұлы даланы қоңыр әуенімен әлдилеген Қорқыт кесенесін тұрғызды. Оны кейін Қырымбек күрделі жөндеуден өткізді. Бір әулеттің ел арасына тараған аңызы жылдар жылжыған сайын аспандап барады.
Әкім кітап оқыса да жетістікке балайтын болдық осы күндері. Ал Қырымбек Елеуұлы әдеби дүниені шемішкеше шағады. Қорқыт кесенесімен байланысты Байқоңыр, Төретам төңірегіндегі оқиғаларды сөз ететін соңғы романым жайлы да жағымды пікір айтып, көңілімді бір көтеріп тастады.
Эссемізге негізгі желі болған Қызылордадан алпыс шақырымдай алыс қоныстанған «Қараөзек» стансасы алыстан «мен мұндалайды». Құм суырған өлкенің оттай ыстық лебі бет шарпиды. Үлкен іске дайындық жұмыстары сақадай сай. Ертең осы аралықтан Астанаға қарай «Сарыарқа» газ құбыры «жолға шығады».
«Қараөткелге қашық емессің, Қараөзек!» Санамызда жатталып қалған осы сөйлемді таныс әннің қайырмасындай қайталай бергіміз келеді, қайталай бергіміз келеді...
Қуаныш ЖИЕНБАЙ