Терминдер бір ізге түсуі тиіс

Елімізде ұлттық терминологияны қалыптастыру мәселесі жүйелі жолға қойылмай, оның ішінде әлі күнге дейін терми­нологияның даму бағытын айқын­дамай, бұл са­ла­ның дамуын ақсатып отырмыз. Әсі­ресе, халықаралық термин­дерді ауда­ру ісінде қарама-қайшы пікір­лер қалыптасуда. Оның бі­рін­шісінде халықаралық термин­дерді жаппай қазақшаға аударуды қолдаса, екіншілері, егер лайық­ты баламасы болмаса, оларды сол күйінде тілдік айналымға қосу­ды құптайды. Тәуелсіздік алға­лы ширек ғасыр өтсе де біздің терми­но­лог ғалымдарымыз бен лингвис­теріміздің бұл мәселеде ортақ пі­кірге келе алмай отырғаны өкінішті. Қазақстан Республикасының Үкіметі жанындағы Мемлекеттік терминология комиссиясының (бұдан әрі – Мемтерминком) осы­ған қатысты айқын ұстанымы жоқ. Мысалы, «процесс» деген тер­миннің қолданылу саласы, мағыналық аясы да кең екеніне қарамастан, оны «процесс» және «үде­ріс» деп бекітті. Ал онымен тү­бірлес «процессор» деген сөз қалайша аударылатыны белгісіз, сондай-ақ қарапайым тіл тұты­нушы қосақтап бекіткен бұл екі сөз­дің қайсысын аларын білмей дал болары анық. Мемтерминкомның ұста­ны­мын­дағы нақтылықтың жоқтығы 2014 жылы шыққан 30 томдық «Қазақша – орысша. Орысша – қа­зақша терминологиялық сөздік­тен» де айқын көрінді. Оның меди­цина саласына қатысты 14-ші томында анофтальм – анофтальм; аноф­тальмия – көз алмасының бол­мауы; аспиратор – сорғыш аспап; аспирация – аспирация; аутоан­тиген – өзіндік жаттек; аутоан­титело – өзіндік антидене; ис­терик – есірік, истерия – долы­лық деп аударылған. Мұндай мы­сал­дар сөздіктің басқа томдарында да жеткілікті. Бұл жағдайдың ұлт­тық лингвистика, терминология са­ла­сын­да жасалып жатқан жұмыс­тарға теріс көзқарас қалыптас­тыра­тыны даусыз. Өкінішке қарай, халықаралық терминдерді реті келсін-келмесін аудара беру де кездеседі. Мысалы, баршаңызға белгілі «террорист» деген сөзді мағынасын тура ашпаса да «лаңкес» деп аударады. Ал онымен көбінесе қосақталып жүретін «экстремист» сөзін қалай аударамыз. Не болмаса «футбол» деген сөзді «аяқдоп» деп аударып жүр. Ал бұдан басқа құрамында ағылшынның «бол» – «доп» деген сөзі бар «волейбол», «баскетбол» сөздерінің аудармасы қандай болады? Бұл сөздерді аударғанда осындай жақтарын да ескеріп, әбден елеп-екшеп қолданған жөн болар еді. Мемтерминкомның мемле­кет­тік органдардың жанындағы терминология мәселесімен айналысатын секциялардың жұмысына жетекшілік жасап, салалық тер­мин­дерді қалыптастыру ісін үйлес­тіріп отырғанын да жөн деп санаймын. Мемтерминкомның шешім­дерінің міндетті болмауына алаңдау­шылық білдіремін. Қазір ол консуль­тативтік-кеңесші орган, ал шешім­деріне міндетті сипат беру үшін оған мемлекеттік орган мәр­тебесін беру керек. Асылбек Смағұлов, Мәжіліс депутаты