Қыздың аты-жөні Гүлшах Есдәулет екен. Жиырма жеті жылдан бері Парижде тұрады. Түркияда туған, алғаш мектепке де сол жақта барған. Анасы Әсма – түріктің қызы, әжесі Мәриям – пәкістандық. Атасы – Алтайдың керейі. Әңгімені басынан бастайық.
Алтайдағы ағайын өткен ғасырдың орта тұсында Қытайдың өкіметімен соғысып, ұзаққа созылған қырғыннан қажыған тұста Қалибек хакім бастаған бір тобы Тибет асып, Түркияға ауатыны бар ғой. Сол аласапыранға бұл қыздың атасы Қаби да араласыпты. Өзі бойы ұзын, қаптағай денелі кісі екен. Көштің жас батырларының бірі болған болса керек (Кейін Түркияда тұрған кезінде «Қырмызы Келебек» («Кirmizi kelebek», 1982) деген фильмге де түскен).
Тибет арқылы өтіп, Түркияға келіпті деу – қазір айтқанға оңай. Ал дүниежүзілік картаға қарап, бірмезгіл ой жүгіртсеңіз, атпен, арбамен, жаяу-жалпылап, Азияны айналып, Еуропаның аузына дейін бару деген қандай азапты сапар?! Ол сапар көп қазақ үшін соңғы сапарға айналып, тірі қалғандары үшін бірнеше жылға созылған ғой. Біздің кейіпкер Қаби да сол қырқыншы жылдары Пәкістанға жетіп, тұрақтап қалған екен. Сол жерден пәкістандық Мәриям есімді жас қызды алған. Балалары сол жерде дүниеге келіпті. Гүлшахтың әкесі Махмут сол жерде туған. Тек 1961 жылы ғана Түркияға көшкен.
«Мен Түркияда тудым, он бір жасыма дейін сол жерде тұрдым. Атам мен әжем түрікше онша білмейтін еді. Әжем пәкістанша да білетін, сол жақтың киноларын көріп жылап отыратыны есімде. Ал жалпы үйде тек қазақша сөйлейтін. Солардың жанында жүріп біздің де тіліміз қазақша шықты. Қазір Қазақстанға келгелі көптен ұмытылып қалған сол сөздер қайтадан есіме түсе бастады», дейді Гүлшах. Әжесі, келін болып түскенде енесі берген болса керек, қазақтың сырғасын, басқа да әшекей бұйымдарын тағып жүреді екен.
Гүлшахтың ата-анасы Парижде тұрып жатқанына отыз жылдан асқан (Басында төрт жылдай балаларын Ыстамбұлдағы інісіне тастап, өздері көшкен). Бірақ қазақ тілін ұмытпаған. Анасы түрік қызы болса да, қазақша біледі. Гүлшах: «Ата-әжем қазақша таза сөйлейтін еді, әке-шешем арасында түрікше араластырып сөйлейді», деп түсіндіре кетті.
Бізбен сөйлесіп отырған кезде Париждегі әкесіне қоңырау шалып, аталары туралы сұрады. Әкесі «Керейдің ішінде Есдәулетпіз, атамның аты Бұғыжан, одан Қаби, одан мен Махмутпын» деді. Парижде Есдәулеттен басқа қай рулардың бар екенін де түгендеп өтті. Мен фамилиялары мен руларының бірдей екеніне мән беріп едім, Гүлшах «Түркияға қазақтар барған кезде әрқалай жазылып кеткен. Мәселен, бір кісі бай екен, сол үшін оның тегі Зенгин болып кеткен. Ол түрікше бай деген сөз. Ал бір кісі фамилияң кім дегенде жалғыз бастымын дегісі келіп, бір жанмын деген екен, сонымен оның сойы Біржан болып кеткен. Біздікі өзіміздің ру атымен Есдәулет болып кеткен болса керек», деп түсіндірді.
Гүлшах 2013 жылы Қырғызстанға Мұстафа Шоқай атындағы қауымдастық Құрбан айтты тойлағанда бір келіпті. Сонда оның қазақ екенін білген кісілер Алматыға әкеліп, қыдыртқан. Бұл атажұртқа бірінші аяқ басуы. Одан кейінгі келулері Франциядағы Қазақ елшілігінде істейтін Ғабит Сыздықбековпен және «Нәтиже» сүт фабрикасының құрылтайшысы Ерлан Әшіммен байланысты. 2015 жылы осы екі азаматтың ұйымдастыруымен Париждегі қазақ жастарының футбол командасы Қазақстанға келген еді. Олар Астана, Алматы, Шымкент, Қарағанды қалаларын аралап, жергілікті жастар командаларымен ойнап, атамекенді көріп қайтқан болатын. Сол жолы Гүлшах та аудармашы есебінде келіпті. Өзінің айтуынша, Ерлан Әшім қолқалаған. Ол жағдайды Гүлшах төмендегідей еске алады: «Ер балалардың арасында қалай жүремін деп едім, Ерлан аға «менің келіншегімнің жанында» боласың деді. Қазақша онша жақсы білмеймін деп едім, «әлі он күн бар, оған дейін үйрене бер» деді. Сөйтіп, мен он күн бойы интернеттен қазақша материалдар қарадым. Естігендерімді жазып, жаттадым».
Ол жолғы футбол ойындары оқырман қауымға таныс та шығар. Алыста жүрген қазақ балаларын әкеліп, елді көрсетіп, бір мезгіл осындағы қазақтармен араластыруды мақсат еткен ол шара қатысушыларға ерекше сезім сыйлағаны анық. «Кім жеңіп жатыр?» деп сұраса, ойынды тамашалап тұрғандар «әйтеуір қазақтар жеңіп жатқаны анық» деп жауап беріпті дегенді естіген едік. Бір жарасымды, игі бастама болғаны сөзсіз. Гүлшахтың да айтуынша, Парижде туған, тілін білмей өскен сол жастардың жүрегінде енді Қазақстанға деген махаббат оянған. Біреулері осы жақпен байланыстырып бизнес ашпақ, енді бір Сорбонада оқитын студент біздің елге келіп, ғылыми жұмысын жүргізгісі келеді.
Ерлан Әшім Гүлшахтың әке-шешесін көрген екен. Үйіне қонаққа барғанда анасының «Тамақ алыңдар, шай ішіңдер» деп ас ұсынғаны тура қазақтың мінезі дейді. Қазақы әдет осыншама уақыт өтсе де, екінші келіні басқа ұлттан болса да, бұл әулетте сақталып қалған екен...
Гүлшахтың бұл жолғы келуі де осы Ерлан Әшіммен байланысты. 2015 жылы келгенде өзі үшін біраз қазақы әшекейлер алған екен, соны Еуропадағы қазақтар көріп, қатты қызығыпты. Көбірек әкелгеніңде сатып алар едік депті. Өзінің айтуынша, Еуропада 8000, оның ішінде Парижде 1800-дей қазақ бар екен. Қазақша білетіндері де бар, көбісі Түркиядан барғандықтан түрікше біледі, өзара түрікше сөйлесеміз дейді. Сол кісілер қызыққан соң, енді қазақы әшекейлерді апарып, сату жоспарымен жүр. Кәсібіне біз де береке тіледік.
Енді банкте болған жағдай туралы сұрадым. Оны Гүлшах былай баяндады. «Банктен ақша алуға Ерлан ағаның келіншегі Әсеммен бірге бардым. Ішке кірген соң Әсем өз жұмысымен шығып кетті. Мен кезекке тұрмақшы болғанда, сол жерде күзетте істейтін кісі келіп, менен қандай көмек керек деп сұрады. Мен кезекке қалай тұру керек, ақша алайын деп едім деп, жөнімді айттым. Онда жүріңіз деп, терминалдан кезекке тұратын түбіртекті алып берді. Сөйтіп, өзімді шақырғанын күтіп тұрғанымда Әсем келді де, ана кісі одан мен туралы сұрай бастады. Алыстан естіп, байқап тұрдым. Сол кезде ризашылығын қағазға жазып беріпті. Кириллицаны оқуға қиналатындықтан, оны маған Әсем оқып берді. Ана кісінің көзіне қарап едім, жылағысы келіп тұрғандай болды. Онысы маған қатты әсер етті».
Банк қызметкері: «Кім болсаң да, саған қатты ризамын. Біздің қазақша білмейтін, білсе де білгісі келмейтіндердің жанында сен алтынсың», деп жазған екен. Өзінің тілін құрметтемейтіндерді көріп-көріп, әбден ызаланған, тіпті, іштей қорланып жүрген адамның сөзіне келеді. Бұндай сезімдер Қазақстанға үшінші рет келіп отырған Гүлшахқа да таныс екен. «Қайда барсам да, адамдар маған орысша сөйлейді, неге қазақша сөйлемейсің десем, кейбіреулері «О, Боже» дейді. Келгелі осы сөзді үйреніп алдым. Бір жерге барғанда қазақша сөйлейтін адам болса, қуанамын. Тағы біреуге ыза болып кетіп, қазақша түсінбейсің бе десем, түсінемін дейді. Енді неге сөйлемейсің десем, ұяламын, акцентім бар дейді. Бола берсін, акцент менде де бар, сөйлей бер дедім» дейді әзілге сүйеген болып күліп отырса да, өкпесін де жасыра алмаған қонағымыз.
Ертең жол жүремін деп отырған Гүлшахпен қош айтысып, іштей сүйсініп, риза болып, кей нәрселер үшін ұялып, болашақтан үміт етіп, біз де қайттық.
Арман ӘЛМЕНБЕТ,
журналист
Суретте: Гүлшах Есдәулет
