Екінші – Кеңес Одағының дүрілдеп, заманның озып тұрған шағында геологтар осы маңайда жан-жақты жер асты барлау жұмыстарын жүргізген. Адам ағзасына өте зиянды ауыр металдардың мол қорын тапқан. Ол жайында қанша жасырылса да, «ел құлағы – елу». Бұған «жел болмаса шөптің басы қимылдамайды» деген халық нақылын қосыңыз. Осы төңіректегі тұрғындардың обыр ауруына жиі ұшырайтынын табиғаттың осы құбылысымен байланыстыру ол кездері өң түгіл түске енбейтін. Қазір келмеске кеткен Кеңес Одағының бір тарының қауызына сыйғызған саясатының түп-тамырына көз жіберген адам негізсіз еместігін бағамдай алары хақ.
Үшінші – бәзбіреулер оның етегінде орналасқан түрме тарихына әкеліп тірейді. Өткен ғасырдың 60-жылдары Горное ауылы ірге теуіп, ізін ала өте ауыр қылмыс жасап, ұзақ мерзімге бас еркінен айрылған адамдардың жазасын өтейтін түрме құрылған. Біздіңше, қай долбар болсын қисынға келетін секілді. «Власовшыл сатқындарды» Байқал көлі маңындағы ауыр да азапты жұмыстарға жұмылдырғаны тарихтан мәлім. Адам аяғы баспаған, ит тұмсығы өтпейтін тайга мен ми батпақ ортасында ХХ ғасырдың ғажайып құрылысы – БАМ темір жолын салуға бас бостандығынан айрылған жандар көгенделген қозыдай жіберілгені белгілі.
Енді әңгімені орта белден шорт үзіп, негізгі тақырыпқа ойысайық. Баурайында Үкілі Ыбырай туған, Ақан сері әнге қосқан, шоқ-шоқ орман-тоғайымен, сылдырап аққан қайнар бұлағымен тамсандыратын, бүгінде ата-баба жұртының шырайын келтіріп, шұрайлы қонысынан қотарыла көшпей отырған 150 үйлі Горное елді мекенінің қазіргі жайы өте мүшкіл. Ел аман, жұрт тынышта басына қара бұлт үйіріліп, қабағынан қар жауып отырғаны несі дерсіздер?
Түсіндірейік. Халық арасында «Жамансопка» аталып кеткен қатаң режімдегі ЕС-164/4 түзеу мекемесі басқа жаққа көшіріледі деген сыбыс шыққалы едәуір уақыт өтті. Осыдан үш жыл бұрын Ішкі істер министрі Қалмұханбет Қасымов Үкімет сағатында қысқаратын екі колонияның біріне «Жамансопканы» атап, Парламент Мәжілісі депутаттары мен жұртшылықтың қарсылығына тап болған. Содан бері тұрғындар күндіз күлкіден, түнде ұйқыдан айрылған. Заградовка ауылдық округінде орналасқан түрме 60 жылға жуық тас, қиыршық тас өңдеумен айналысты. Кей кездері жылына 140 мың текше метр тас, 50 мың текше метр қиыршық тас өндіріп жүрді. Обалы не керек, бүгінгі күні әлеуметтік нысандар қаз-қалпында жұмыс істеп тұр. Былтырлары таза ауыз су жеткізілді. Әр отбасы дерлік осы мекемеде еңбек етіп, бала-шаға нәпақасын айырып отыр. «Мына нарық заманында негізгі күнкөрістен айрылсақ, ертеңгі күніміз не болмақ?» – деген күдік жандарын жегіқұрттай жеп барады. «Еңкейген қарттарымызды, еңбектеген балаларымызды шұбыртып, қайда барамыз» – деген уайым басым. Облыс, аудан басшыларының, халық қалаулыларының «еш алаңдамаңдар, абақты жабылмайды» – деген уәделерінің сөзден әріге аспай қалғанына налиды. Бар гәп 400-ден астам адам жазасын өтеп жатқан қатаң режімдегі колонияны жабу мәселесінің соңы «қасқырдың ұлығаны – жейміннің» керіне ұласып тұрғаны талайлардың айран көңілін қайран етті. Айтпай ма, «сөзде қаңқу, ауруда шаншу жаман» деп. Жел сөздің шындыққа айнала бастағанына алаңдаған горныйлықтар «Егемен Қазақстан» газетінің жергілікті тілшілер қосынына хабарласып, жан айқайларын жайып салды.
– 150-дей отбасы мүшелері абақтыда, осындағы әскери бөлімде күнкөріс қамымен жүр. Колонияны жабу туралы мәселе сыртымыздан шешіліп қойғанға ұқсайды. Жергілікті басшылар келіп, жағдайдан неге хабардар етпейді? Алдағы өмір сүру жайын бірігіп ақылдасса, тақтан түсіп қала ма? Бізді балаларымыз бен немерелеріміздің ертеңгі күні толғандырады. Облыс, ауданнан шалғайдамыз. Қайда барып күнелтеміз? – дейді жүздерін мұң шалған ауылдықтар.
Қылмыстық атқару жүйесі облыстық департаментінің бастығы Бөкенбай Жүсіповпен сөйлескенімізде, түрменің қазіргі жағдайы заманауи талаптарға сай келмегендіктен жабылатынын, осындағы аса қауіпті қылмыскерлер Шығыс Қазақстан облысына көшірілетінін, ол өңірде арнайы орын жасақталып жатқанын растады. Оның сөзіне қарағанда, ауыз су мәселесі ғана шешілген. Өзге проблемалар өзгеріссіз қалған. Әлеуметтік жағдайлар жоқтығынан жоғары білімді дәрігерлер түгіл орта буын медицина қызметкерлері келуге қашқақтайды. Түрме ғимараттары барак үлгісіндегі әбден тозығы жеткен үйлерде орналасқан. Салынғалы бірде-бір жөндеу жүргізілмеген. Әртүрлі деңгейдегі қоғамдық, құқықтық ұйымдар тарапынан айтылған сын ескертпелер мен талаптарда есеп жоқ көрінеді. Облыстағы 6 колонияда 2 мыңға жуық адам жазасын өтеп жатыр. Өңір ішінде қоныстандыру мүмкіндігін қарастырып едік, қолайлы орын табылмады. Жыл аяғына дейін көші-қон мәселесі түпкілікті шешіліп қалуы мүмкін, деді ол.
Олай болса, жергілікті билік орындары неге қамсыз отыр деген заңды сауал туады. Жылжымайтын дүние-мүліктер қай ведомоствоға тиесілі, бос қалған нысандар ұстағанның қолында, тістегеннің аузында кетпей ме, тұрғындарды жеке кәсіпкерлікке тарту, жеңілдікті мемлекеттік бағдарламаларға қатыстыру, тас пен тас қиыршықтарын өндіретін өндіріс орындарын іске қосуға жұмылдыру секілді түйткілді жайттар төңірегінде ұйымдастыру шаралары жедел түрде қолға алынбаса, тағы бір ауылдың жұртын сипап қалуымыз кәдік. Әзірге горныйлықтар «құлан қайтып күн көрер, құйрығы жоқ, жалы жоқ» деп, Асанқайғыша сары уайымға салынып, табалдырық тоздырумен, уақыт оздырумен күн өткізіп жүр.
Мәселенің мәнісіне үңілген біз тағдыр-талайы шешіліп қойған үлкен ауылдың ендігі бар үміті билік тұтқасын ұстаған лауазым иелерінде екенін жеткізуді парыз санадық.
Өмір ЕСҚАЛИ,
«Егемен Қазақстан»
Солтүстік Қазақстан облысы,
Есіл ауданы
