Тақ тағылымы

Ұзақ тарих көшінде шашылып қалған ер-тұрманы бүтінде­ліп жатқан ел ретінде кейде кейбір ұсақ-түйек кемшіліктерге кешіріммен қарау – заңдылық. Ал, кей тұста көзге ұсақ секілді көрінгенмен көңіл­де ұлы ұғым ретінде бас көтеретін дүниелер болады. 

Егемен Қазақстан
03.11.2017 3623
2

Қазақ хандығының 550 жылдығын ел есінен кетпестей қылып ерекше атап өттік. Мемлекетті бірге құрып, есімдері тарихта бірге аталып келе жатқан Керей мен Жәнібекті ардақтадық. Таразда той өтіп, еңселі ескерткіштері бой көтерді. Әрине, бір-бірінен бөле қарамайық деген дұрыс ниеттен шығар, екеуінің атын қосарлап бір көше беріп, екеуіне екі тақ орнатып қатар отырғызып та жібердік. 

Тарихқа үңілсек, Керей мен Жәні­бек төңірегін тайталасқа толы талас-тартыссыз елестете алмайтын тақ деген таңғажайып дүниенің айналасынан айрықша тағылым қалдыра білді. Хандықты құрудың азабы мен арпалысын бірге кешіп келіп, таққа отырар сәтте алдыңғы тарих жосыны бойынша іні ағаға жол берді. Осылайша қазақ халқына атын берген хандықтың құрылу кезеңі осындай кемел кісіліктен бастау алды. Қазақтың алғашқы ханы болуды Керейдің талайына жазды. 

Қазақтың алғашқы ханы – Керей. Бір ұлттың алғашқы ханы болуы тағдырдың ерекше таңдауы. Ендеше бұл айшықталып, айрықшаланып айтылуы тиіс. Ал Жәнібек екінші ханымыз және баһадүр хандардың атасы ретінде ордадай орны ортаймас, қазаққа Қасым хандай даңғайыр парасат иесін берген орасан тұлға болып қала береріне шүбә жоқ. 

Қазіргі күнде екеуіне бір көшенің аты беріліп, қатар таққа отыруын ертеңгі жас ұрпақ санасы қалай қабылдар екен деген екіұдай күй кешесің. Егерде сол ескерткішті көрген жас өскіннің ойында «сонда мемлекетте бір мезетте екі тақ, екі хан болған ба?» деген сауал туса қалай жауап берер едік? Әрине, бірі ақ киізбен хан көтерілгенде бірі қорған болғанын айтудан өзге уәжіміз жоқ.

Керей мен Жәнібектің өнегесі алдыңғы тарихтың жоралғы жосыны еді. Мысалы Түрк қағанаты, Қарахандар билігі, Салжұқ кезеңі секілді дәуірлеген алып империялардың дүниеге келуінде ағалы-інілілердің ауысып басқару жүйесі қалыптасқан дәстүр. Өзінің ағасы Білге қағанды таққа шығарған жас Күлтегіннің жосықты жолы сайрап жатқан жоқ па? Көкжал Күлтегін арыстан ағасын таққа отырғызып, өзі соның қорғаны ретінде жанында қасқайып тұрды. Сол тарихтың сабақ­тастығындай Керей мен Жәнібекке қойылған Астанадағы ескерткіш кейде осы Күлтегін мен Білге қағанды еске түсіретіні бар. Сонау Салжұқ мемлекеттігінің бастауында тұрған, Сырдың бойында, қазіргі қазақ даласында туып-өскен Тұғырыл мен Шағыры бектердің тағылымы да осыған меңзейді. Алғаш мемлекет құрғанда Тұғырыл бек өзінің ағасы Шағырыны таққа шығарған. Бұл ежелгі Еуропада таққа таласып, жақындар жаға жыртысып жатқан кезде жолды, жосықты ұстанып іні ағаны таққа отырғызған тамырлы таным, білікті биіктіктің көрінісі еді. Бұл түптеп келгенде түркінің көне билік жүйесі, кісіліктің кілті. Сондықтан Жиделібайсынға бет түзеп, Қозыбасыға ту тіккен Керей мен Жәнібектің ұлы дала дәстүрін қайта жаңғыртуы – қазақ халқының Мәңгілік ел мұраты мен пассионарлық қуатын айқындай түседі. 

Жосынды нәпсі, дәстүрді дәме бүлдіріп мансап үшін ағалы-іні түгілі әке баланы өлтірген Алтын Орда тұсын­д­а тақтан бақ тайды, жерден ел азды. Айналасы 23 жылдың ішінде 25 хан ауысқан кездер болғаны жайындағы дерек «бекті халықтың дауласқанынан, ағалы-інілі жауласқанынан мемлекеттің іргесі сөгілген» дейтін бабалар сөзін тағы да еске салады.

Түпкі түркі түсінік, ұлы далалық ұғым Қазақ хандығы тұсында осылайша ағалы-інілі арыстарды кезегімен таққа шығарды. Қазақ хандығының құрылуы гуманизм мен парасаттылықтың айқын бейнесін де сомдады. Бұл сол кезеңдегі мемлекеттік сананы, елдік философия­ны көрсетеді. Біз тарихтан тағылым алғанда осы сәулелі сананы алға шығара мақтансақ керек. Ендеше екеуіне екі тақ, бір көше беруіміз осы тағылымға томпақ түсіп, тарихи жадымызға да жата қоймайды. «Би екеу болса, дау төртеу болады» деген қазақтың ұғымына екі тақ деген тіптен сыймасы анық. Қандай жағдайда да хан – біреу, тақ – жалғыз. Бағзы тарих бекіткен бұлжымас қағида осылай дейді. Қазақтың бірінші ханы ретінде Керей бөлек аталып, Жәнібек жеке құрметтелуі тиіс. Сондықтан екі ханға берілген бір көше мәселесін қайта қарап, ескерткіштерді жөндеп, тұлғаларды өз тұғырына қондыру керек болар.

Тарих тағылымы тамыр секілді тереңге тартады. Терең таныммен біте қайнап біріге алған жоралы жұрт тамыры тереңдегі алып бәйтеректей жасаңғырап, жайқала бермек.

Дархан ҚЫДЫРӘЛІ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.01.2019

Мектеп түлегі «Болашақпен» оқи алады

21.01.2019

Шағын фермалардағы жоғарғы технология

21.01.2019

Қостанай облысы өткен жылы алғаш рет экспортқа мол ет шығарды

21.01.2019

Тереза Мэй Еуроодақтан шығуға байланысты қосымша жоспарын таныстырады

21.01.2019

Нұрсұлтан Назарбаев Зимбабве Республикасы Президентінің ресми сапары бойынша брифинг өткізді

21.01.2019

Қазақстанда соңғы 10 жылда нәрестелер өлімі-жітімі екі есе төмендеді

21.01.2019

Қарағандыда мамандандырылған фронт-офис ашылды

21.01.2019

Нұрлан НҰРҒАЛИЕВ: Ағам – мен үшін нағыз қаһарман!

21.01.2019

Әулиеатада денсаулық сақтау деңгейі жақсарып келеді

21.01.2019

Сыр өңірінің «Өлкетану» оқулығы әзірленді

21.01.2019

Қызылорда облысында экспорт көлемі артады

21.01.2019

Жылқының сүйек құрылымы

21.01.2019

Сәби өлімі неге көп?

21.01.2019

Алматылық студенттердің ішімдікті қаншалықты тұтынатыны зерттелді

21.01.2019

Б.Сағынтаев «Франция–Қазақстан» сауда-өнеркәсіптік палатасының өкілдерімен кездесу өткізді

21.01.2019

Ақтөбеде сегіз өзеннің арнасы тазаланып, тереңдетіледі

21.01.2019

Маңғыстауда шетелдіктер тастап кеткен кемелерді сатып алып жүр

21.01.2019

Әл-Фараби ауданына спорттық сауықтыру орталықтары қажет

21.01.2019

Қазақстанда қара және түрлі-түсті металды шетелге шығаруға тыйым салынды

21.01.2019

Қызылорда облысында 283 шетел азаматы әкімшілік жауапкершілікке тартылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ońtaılandyrý ońalta ma, omalta ma?

Orta bilim salasyna qatysty taǵy bir ońtaılandyrýdyń qulaǵy qyltıyp, «bul qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalady?» degen sansyz suraq kóptiń kókeıin búlkildetip otyr. «Qundylyqtar aýysatyn, shyndyqtar shatysatyn uly ózgerister týysynda ómirdiń ózi karnavalǵa uqsap ketedi», dep Mıhaıl Bahtın aıtpaqshy, bilim salasyndaǵy mundaı reformalardan jurttyń júıkesi juqarý bylaı tursyn, karnavalǵa aınalyp bara ma degen kúdik joq emes. Qabyldanǵan, tolyqtyrylǵan zańdar, ár mınıstrdiń tusynda túzilgen baǵdarlamalar, oǵan bólingen qarjy – «óıtemiz de, búıtemiz» dep keletin jarnamaǵa bergisiz jıyndar, konferensıalar, onda sóılenetin sózder qısapsyz desek, artyq aıtqandyq bolmas.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу