Қажымұқан туралы тұңғыш драма

Мерейтойлық жыл аясында дүниеге келіп, Қажымұқан тұлғасын театр кеңістігінде алғаш рет дербес драмалық туынды ретінде сөйлеткен спектакль – әйгілі балуанның өмірі мен ерлігін жаңа буынға танытудың көркем тәсілі. Қоюшы режиссер Ақниет Жақ­сығали атап өткендей, Қа­жымұқан туралы сахналық туын­дының бұған дейін қойыл­мауы айтулы жұмыстың тарихи маңызын арттыра түседі. Осы тұрғыдан алғанда, спектакль мерейтойлық шаралардың мазмұнын байытып, тұлға мұ­расын жаңаша пайымдауға жол ашады.

«Бұл спектакль – бұрын-соңды сахналанбаған тақы­рып­қа жасалған алғашқы ба­тыл қадам. Қажымұқан тура­лы кинотуындылар бол­ғанымен, театр сахнасында дербес драмалық шығарма ретінде ұсынылуы – ұлттық драматургиядағы жаңа белес», дейді режиссер.

Шынымен де, пьеса автор­лары Наурызбай Асылбек пен Қазыбек Аманжол балуан бейнесін тек тарихи дерек­тер аясында ғана емес, көр­кемдік-философиялық тұр­ғы­дан терең ашуға ұмтылған. Соның нәтижесінде сахнада күрескердің тағдыры арқылы халықтың рухы, замана шын­дығы, ұлттық болмысы кө­рініс табады. Қойылым құры­лымында Қажымұқанның өмір жолы кезең-кезеңімен ашылады. Балалық шағынан бас­тап кемеліне келген шағына дейінгі эволюция бірнеше актердің орындауында біртұтас драмалық желіге біріктірілген. Бұл тәсіл кейіпкердің уақыт пен кеңістіктегі өзгерісін тереңірек сезінуге мүмкіндік береді, яғни сахнада Қажымұқан алып күш иесі ретінде ғана емес, әке аманатын арқалаған перзент, ел намысын жүктеген азамат, ішкі қайшылығы бар тұлға ретінде көрінеді. Оның айналасындағы кейіпкерлер – Балуан Шолақ сынды серілер бейнесі арқылы ұлттық рухтың көпқырлы­лы­ғы ашылады. Надежда-Фатима образы арқылы кейіпкер­дің жеке өмірі, сезім әлемі де көркем өрнектелген. Бұл желі спектакльдің эмоционалдық тепе-теңдігін сақтап, тарихи тұлғаны адамдық өлшемде қабылдауға мүмкіндік береді.

Айтулы қойылым ұлттық теа­тр кеңістігінде биогра­фия­лық драманың жаңа интерпретациясы ретінде назар аудартады. Қажымұқан Мұңайтпасұлы тұлғасын сахналық бейнелеу дәстүрлі хроникалық баяндаудан гөрі поэтикалық-рәміздік деңгейде шешілген, яғни спектакльдің жанрлық табиғаты синкретті сипатқа ие. Мұнда драмалық һәм пластикалық театр мектебімен қатар, цирктік өнер элементтері тұтасып, постдрамалық театр эстетикасына жақындайды. Әсіресе мәтіннен гөрі қозғалыс пен визуалды образдың алдыңғы қатарға шығуы – режиссер­лік концепцияның басты ұсты­ны. Бұл тәсіл кейіпкердің ішкі психологиялық күйін вербалды емес құралдар арқы­лы жеткізуге мүмкіндік бе­реді. Қойылым режиссері Ақниет Жақсығали кеңістікті семиотикалық жүйе ретінде қарастырып, сахнаны тек әрекет өтетін орын емес, мағына тудыратын дербес «мәтінге» айналдырады. Нәтижесінде, сахналық шешімдердегі минимализм мен символизм қатар өріліп, әрбір деталь жарық, дыбыс, қозғалыс белгілік мән­ге ие болған. Мәселен, ба­луан тастың финалдағы бейнесі –  физикалық күштің ғана көрсеткіші емес, ұлттық жады мен тарихи жүктеменің метафорасы. Бұл көрініс – этно­графиялық деталь болумен қатар қойылымның идеялық өзегіне айналған рәміз.

Режиссерге сахна қатып қалған қимылсыз кеңістік емес, керісінше, үнемі қозға­лыстағы тірі организм ре­тін­де қарастырылады. Ми­зан­сценалық құрылымның цирк аренасына ұқсас шешілуі де кездейсоқ емес. Бұл тәсіл Қажымұқан өмірінің күреске толы табиғатын айқындай түседі. Осылайша, көрер­мен оқиғаны бақылаушы ғана емес, сол аренадағы рухани тар­тыстың куәгеріне айналады.

Актерлік ойын жүйесі де дәстүрлі психологиялық мек­­тептен гөрі пластикалық экспрессияға жақын. Басты кейіпкердің бейнесі ішкі монолог пен дене пластикасы арқылы ашылып, «тән театры­» (theatre of the body) қағи­даттары айқын байқала­ды. Бұл тәсіл физикалық театр мен пластикалық театр эстетикасына сәйкес келеді. Сонымен қатар қойылымдағы цирктік элементтердің енгізілуі – көр­кемдік эффект қана емес, драматургиялық қызмет ат­қарады. Акробатикалық көрі­ністер кейіпкердің өмір жо­лындағы күресті, тепе-тең­дікті сақтауды әрі тәуекелді бей­нелейді. Бұл тұрғыда спектакль постдрамалық театр заң­дылығына сүйене отырып, оқиға желісінен гөрі әсер мен қабылдауға басымдық бе­реді. Музыкалық, дыбыстық шешімдер де қойылымның құрылымдық бөлігіне айнал­ған. Жарық пен дыбыс пар­титурасы сахналық әрекеттің эмоциялық ритмін дәл ұс­тап, драматургиялық шие­леністі күшейтеді. Мұнда дыбыс тек фондық қызмет атқармай, сахналық әрекеттің драматургиялық серіктесіне айналып, эмоционалдық ек­пін­ді нақтылайды. Мұндай тәсіл қазіргі заманғы мульти­медиалық театр тенденцияларымен үндес.

Қорыта айтқанда, «Қажы­мұқан» драмасы – қазіргі қазақ театрының көркемдік ізденісін айқындайтын, формалық һәм мазмұндық тұрғыдан жаңашыл туынды. Ол биографиялық драманы жаңа деңгейге көтеріп, тарихи тұлғаны мифопоэтика­лық кеңістікте қайта сомдайды. «Біткен іске сыншы көп» де­мекші, әрине, кез келген премьера секілді бұл қойылым да уақыт өте толықтырылып, әр ойналған сайын дамып, кем-кетігі жетілдіріле түсері анық. Дегенмен, бүгінгі нәтижесі­нің өзі – ұлттық театр өнерін­дегі маңызды белес. Себебі Қажымұқанды сахнаға шыға­ру – бір тұлғаны ғана дәріптеу емес, ұлттың күшін, рухын, тарихи жадын қайта тірілту. Осы тұрғыдан алғанда, айтулы драманы кезекті бір қойылым деп қана қарастырмай, маңызды мәдени оқиға деп бағаласақ, әбден орынды болмақ. Себебі «Қажымұқан» спектаклі – ұлт­тық театрдағы формалық ізденістердің айқын көрінісі. Ол тарихи тұлғаны сахнаға шығаруда реалистік баяндаудан бас тартып, метафоралық, пластикалық әрі визуалды тіл­ге сүйенеді. Осы арқылы қойылым көрерменге дайын жауап ұсынбай, интерпретация кеңістігін ашатын заманауи театр туындысы ретінде бағаланады.