Осыған дейін әлемді әлекке салған қаржылық дағдарыстың салдары жұмыссыздыққа кеп жұғысқан болатын. Талай елде береке кетіп, басына қиын күн туды. Себебі, әлемде орын алып жатқан лаңкестердің көпшілігі, бей-берекет бүліктің, тіпті қантөгістің құрбандарының көбі осы жұмыссыз жүргендер еді. Халықаралық еңбек ұйымының мәліметінше, 2007 жылы қар-жылық дағдарыс басталғаннан бері әлемде жұмыссыздық деңгейі 28 млн адамға көбейіп, тіпті 2009 жылы 199 млн адам жұмыстан босатылған. Одан кейін жұмыссыздық шамалы азайғанымен, 2012 жылдан бастап қайтадан арта бастады. 2012 жылы олардың қатары 197 млн адамға жеткен. Осындай мәліметтермен дабыл қаққан Халықаралық еңбек ұйымы әлем елдерінің үкіметтерін жұмыс орнын ашу мәселесін «ең басты мақсат» деп қарастыруға шақырған болатын. Жаһандағы жағымсыз жаңалықтың жаңғырығы бізге де жұмыссыздық жайына бейжай қарауға болмайтындығын еске салды.
Қазіргі кезде Қазақстанда, ресми статистикаға сүйенсек, экономикалық белсенді халық саны 8,8 млн адамды құрайды. Оның ішінде жұмыспен қамтылған 8,4 млн адамның 2,1 миллионы өзін-өзі жұмыспен қамтығандар және 296 мыңы өзін өнімсіз жұмыспен қамтығандар саналады екен. Тарқата түссек, өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға жеке кәсіпкерлер кіріп, өнімсіз жұмыспен қамтылғандарға тұрақты табысы жоқтар жатады. Жаңа жұмыспен қамту бағдарламасының алғашқы кезекте көздегені де осы, соңғы санат.
Биылдан бастап нақты іске қосылған нәтижелі жұмыспен қамтудың және жаппай кәсіпкерлікті дамытудың мемлекеттік бағдарламасында негізінен төрт бағыт қамтылған. Біріншісі – кәсіптік-техникалық біліммен және қысқа мерзімдегі кәсіптік оқумен қамтамасыз ету. Бұл жерде ешқандай мамандық меңгермеген, білімі орта мектеп деңгейімен шектелген адамдарға айрықша назар аударылмақ. Биылғы жылдың 1 қыркүйегінен Ұлттық бірыңғай тестілеуден өтпеген және оқу орындарына түспеген мектеп түлектері үшін тегін кәсіптік және техникалық білімді қамтамасыз ету қолға алынбақ. Қажетті ережелер қабылданып, ҰБТ-дан өтпеген оқушылардың тізімдері анықталған. 320-ға жуық білім беру ұйымдары мен колледждердің және оқу орталықтарының тізбесі бекітілген. 21 мыңға жуық жас толқын өкілі бағдарлама есебінен 2,5 жылға, оқуын және шәкіртақысын төлей отырып, сондай-ақ, жол шығынын өтеу, біржолғы ыстық тамақпен қамтамасыз ету арқылы кәсіптік-техникалық оқуға жолданады. Оқуын аяқтаған және жұмысшы мамандығын иеленген жас азаматтарға оқып жатқан кездің өзінде тұрақты жұмыс табу мүмкіндігі бар. Себебі, елімізде енгізілудегі дуалды оқу жүйесін ұтымды қолдана алған және өзін үздік қырынан танытқан студенттер үшін тәжірибеде шыңдалған жерінде жұмыста қалып қоюы ғажап емес.
Тағы бір маңызды жаңалық, ағымдағы жылдың 1 сәуірінен еңбек нарығында сұранысқа ие кәсіптер мен дағдылар тұрғысында жұмысшы кадрларды кәсіби оқыту басталды. Ондай қысқа мерзімді курстарға қазірге дейін 27,7 мың адам жіберілген. Бұл тұста да өзіне қажет кадрларды даярлауға бейім кәсіпорындар ортақ іске тікелей атсалысады.
Осыған дейін әлемді әлекке салған қаржылық дағдарыстың салдары жұмыссыздыққа кеп жұғысқан болатын. Талай елде береке кетіп, басына қиын күн туды. Себебі әлемде орын алып жатқан лаңкестердің көпшілігі, бей-берекет бүліктің, тіпті қантөгістің құрбандарының көбі осы жұмыссыз жүргендер еді. Халықаралық еңбек ұйымының мәліметінше, 2007 жылы қар-жылық дағдарыс басталғаннан бері әлемде жұмыссыздық деңгейі 28 млн адамға көбейіп, тіпті 2009 жылы 199 млн адам жұмыстан босатылған. Одан кейін жұмыссыздық шамалы азайғанымен, 2012 жылдан бастап қайтадан арта бастады. 2012 жылы олардың қатары 197 млн адамға жеткен. Осындай мәліметтермен дабыл қаққан Халықаралық еңбек ұйымы әлем елдерінің үкіметтерін жұмыс орнын ашу мәселесін «ең басты мақсат» деп қарастыруға шақырған болатын. Жаһандағы жағымсыз жаңалықтың жаңғырығы бізге де жұмыссыздық жайына бейжай қарауға болмайтындығын еске салды.
Қазіргі кезде Қазақстанда, ресми статистикаға сүйенсек, экономикалық белсенді халық саны 8,8 млн адамды құрайды. Оның ішінде жұмыспен қамтылған 8,4 млн адамның 2,1 миллионы өзін өзі жұмыспен қамтығандар және 296 мыңы өзін өнімсіз жұмыспен қамтығандар саналады екен. Тарқата түссек, өзін өзі жұмыспен қамтығандарға жеке кәсіпкерлер кіріп, өнімсіз жұмыспен қамтылғандарға тұрақты табысы жоқтар жатады. Жаңа жұмыспен қамту бағдарламасының алғашқы кезекте көздегені де осы, соңғы санат.
Биылдан бастап нақты іске қосылған нәтижелі жұмыспен қамтудың және жаппай кәсіпкерлікті дамытудың мемлекеттік бағдарламасында негізінен төрт бағыт қамтылған. Біріншісі – кәсіптік-техникалық біліммен және қысқа мерзімдегі кәсіптік оқумен қамтамасыз ету. Бұл жерде ешқандай мамандық меңгермеген, білімі орта мектеп деңгейімен шектелген адамдарға айрықша назар аударылмақ. Биылғы жылдың 1 қыркүйегінен Ұлттық бірыңғай тестілеуден өтпеген және оқу орындарына түспеген мектеп түлектері үшін тегін кәсіптік және техникалық білімді қамтамасыз ету қолға алынбақ. Қажетті ережелер қабылданып, ҰБТ-дан өтпеген оқушылардың тізімдері анықталған. 320-ға жуық білім беру ұйымдары мен колледждердің және оқу орталықтарының тізбесі бекітілген. 21 мыңға жуық жас толқын өкілі бағдарлама есебінен 2,5 жылға, оқуын және шәкіртақысын төлей отырып, сондай-ақ, жол шығынын өтеу, біржолғы ыстық тамақпен қамтамасыз ету арқылы кәсіптік-техникалық оқуға жолданады. Оқуын аяқтаған және жұмысшы мамандығын иеленген жас азаматтарға оқып жатқан кездің өзінде тұрақты жұмыс табу мүмкіндігі бар. Себебі, елімізде енгізілудегі дуалды оқу жүйесін ұтымды қолдана алған және өзін үздік қырынан танытқан студенттер үшін тәжірибеде шыңдалған жерінде жұмыста қалып қоюы ғажап емес.
Тағы бір маңызды жаңалық, ағымдағы жылдың 1 сәуірінен еңбек нарығында сұранысқа ие кәсіптер мен дағдылар тұрғысында жұмысшы кадрларды кәсіби оқыту басталды. Ондай қысқа мерзімді курстарға қазірге дейін 27,7 мың адам жіберілген. Бұл тұста да өзіне қажет кадрларды даярлауға бейім кәсіпорындар ортақ іске тікелей атсалысады.
Екінші бағыт – бизнеспен айналысқысы келетін, дегенмен, бастапқы қаржыны қайдан алатынын білмейтіндер үшін ашылған мүмкіндік. Бұл бағытта жаппай кәсіпкерлікті дамыту мақсаты алға шығып отыр. Біріншіден, кәсібін енді бастағандарға бағдарламаға қатысушыларды кәсіпкерлік дағдыларға оқытуға, бизнес-жобаларын қолдауға арналған «Бастау-бизнес» жобасы іске қосылған. Екіншіден, оқудан өткеннен кейін ауылдық жермен қатар, қалада да шағын несие алуға болады.
Екінші бағыт – бизнеспен айналысқысы келетін, дегенмен бастапқы қаржыны қайдан алатынын білмейтіндер үшін ашылған мүмкіндік. Бұл бағытта жаппай кәсіпкерлікті дамыту мақсаты алға шығып отыр. Біріншіден, кәсібін енді бастағандарға бағдарламаға қатысушыларды кәсіпкерлік дағдыларға оқытуға, бизнес-жобаларын қолдауға арналған «Бастау бизнес» жобасы іске қосылған. Екіншіден, оқудан өткеннен кейін ауылдық жермен қатар, қалада да шағын несие алуға болады.
Шарттары қолжетімді несиенің жоғары сомасы 18 млн теңгеге дейін, мерзімі 5 жылға дейін, ал мал шаруашылығымен немесе ауылшаруашылық кооперативін құрумен айналысқан жағдайда 7 жылға дейін айқындалған және де түпкі қарыз алушыға жылдық несие мөлшерлемесі 6 пайыздан аспайтындай белгіленген. Кепілдендіру тетігі де енгізілген: жаңа бастаған кәсіпкерлерге 85 пайыз және кәсібі қызмет етіп тұрған бизнес иелеріне 50 пайыз маңайында. Бүгінде кәсіпкерлік негіздеріне оқытумен 7 834 адам қамтылып, жыл басынан 3 мыңнан астам шағын несие берілген.
Үшінші бағыт – назардағы бос жұмыс орындарына орналастыру арқылы еңбек нарығын дамыту. Аталмыш бағыт аясында жұмыссыз және өзін өнімсіз жұмыспен қамтыған жандарды жұмыспен қамтуға жәрдемдесуде 213 мыңнан астам адам тартылып, әлеуметтік жұмыс орындарына 18 мың адам, қоғамдық жұмыстарға 61 мыңға жуық адам жіберілсе, 15 мың жас маман жастар тәжірибесіне жолданған. 120 мыңдай азамат болса, жұмыс берушілердегі бос орындарға жұмыспен қамту орталықтары арқылы тұрғызылған.
Төртінші бағытта бүгінге дейін елімізде таңсық болған, алайда Еуропа мен АҚШ аумағында табыстылығын дәлелдеген еңбек ресурстарының ұтқырлығына басымдық берілген. Яғни, жұмыс бар өңірге қоныс аудару мәселесі қолға алынып отыр. Мысалға, Америка үшін адамдардың жұмыс іздеп бір штаттан екіншісіне көшуі қалыпты жағдай. Осы орайда ол елде көшкен адамның баспанамен қамтылып, көлік шығындарының жабылуы міндетті емес. Көбінесе жаңа қонысқа орналасқан жандар тұрғын үйден балалары оқитын мектепке дейінгі тұрмыс мәселелерін өздері шешіп жатады екен. Алайда, Қазақстанда азаматтар өзгеше жайтқа бой үйреткенше мемлекет демеп жіберуді жөн санаған. Біріншіден, халқы тығыз орналасқан өңірлер анықталып (елдің оңтүстігі), кадр тапшылығы байқалған облыстар (солтүстік-орталық аймақтар) ахуалы таразыланды. Екіншіден, көші-қон кезінде қаржылай көмек қарастырылып, адамдардың бастапқы бейімделуі мен жол пұлы, жүк тасымалы сынды шығындар жабылады. Үшіншіден, осы мақсатта өңіраралық бос жұмыс орындары жәрмеңкелері өткізіледі. Биыл көшті қабылдайтын өңірлердегі жұмыс берушілердің атсалысуымен Оңтүстік Қазақстан, Маңғыстау және Алматы облыстарында өңіраралық бос жұмыс орындары жәрмеңкелері шымылдығын түріп үлгерді. Төртіншіден, көшу жайлы шешімді жұмыс іздеуші жан өзі дербес қабылдайды, мәжбүрлеп, міндеттеу жоқ. Қазірдің өзінде 442 отбасы тұрғылықты жерін ауыстырып, еңбекпен қамтылған.
Жұмыспен қамту бағдарламасының осындай мүмкіндіктері елдегі жұмыссыздық деңгейін одан әрі төмендете түсеріне сенім зор. Әрине, қазірдің өзінде көптеген елдермен салыстырғанда елдің көрсеткіші жаман емес. Мәселен, Еуропа одағында жұмыссыздық деңгейі 8,2 пайыз, Украинада 9,7 пайыз, Қырғызстанда 8 пайыз, Бразилияда 12 пайыз, Ресейде 5,6 пайызды құрайды екен. Ал Қазақстанда, алдында атап өткеніміздей, бұл көрсеткіш 4,9 пайыз деңгейінде.
Динара БІТІК,
«Егемен Қазақстан»
