Ұлттық Банк хабарлайды, түсініктеме береді, түсіндіреді

− Ақылжан Мәлікұлы, ең алдымен, төлем балансы дегеніміз не және ол не үшін қажет?

− Төлем балансы – халық­аралық макроэкономиканың аса маңызды тепе-теңдігі, ол ұлт­тық экономикада орын алған және оның қалған әлеммен өз­ара қарым-қатынасындағы бар­лық теңгерімсіздіктерді көр­се­теді. Төлем балансы бойын­ша статистикалық есеп шоғыр­лан­дырылған және жік­телген түрінде белгілі бір уақыт кезеңіндегі ре­зиденттер мен бейрезиденттер арасындағы экономикалық опе­­рациялар туралы деректерді қамтиды. Төлем балансының де­рек­терін зерделеу валюталық ба­ғамның оның іргелі мәндерге сәй­­кестігі, тұтастай алғанда эко­но­ми­кадағы инвестициялар мен жинақтар теңгерімсіздігінің болуы, қаржыландыру көздері немесе капи­талдың әкетілу себептері сияқты маңызды сұрақтарға жау­ап береді. Төлем балансы макро­экономикалық міндеттер туралы түсінік береді, оларды мемлекет ішкі экономика аясында ғана емес, сол сияқты, тұтастай алғанда елдің әлемдік экономикадағы ұста­нымын және оның халықаралық міндеттемелерін назарға ала отырып шешуі қажет.

− Басқа сөзбен айтқанда, бұл бух­галтерлік баланс, тек тұтас ел­дің ауқымында ғой?

− Иә, белгілі бір мағынасында солай. Басқа бухгалтерлік есеппен – ақша қозғалысы туралы есеппен салыстыру нақтырақ болады. Төлем балансына нақты р­есурс­тардың ағындары (тауарлар мен қызметтердің экспорты мен импорты) және қаржы ресурс­тарының ағындары кіреді, олар нақты ресурс­тарды, не олардан тәуелсіз қар­жылық ресурстарды сатып алуға немесе сатуға төлем болып табылады. Практикалық және тал­дамалық мақсатта ағымдағы операциялар шоты немесе тауарлармен, көрсетілетін қызметтермен және кірістермен операцияларды көр­сететін ағымдағы шот төлем балансының неғұрлым маңызды бөлігі болып табылады. Бұл – не­гізгі макроэкономикалық ұғым, ол, бір жағынан, ішкі жалпы өнімнің құраушылары болып табылатын сыртқы экономикалық операция­лар бойынша ағындарды, ал екін­ші жағынан, ішкі инвестиция­лар мен жинақтардың теңгерімін ай­қындайды. Басқаша айтқанда, ағымдағы операциялар балансы ел­дің «өзінің валюталық кірістері бойын­ша» өмір сүру, не өмір сүрмеуін көрсетеді.

− Қазақстанның валюталық кірістерінің ахуалы қандай?

− Мұнайдың бағасы жоғары болған кезеңде, яғни 2010 – 2014 жылдар аралығында Қазақстан төлем балансының ағымдағы шо­ты профицитпен қалыптасты. Мәселен, 2014 жылы ағымдағы шоттың оң сальдосы 6,1 млрд АҚШ долларын құрады. Қазақ­стан­ның экспорттық тауарларына бағаның құлдырауына негіз болған сыртқы факторлар төлем балансының көрсеткіштеріне теріс әсер етті, мәселен, 2016 жылы мұ­найдың орташа құны 2015 жылғы көрсеткіштен едәуір төмен болды. Brent сұрыпты мұнайдың әлемдік бағасы 2016 жылы орташа алғанда бір баррель үшін 44 дол­ларды құрады, бұл 2015 жыл­мен салыстырғанда 16%-ға төмен. Өткен жылдың екінші жартысындағы әлемдік бағалардың оң серпініне қарамастан, төлем балансын 2015 – 2015 жылдардың салдарынан қалпына келтіру үшін көп уақыт талап етіледі.

Энергия тасымалдауыштарға бағаның құлдырауына, және тиі­сінше, экспорттан кірістердің күрт қысқаруына орай, ағымдағы операциялар шотының тапшылығы пайда болды. 2015 жылы ағымдағы шот тапшылығы 5,1 млрд доллар болды, ал 2016 жылы ол 8,5 млрд долларға жетті. 2016 жылы мұ­найды, газ конденсатын, мұнай өнім­дерін және газды қамтитын мұнай экспортының құны 28,2%-ға (немесе 8,6 млрд долларға) қысқарды. Бұл ретте Қазақстанның мұнайға жатпайтын экспорты небәрі 568 млн долларға (немесе 3,7%-ға) төмендеп, 14,8 млрд долларды құрады. Оның жалпы экс­порттағы үлесі 6,8%-ға өсіп, 40,4% болды. Мұнайға жатпайтын экспорт үлесінің ұлғаюы мұнай экспортының құлдырауы есебінен ғана болмағанын атап өткен жөн. Мұнайға жатпайтын экспорт тауарларының үштен екісі дерлік жеткізілімдердің нақты көлемінің өсуін көрсетті. Теңгенің әлсіреуі отандық тауарлардың сырт­қы бәсекеге қабілеттілігіне қолдау көрсетіп, экспорттық жет­кізілімдердің нақты көлемін қал­пына келтіруге, сондай-ақ, оларды ұлғайтуға мүмкіндік берді.

− Теңгенің долларға қатысты құнсыздануы импортты барынша қымбат етті. Оның көлемі қалай төмендеді?

− Тауарлар импорты баяу болса да қысқартылды, бұл ағымдағы шотқа айтарлықтай қысым көр­сетті. Импортты тұтынуды қыс­қартуға және ағымдағы шотты тұ­рақ­­тандыруға теңгенің еркін өзгер­мелі бағамға өтуі айтарлықтай әсер етті. Тауарлар импортының төмен­деуі негізгі сауда әріптестер бо­йынша байқалып отыр – 2016 жы­лы Ресейден импорт 13%-ға − 9,1 млрд долларға дейін, ал Қы­тайдан келген импорт 28%-ға − 3,7 млрд долларға дейін төмендеді. Ресейден импорттың қысқаруы нег­ізінен келісімшарттық бағалар­дың төмендеуіне байланыс­ты, ал Қытайдан импорт көлемінің тө­мендеуі бағаның, сол сияқты, тауар­­лардың сандық әкелінуінің қыс­қаруы есебінен орын алды.

2016 жылдың қорытындылары бойынша тауарлар экспорты өткен жылмен салыстырғанда 19,8%-ға төмендеген кезде тауарлар импорты 17,7%-ға төмендеді. Экспорт пен импорттың төмендеу қарқындары арасындағы алшақтықтың қыс­қаруы төлем балансының жай-күйін тұрақтандыруға жағдай жа­­­сады және бүгінгі күні төлем балан­сының жағдайы эконо­ми­каның мұнайдың төмен баға­сына бейімделуінің күрделі про­цесінің негізінен аяқталғанын көрсетіп отыр. Мәселен, 2016 жыл­ғы 4-тоқсанда 3-тоқсанмен салыс­тырғанда тауарлар экспорты 7,5%-ға өсті.

Инвестициялық тауарлар им­портының және инвестициялармен байланысты қызметтердің едәуір көлемі мұнай-газ саласын­дағы ірі инвестициялық жобаларды іске асыруға негізделген. Сонымен бірге, әдетте, мұндай жобалар шетелдік инвесторлардың қатысуымен іске асырылады, сон­дықтан олармен байланысты ағымдағы шығыстар тартылған шетелдік тікелей инвестициялар есебінен қаржыландырылады.

− Республикаға инвестиция­лардың келу жағдайы қалай?

– Мәселен, 2016 жылы шет­елдік тікелей инвестициялар ағынының 14,4 млрд доллар мөлшеріндегі рекордтық көр­сет­кіші тіркелді, ал 2015 жылы бұл көрсеткіш 3,1 млрд долларын құраған болатын. Мұндай инвестициялар салымының негізгі бағыты ірі мұнай-газ жобаларын қаржыландыру болып табы­лады. Шетелдік тікелей ин­вес­тициялардың ағынының кө­беюіне тікелей бейрезидент инвес­торлардың инвестициялық кіріс­терінің 24,6%-ға 10,9 млрд дол­ларға дейін өсуі себепші болды. Шетелдік инвесторларға төленуге тиіс кірістердің 60%-дан астамы елде қалғанына және өздерінің Қазақстандағы кәсіпорындарын, бірінші кезекте мұнай-газ сала­сындағы кәсіпорындарын қар­жыландыруға бағытталғанына қарамастан, шетелдік тікелей инвесторларға төленетін кірістер статистикалық тұрғыдан төлем балансының ағымдағы шотының нашарлауына әкеп соғады. Тұтас­тай алғанда 2016 жылы қаржы шоты (Ұлттық Банктің резервтік активтерімен операцияларды есептемегенде) бойынша капиталдың таза ағыны өткен жылдағыдан сәл азырақ – шамамен 8,7 млрд долларды құрады.

Қаржы шоты бойынша ағын­дар іс жүзінде Ұлттық Банктің ха­лықаралық резервтерін жұмса­мастан, ағымдағы шоттың қалып­тасқан тапшылығын толық өте­ді. 2016 жылдың соңында алтын-валюта резервтері жылдың басын­дағы 27,9 млрд доллар болған көр­сеткішпен салыстырғанда 29,5 млрд долларын құрады. Өтеудің ең аз мерзімін 3 ай деп есептеу қа­жеттілігіне қарамастан, Ұлттық Банктің халықаралық резерв­тері Қазақстанның тауарлар мен көр­сетілетін қызметтер импортын 9 ай бойы қаржыландыруды қамтамасыз етеді.

– Төлем балансы үшін ең қиын кезең артта қалды деп санауға бола ма?

−Иә, төлем балансының мұ­най бағасының төмендеуімен және негізгі сауда-әріптес елдер валюталарының девальвация­сымен байланысты не­гізгі тәуекелдері мұнай бағасының ең тө­менгі бағасына жеткен кезде (2016 жылғы 20 қаңтар) іске асырыл­ған болатын. Теңгенің еркін өз­гермелі бағамы және теңгенің көр­шілес – сауда әріптестерінің валюталарына қатысты тепе-теңдігі қа­зақстандық өндірушілердің бә­секеге қабілеттілігіне айырбастау ба­ғамының қысымын азайтты, ши­кізатқа жатпайтын экспорттың құл­дырауын тоқтатуға негіз жасады жә­не экспорт пен импорттың қысқару қар­­қынының теңесуін қамтамасыз етті.

Ұлттық Банктің болжауынша, әлемдік тауар нарықтарындағы баға конъюнктурасының жағымды болуы­на және экономиканың жаңа ақша-кредит саясатына бейім­делуіне байланысты ағым­дағы шоттың тапшылығы тұрақ­ты түрде төмендейтін болады. Шетелдік қаржыландыру ағы­нының айтарлықтай болуы сырттан алынған қарыз есебінен де қамта­масыз етіледі, оны экономика­ны жаңғырту, инфрақұрылымды дамыту және бизнеске қолдау көр­сету үшін мемлекет пен мемлекет қатысатын кәсіпорындар тартады.

− Шет елден қарыз алу Қазақ­станның сыртқы борышының ұлғаюына әкеледі. Бұл жерде эко­номиканың болашақта тұ­рақ­ты дамуы үшін тәуекелдер жоқ па?

− Қазақстан Республикасының сыртқы борышы 2016 жылғы 4-тоқсанда 1,4 млрд АҚШ долла­рына қысқарып, 2016 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша 163,8 млрд АҚШ долларын құрады. Қазақстан сыртқы борышы көлемінің айтарлықтай болуы, негізінен, елі­мізде өзін-өзі өтеу мерзімі ұзақ, отандық инвесторлардың қар­жыландыруға қауқары жетпейтін техникалық тұрғыдан күрделі ірі жобаларды іске асырумен байланысты. Мәселен, сыртқы борыштың 40%-ы 2016 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша мұнай мен газды шығарумен және өндірумен, оның ішінде Қашаған және Қарашығанақ кен орындарын өндіру сияқты жобаларда жұмыс істейтін шет­елдік компаниялардың филиалдарына тиесілі. Еліміздің сыртқы борышының құрылымында үлестес кредиторлар – тікелей инвесторлар, еншілес және тел кәсіпорындар алдындағы міндеттемелерді біл­діретін фирмааралық берешек үлесінің айтарлықтай болуы осымен түсіндіріледі. Бұл ретте фир­ма­аралық берешек борыштық орнықтылық тұрғысынан тәуекелі ең аз берешек болып табылады, ал үлестес тараптар қарыз алушының дефолт болуы емес, қызметінің жалғасуына мүдделі.

Сыртқы борышпен байланыс­ты тәуекелдер туралы айтатын болсақ, орындалуы елдің салық-бюд­жет саясатына, соның салдарынан азаматтардың әл-ауқатына әсер ететін мемлекеттің тікелей және жанама міндеттемелері маңыз­ды­рақ болады. 2016 жылғы 31 жел­тоқсандағы жағдай бойынша Қазақстанның тікелей мем­лекеттік сыртқы борышы және мемлекет бақылайтын (шартты) ұйымдардың сыртқы борышы 35,8 млрд АҚШ долларын немесе ІЖӨ-нің 26,8%-н құрады. Қазақстанды ЕАЭО бойынша әріптес елдермен салыстырсақ, Қазақстанның сыртқы борышының ІЖӨ-ге қатынасы Ресейге, Бело­руссияға және Арменияға қара­ғанда жоғары болғанымен, ол елдердің сыртқы борышының құрылымында борыштың жартысынан көбін мемлекеттің тікелей және шартты борышы құрайтынын атап өтуге болады. Борыштық міндеттемелердің ел ресурстарына қатысты қатынасын көрсете отырып, сыртқы борыштың ІЖӨ-ге қатысты көрсеткіші сыртқы борышпен байланысты тәуекелдер туралы жан-жақты мәлімет бе­мейді. Бұл орайда бірінші кезекте тар­тылған қаражат есебінен іске асы­рылатын жобалардың тиім­ді­лігі және олардың еліміздің эко­но­микалық өсу қарқынының жыл­дамдауына қосатын үлесі ма­ңызды.