1960–1980 жылдары қазақ өлеңіне айтары бөлек, жаңа ақындар легі, жас буын келді. Жырлары мінезді, екпінді әрі көктемгі жауқазын бейнесіндегі жас арудың мөлдір мұңындай таза еді. Олар қазақ қара өлеңіндегі жаңалықтың басы болды. Мұқағали, Төлеген, Жұмекен, Қадыр, Тұманбай, Жұматай, Мұхтар болып кете береді. Өлеңқұмар жұрт білетін осы есімдер қатарына Өмірзақ Қожамұратов есімін қосса артық емес.
Жыр әлемінде өз биігін тұрғызған ақын Өмірзақ Қожамұратов есімі көбіне атаусыз қалып келеді. Бірақ жазғандары ірі, өлең мәнері мен сипаты жағынан кем соқпайтын сөз жүйрігін шығармалары бірден әйгілейді.
«Көкірегімде ерсілі-қарсылы тебісіп тентек толқындар,
Жүрегім ылғи жұлына жаздап солқылдар,
Көкжиектерден көз жазбай келе жатырмын,
Топырлап өліп, толқында туған – толқулар!» деген ақын кеш те болса, 90 жылдық торқалы тойында руханиятымыздан тиесілі орнын алуға тиіс қой.
Ғаламат шығармашылық иесінің туған жері Тамды – өзін қазақ жерінен бөліп қарамаған, осы елдің байырғы мекені. Әдебиет пен музыкада өзіне тән оқшау бітімін қалыптастырған мәдени алқап. Өмірзақ ақын сол алқаптың алып емені, жергілікті жұрт талантына бас иген «Тамдының Мұқағалиы».
«Тамды» десе Шәмшінің атақты «Тамды аруы» әні еске түседі. Баһадүр Бауыржан Момышұлының Тамдыға сапары жадымызда жаңғырады. Міне, сол Тамдыда, яғни Өзбекстанның Бұхара облысына қарайтын Тамды ауданының Әйтім ауылында ақын Өмірзақ Қожамұратов 1936 жылдың 6 наурызында дүниеге келген. Қазақ жырының тағы бір тұлпары Төлеген Айбергенов те сол жерге көршілес Қоңырат ауданында 1937 жылдың 8 наурызында туған. Шабыты шексіз екеуі лирикасы мен мұңы, табиғаты мен суреттері мазмұндас, бір атыраптан шыққан екі биік.
Аудан орталығы Тамдыбұлақта №1 орта мектепті бітірген соң Өмекең сонда мұғалім болып, аудандық ерікті спорт қоғамының төрағасы, Қызылорда қаласында Халық шығармашылығы үйінің әдіскер маманы, кейін «Мақтаарал» аудандық газетінде тілші ретінде жұмыс атқарды. Замандастары тамаша ақын ғана емес, жақсы боксшы болғанын да айтады.
Мектеп кезінен өлеңдері аудандық, облыстық, республикалық мерзімді баспасөз беттерінде жиі жарияланды. Көзі тірісінде «Жиделі Байсын» (1966), «Таңғы дауыс» (1971), «Жол аяқталмайды» (1981) деген жинақтары жарық көрді. Алматыдағы «Жазушы», «Жалын» баспаларынан шықты.
Қазіргі Түркістан облысының Мақтаарал ауданындағы газетте істеп жүргенде ақын ауруға шалдығады. Әрекет ету қабілетінен айрылған күйі арбаға жегіліп туған жеріне қайтады. Тамдыдағы туған інісі Бекен мен келіні Гүлжамалдың қолына қарап қалды. Айықпас дертке душар болған Өмірзақ Қожамұратов небәрі 47 жасында, 1983 жылы 22 қаңтарда сол Тамдыда туған інісінің қолында, ақындық пен ақылдың ең кемел шағында дүниеден озды. Анығында Мұқағали да, Төлеген де, басқа таланттар да солай. Шын ақындар өз шабытына өртеніп, ерте о дүниелік болатыны қалай?..
Ақынның туған жеңгесі әрі Тамдыда оқыған мектептесі Түймеш Оразымбетованың айтуынша, туралығы үшін өмірден қағажуды көп көрген Өмірзақ ауру шағында бар ашу-ызасын өлеңнен алып, запыранын қаламға құя берген. Соңында қалған мұрасын алғаш болып жинастырған да Бекен інісі. Таланттың қадіріне жеткен Зейнолла Серікқалиев секілді көреген ғалымның арқасында кейіннен «Ой кешу» (1989), «Күн астында құдірет» (1998), «Суреттегі жұмбақтар» (1998) атты жинақтары жарық көрді. Бір әттеген-айы, әр уақытта шашырай шыққан кітаптардағы шығармалары толық жинақ болып басылу сәтін әлі күтіп жатыр. Осындай мерейтойында басын біріктіріп шығармағанда, қашан?
Өмірзақ Қожамұратов Қазақстан мен Өзбекстанның Жазушылар одақтарына қатар мүше болды. Байқағанымыздай, ресми мүшелік руханият пен қоғам сөресінен тиесілі орын алуға жете бермейді екен. Мүмкін ауылда жүріп-ақ өз биігін жасаған, бірақ астанадағы үлкен ортада бой көрсетпегенінен болар, есімі қазақ өлеңінің бел ортасында аталар тұлға көп насихаттала бермейді. Ақын жырларындағы асқақтық оның өмір мен өлеңде алатын орнын әйгілеп-ақ тұр:
«Жұмыр жердің қай тұсында көз ілдір,
Тынысым бір, тірлігім бір, сөзім бір.
Ей, адамдар! Ойланатын кезің бұл,
Бір ауаны жұтып жүрміз көгілдір.
Өз көңілім шәк-шүбәсіз сеніп тұр,
Жер-жиhанға былай дегім келіп тұр:
Арамызды алакөңіл бөліп тұр,
Әйтпесе біз түбіміз бір туыспыз!
Мен барайын немесе өзің келіп тұр».
Дүниенің картасынан іздесең таппайтын Тамдыда жатып алып бұлайша адамзат пен әлемді құшағына сыйғызу – нағыз ақынға ғана тән қасиет.
Мұқағалидан бастап Әбділда Тәжібаевқа дейінгі жыр алыптарының мойындауларында айтып кеткеніндей, Өмірзақ қазақ өлеңінің алтын ғасырындағы ақындармен замандас қана емес, солармен мазмұндас, иықтас ақын.
«Қиялымдағы меңді қыз –
Таңсәрімбісің, аңсарымбысың,
зерлі күз?
Атылып шыққан арман жүз,
Қырларымбысың, қырманымбысың,
Маржан күз?
Көз тігіп көкке мен сенген,
Тауларымбысың, бауларымбысың
Теңселген?
Ақ маржан, алтын атырап,
Жан ырысымбысың,
Сағынышымбысың,
Сары адыр, Сарғыш жапырақ?» («Күз»)
Осы секілді жолдарды оқыған адам Мұқағали, Төлеген немесе солармен мазмұндас ақынның өлеңі деп қалуы әбден кәдік. Заңды да. Тек қазақы өлеңге тән мұңаю, Мұқағалиша мөлтілдете жырлау байқалады. Өмірзақ Қожамұратовтың биіктігінен, ақиық ақындығынан хабар беріп тұр.
2000 жылдары Тамдыдан сандаған отбасы қандас ретінде Теміртау қаласы мен төңірегіне лек-легімен келіп қоныстана бастады. Ақынның ет-жақын туыстары мен көзін көргендер қатары да осы лектің арасында келіп, Теміртауға қоныстанды. Бүгінде солардан құралған бастамашы жанашыр топ ақын іздеушісіз қалмасын деген ниетпен ұйымдастыру комиссиясын құрып, Өмірзақ Қожамұратовтың 90 жылдық мерейтойын атап өтуге дайындалып жатыр. Ақынның 80 жылдық мерейтойы да сол топтың жанашырлығымен Теміртау қаласында ғана атап өтілген еді.
Біздіңше, қазақ өлеңі мен руханияты жолында тер төккен ақынның мерейтойына мемлекет, қоғам, әдебиет өкілдері бірлесе атсалысуы қажет-ақ. Өмірзақ Қожамұратов мұрасы елеулі елдік құрметке лайықты.
Алмат Алтай,
Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының қызметкері