Тәттімбет

Осы Қарағандыда Құрман­ғазыға ескерткіш орнатылғанда бөркімізді аспанға атқандардың бірі едік. Бабамыздың сол тас бейнесі қаламызда біраз уақыт көшіп жүрді де, біржолата жоқ болды. Қала басшылығына сұрау салғанымызбен, жарытып жауап ала алмадық. Біле­тін­дердің айтуынша, көп қой­ма­лардың бірінде шаң қауып жатыр-мыс.

Құрекеңе деген құрметіміздің сиқы осы.

Тәтекеңе деген құрметіміздің де оңып тұрған жері жоқ.

Тәттімбеттің күй алыбы екен­дігі даусыз. Құрметі соған орайлас болса дейсің. Бір реттік, бір мезеттік болмай, күнделікті болса екен дейсің.

Және бұл құрметімізді айында, жылында емес, күнде көрсетуіміз керек.

Құрманғазы мен Тәттімбет қазақ күй өнерінің қатар тұрған қос шыңы.

Олар қазақтың бойлауық күй өнерін қалыптастырды!

Олай болса, құрметтің барлы­ғын осы екеуіне, қалса қалған­дарына көрсетейік. Сонда ғана күй-құдірет қайтып оралатын болады. Әйтпесе, бүгінде күй тар­тылған жерде селкілдеп билей жө­нелетін болдық.

Қазақтың, ең алдымен, дом­быра екендігін ұмытпау маңыз­ды. Өйткені, тіл «кесілген» жерде домбыра сөйлеген.

Бүгінгі тәуелсіздігімізде хан­дар­дың, батырлардың, би-ше­шен­дердің, алмас қылыштың, егеулі найзаның үлесі қандай болса, домбыраның үлесі де олар­дан бір мысқал кем емес.

Осы жерде есіме есті екі әңгі­ме оралсын.

Бір жылдары Құрманғазы оркестрі Қытайға барып, «Сары­арқаны» аңыратпай ма? Сонда концертке қатысып отырған хансудың көсемі Мао Цзедун орнынан тұрып кетіпті. Елұран деп қалыпты.

Шынында да, Батыстың төкпе күйлері ұран күйлер. Мұндай күйлер тартылған жерде өздерін еркек санағандар ат жалына ұм­тылып, найзасын іле кеткен ғой.

Тағы бір жылдары Тәттімбет оркестрі Франция еліне барып, «Сарыжайлауды» тартпай ма? Оған дейін құлықсыздау отырған зал ыбыр-жыбырынан пышақкесті тыйылыпты. Күй ойналып бітеді. Бірақ зал үнсіз. Қараса, зал қалың ойға кетіпті дейді.

Міне, күй-құдірет деп осыны айтады. Өзекті жанды ойға жетелейтін осындай Құран күй­­лер Арқаның топырағына тие­сілі. Ұран күйлердің жетпеген же­ріне Құран күйлер жеткен. Сен Алланың ғана рахманысың дейді сағақтан үзілген сарын.

Не дейді сол күйлер?!

Сен жаяу жүру үшін жаратыл­ған жоқсың дейді...

Сен ат үстінде туғансың дейді...

Туған жердің топырағын же, өлмейсің дейді...

Бұл рухыңды жоғалтпа деген сөз!

Тәтекең де елімді қайтсем ұшпаққа шығарам деп қан жұтқан арыстың бірі. Қарқаралыға дуанбасы болып сайланам деп жұлқыныс танытса, оның себеп-салдарын өңешпен байланыс­тырудың қажеті жоқ.

Ол қазақтың соңғы ханын солқылдамай қолдады. Әреке­тімен де, өнерімен де.

Бұл тұс қазақ баласының тізелеген кезі. Хан Кенесарының Кекілікте қолға түсіп, қазақ бала­сы­ның аттан түскен кезі.

Сол қазақ баласының біржо­лата етпеттеп жатып қалмауы үшін рухын өлтірмеу керек еді. Ол үшін...

Қосбасарлар солай туған.

Құран күйлер солай туған.

Қайда барарыңды білу үшін қайдан келгеніңді білу керек.

Бұл отқарудан да мықты қару – күйқару.

Күйқаруымыз Қосбасарлар еді.

Күй қазақ баласы үшін кеше қалай керек болса, бүгін де сондай керек. Тәттімбет, Құрманғазы сынды ұлы күйшілерді өлтіріп алмайық десек, ең алдымен, дәу­лес­кер күйшілеріміздің аман­дығын ойлайық.

Арқаның қосбасарлары пен­де­­сінің намысын қал­ғы­т­пай­т­ын шалыс.

Тәтекеңнің қосбасары соның шырқау шыңы, әрине. Бүгінгі күнге жеткені он саусақтан сәл ұзап тұр. Қалғаны... ұмытылған. Ұмытуға мәжбүрлеген.

Алайда, мұндай сарынның із-түзсіз жоғалуы мүмкін емес еді. Жалғасты сол сарын. Үзіліп ба­рып. Дүниеге Сайдалы сары Тоқаның қосбасары, Қыздар­бек­тің қосбасары, Әбдидің қосба­сары, Сембектің қосбасары, Аман­ның қосбасары, Жағы­пардың қосба­сары, Аққыздың қосбасары келді.

Сол қосбасарлар жіліктеліп кете бар­ды. Наз болып, табал­­дырық болып, мұң болып, қарға болып, тәубе болып, зар болып, шаң болып.

Әбдидің «Зарқосбасарын» тың­даған жанға отыз екінің аш­ты­ғын, Аманның «Шаң­қос­басарын» тыңдаған жанға мынау жалғанның опасыздығын айтып керегі жоқ.

Бәрібір... Келеді дейді жақсы күндер.

Күй тартқызбаса ішіңнен ыңылда дейді...

Жігерің құм болмасын десең емін қу тақтайыңа дейді...

Сол ыңылға айналып, өлмей қалған тыңқыл қазақ баласының бойын қайта тіктетті.

Бізді тарих көшінен қалдыр­май, өлтірмей, өшірмей бүгінгі күнге алып келген осы Қос­ба­сарлар еді.

Қазіргі күйшілердің тартып жатқан қосбасарларының Тәтекең қосбасарына үш қайнаса сорпасы қосылмайды. Ат ары­ғанда мәстек болып қалушы еді ғой. Қосбасарлардың да басында сол жайт тұр.

Қазір оқыған, мәдени тартушылар шықты. Шекті қылбұрау тартқандай тартып, нотамен тақылдатып шығады. Қазақ даласына еуропаша тартыс келді. Балалайкамен тартқандай тартады...

Тәтекең қалдырған шалыс, қалыс, теріс, қосақ бұраулардың бірі жоқ. Есесіне сабалау бар. Ал сабалау жүрген жерде тапы­рақ­тау жүреді. Ал тапырақ ша­быс­тың жапа тастататыны түсінікті.

Тұшынбайсың. Еміренбейсің. Бойламайсың.

Тәтекең есімі қазақ руханиятында өлмейтін есім.

Оны өлтірмейтін – күйлері.

Күй болғанда бойлауық күй­лері. Қазақтың Ақаңы – Ақ­­се­леу Сейдімбегі айтатын бой­лау­ық күйлері. Арқада – қос­басар­лар, Батыста – ақже­леңдер. Қазіргі қазақтың оқыған саз мамандары оларды да жіліктеп тастады, цикл деп. Оқыған на­дандығымыз осылайша әр жерден көрініп қалады. Әйтпесе, толқынды қуған толқындайын қосбасары да, ақжелеңі де бойлап тұрған жоқ па?! Қазіргі күй табиғатын зерттеушілеріміз алпыс екі тамырлы ақжелең, алпыс екі тармақты қосбасар дейді де, әрі қарай айдалаға маңиды, миға қонбайтын әңгімелер айтады, оннан, мұннан құрап аңыз-әпсана түзеді. Оқысаң еңіреп қоя бересің.

Бүгінде домбырашылардың дуэті, триосы, квартеті дегендер қаптады.

Кешегі қай бабамыз қоғам­дасып домбыра тартып еді?! Не Құрекеңнің, не Тәтекеңнің қосаққа жүргенін естімеппіз. Осы не нәрсені болсын «хорға» айналдыратын дағдымыздан айнымай келеміз.

Домбыраның табиғатын да бұзып біттік. Домбырамен опера ойнағанымыз аздай, «частушканы» сүйемелдегеніміз қай сасқанымыз?

Ендеше, құрдым алдында тұр­мыз. Сол құрдымға кетпейміз десек, күй өнеріне жаңаша көзқа­рас, жаңаша концепция қажет. Бұл – уақыт талабы.

Құрманғазы мен Тәттімбет кездескен бе дейміз? Осындай да сауал бола ма?

Олар кездескен, әрине. Кез­дес­тіре алмай жүрген өзіміз.

Қазақтың қоңыр күйіне шет­ел­діктер де емініп отыр. Фран­цуз Гзавье Аллез Тәтекеңнің күй­­­лерін бірнеше жылдан бері зерт­теп келеді. Жинақтап, Париж қаласында дискіге де басып үл­геріпті. Дискілерінің біріне Тәт­тімбеттің 22 күйін басыпты.

Әмірені Парижден іздегеніміз аздай, енді Тәтекеңді де Париж­ден іздейміз бе?

Төрехан Майбас,

жазушы