Түрікмен нарығы – қазақ кәсіпкерлері үшін үлкен мүмкіндік

– Елші мырза, әңгімемізді екі ел арасындағы қарым-қатынас қазіргі кезде қандай деңгейде екенінен бастасақ.

– Ең алдымен, екі елді тек геогра­фия­лық емес, тамыры тереңнен нәр ал­ған тарихи сабақтастық, генетикалық ж­а­ғынан түбі бір туыстық байланыс­ты­рып тұрғанына басымдық бергім ке­леді. Біздің елдеріміздің тәуелсіздік тари­хын уақыт өлшемімен салыстырғанда бір мезет қана. Бірақ тәуелсіздік екі ел арасындағы байланыстарды айтар­лық­­тай алға жылжытты. Елдеріміз ара­сын­да­ғы экономика, ғылым, адами өл­шем са­лаларындағы мемлекетаралық байланыстар ретке келтірілді. Қазақстан мен Түрікменстанды ортақ шекаралары, сая­си-экономикалық және гуманитарлық бай­ланыстарды кеңейтудің болашақ мүм­кіндіктері де жақындастырады.

Жалпы, саяси тұрғыдан алып қа­ра­ған­да, Қазақстан мен Түрікменстан­ның ұс­танған бағыттары бір-біріне сәйкес ке­леді: Түрікменстан да алғашқылардың бі­рі болып ЭКСПО-2017-ге қа­ты­са­тынын мәлімдеді, Қазақстанның БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 2017-2018 жыл­дар­дағы Тұрақты емес мүшелігіне түс­кен­де қолдау білдірді.

Біздің ел де өз кезегінде БҰҰ-ның бір­қатар құрылымдарында Түрік­мен­стан­­ның үміткерлігіне қол­дау біл­дір­ді, 12 желтоқсанды Халық­ара­лық бейтарап күн деп атау туралы БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарына сәй­­кес біріккен мәлімдеме жасады. Түрікменстанның бейтараптық мәрте­бе­­сі дәл осы күн, 1995 жылдың 12 жел­тоқ­­санынан басталады. Аймақтағы тұ­рақ­­тылық пен қауіпсіздіктің маңызды фак­торына айналған Түрікменстанның тұ­рақты бейтараптық мәртебесі халық­ара­лық қоғамдастық тарапынан өте жо­ғары бағаланды. Қазақстанда бауыр­лас Түрікмен елімен өзара тиімді қарым-қатынасты дамытуға айрықша кө­ңіл бөлінеді. Аймақтық және жа­һан­дық мәселелерде де Қазақстан мен Түрікменстанның ұстанымдары ұқсас.

– Елдеріміз арасындағы тау­ар айна­лымы өткен жылдармен са­­­лыс­тыр­ғанда төмендеп кетті деген пі­­кір бар. Сіз не дейсіз?

– Әлемдік экономикадағы дағдарыс алыс-беріске айтарлықтай кері әсер етті. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың сөзімен айтқанда, «бұл дауылдан» әлемде бірде-бір ел тысқары қала алмады. Егер, мамандар айтқандай, 2014 жылы біздердің елдеріміз арасындағы тауар айналымы 0,5 млрд долларлық межеге жақындап қалса, 2015 жылы ол 62 пайызға төмендеп, 178 млн АҚШ доллары ғана болды. Ал өткен жылдан бастап 283,5 млн АҚШ долларына дейін өсті.

Парсы шығанағына қарай темір жол төселуіне байланысты елдеріміз арасындағы тауар айналымы біршама арт­ты. Қазақстан Түрікменстан және Иран мемлекеттерімен бірлесіп, Өзен – Берекет – Горган темір жол желіле­рін салу бағытында трансұлттық инфра­құры­лым жобасын табысты жүзеге асы­р­­-

ғанын айтар едік. Бұл жоба үш елдің кө­лік ағынына ғана емес, Азия – Еуропа ба­ғы­тындағы тасымал географиясына да оң ықпал етіп отыр. Әсіресе, Қазақстан – Түрікменстан – Иран темір жол желісінің қолданысқа берілуімен Ресей, Қытай және Азия-Тынық мұхиты аймағы елдерінен жүк ағынын Парсы шығанағы елдеріне тасымалдау әлеуеті арта түсті. Ынтымақтастыққа қажетті резервтер көп, оларды халық игілігіне пайдалануымыз керек.

– 18 сәуірде Түрікменстан Пре­зи­денті Гурбангулы Бердымұха­ме­дов­тің біздің елге ресми сапары бас­тал­ды. Бұл сапар біздің еларалық бай­ла­ныс­та­рымызға қандай жаңалықтар алып келеді, сапардан не күтеміз?

– Рас, сіз бен біз Түрікменстан Пре­зиденті Гурбангулы Бердымұ­ха­ме­довтің Астанаға мемлекеттік сапары қарсаңында әңгімелесіп отырмыз. Түрікменстан басшысы осы жыл­­дың ақпан айында өткен кезекті пре­зи­дент­тік сайлауда жеңіске жетті. Биылғы қазан айында екі ел­дің жас тәуелсіз мемлекеттер ретінде дипломатиялық байланыс орнатқанына 25 жыл толады.

Бұл сапардан көп нәрсе күтіледі. Солардың ішіндегі ең маңыздысы – Қазақстан мен Түрікменстан арасында Стратегиялық әріптестік туралы шарт­қа қол қойылады деп жоспарланған. Сон­дай-ақ, Қазақстан-Түрікменстан мемлекеттік шекарасын демаркация­лау туралы келісімге де осы сапар кезін­де қол қойылады деп күтіліп отыр. Бұл келісім бойынша біз шекараларымыз­ды заңдық тұрғыда ресімдейміз. Президенттердің келіссөздері барысында екі ел үшін де маңызды саналатын сауда-экономикалық қатынас, инвестициялық серіктестік, аймақтық қауіпсіздік, діни экстремизм мен терроризмге қарсы бірлесіп күресу секілді мәселелер талқыланады.

– Елдеріміздің алдағы уақытта қай бағыттарға ерекше басымдық бер­­гені жөн?

– Екі ел де табиғи байлықтардың мол қо­р­ына ие болғанымен, теңізге тікелей шығуға мүмкіндіктері жоқ. Біз мұндай жағдайда мүмкіндіктерімізді ортақ мүддеге үйлестіруге ұмтыламыз. Сонда ғана қазақ-түрікмен тауарларын, қазба байлықтарын халықаралық нарыққа шығарудың мүмкіндіктері ашылады. Жылу-энергетика саласы – біздің стратегиялық тұрғыда басымдық беретін бағыттарымыз. Оны алға жылжытуға екі елдің транзиттік-көліктік мүмкіндіктері жетеді.

Ресми Ашғабад қазір Түрікменстан – Ауғанстан – Пәкістан – Үндістан (ТАПҮ) газ құбырын тарту мәселесін қарастырып жатыр. Құны 10 мил­лиард АҚШ доллары болатын құбыр құр­ы­­лысы аймақтағы энергия шикізаты тапшылығын азайтып, Оңтүстік Азия­да­ғы шиеленісті бәсеңдетеді деген болжам бар. Сол себепті, Қазақстан жағы Түрікменстанның мұнай-газ секторы эко­номикасына қажет рельстерді, құбыр жә­не басқа да өнім түрлерін жеткізу үшін халықаралық тендерге қатысуға мүмкіндік алады.

Қазақ-түрікмен қарым-қатынасын­да­ғы тағы бір стратегиялық басым бағыт – транзиттік-көлік саласы. Екі елдің ортақ шекарасы мен геогра­фи­я­­лық мүмкіндіктері бұл саланы Қазақстан мен Түрікменстанның мүдде­сін­е жұмыс істетуге мүмкіндік береді. Парсы шығанағы мен Иранды Орталық Азия елдерімен байланыстыратын 677 километрлік халықаралық дәліз Иран, Түрікменстан және Қазақстан арасын­да­ғы сауда-саттыққа оң әсер етіп қана қоймай, түрікмен жағының темір жол, көлік жолдары құрылысы жобаларына қатысуға жағдай туғызады.

Сондай-ақ, Ашғабад Каспий теңізі бой­ынша біраз жобаларды қолға алды. Қазір Түрікменбашы қаласындағы теңіз порты мен сауда флотын қайта жаңғырту жұмыстары жүргізіліп жатыр. Ақтау мен Түрікменбашы арасында теңіз жүктері мен жолаушылар қатынасы жағынан да үлкен перспективалар ашылғалы отыр. Мұндай қатынастардың орнатылуы елдеріміз арасындағы сауда- экономикалық байланыстарды тиімді дамытуға қызмет етері сөзсіз.

Біздің туыстас халықтар арасындағы ынтымақтастықты ынталандыру және тереңдету мақсатында Қазақстан мен Түрікменстанның шекаралық аумақ­та­рының арасындағы байланыстарды тереңдету мен жандандырудың да перс­пек­тивалы мәселе екенін айтып өтк­е­німіз жөн. Мұндай қатынастар орнату екі елдің шекаралас аймақтарындағы өзара іс-қимылды одан әрі жандандыра түсуге негіз қалайтын болады.

– Екі ел кәсіпкерлері арасында сәт­ті жұмыс істеп жатқан бірлескен жоба­лар туралы қысқаша айтып өтсеңіз.

– Түрікмен нарығы – қазақ кәсіпкерлері үшін үлкен мүмкіндік. Түрікмен нары­ғын­дағы қазақ іскерлерінің үлесі 100-ден астам тауар түрі бойынша 2 млрд АҚШ долларына жетіп қалды. Бұл Қазақстанның ұны, нан өнімдері, кондитерлік өнімдер, жоғары клас­ты автокөлік, мұнай-газ секторы үшін техникалық құрал-жабдықтар, IT-технология, т.б. Қазақстан – Түрік­менстан­ның ежелден сенімді эконо­ми­калық серіктесі. Алайда, өзара ықпал­дас­тық әлеуеті әлі толық ашылған жоқ. Елде­рі­міздің арасындағы сауда-эконо­ми­калық қатынастарға жақсылап талдау жүргізу керек деп есептеймін. Қазақстан мен Түрікменстан тауар айналымын едәуір ұлғайтуға, өзара жеткізілімдерді әртараптандыруға қабілетті.

– Екі елдің аймақаралық байла­ныс­тарының мүмкіндіктері туралы ­ойы­ңызды білгіміз келеді.

– Аймақаралық байланыстар та­рап­тар­дың пайдаланып үлгермеген әлеуеті. Мен осы тұста Маңғыстау облысы мен Түрікменстанның Балкан велаяты ара­сында сауда және инновациялық бір­лескен жобаларды жүзеге асыруға мүм­кіндік бар екенін айтқым келеді. Пре­зидент Гурбангулы Бердымұхамедов осы жылдың наурыз айындағы жол­дау­ында Түрікменстанда еркін эко­н­о­-

­микалық аймақ құру мәселесін күн тә­р­ті­-

біне қойды. Демек, бұл да біздің кә­сіпкерлеріміз үшін жаңа мүмкіндік.

– Әңгімеңізге рахмет.

Әңгімелескен Гүлбаршын САБАЕВА, журналист 

АЛМАТЫ