Тақ тағылымы

Ұзақ тарих көшінде шашылып қалған ер-тұрманы бүтінде­ліп жатқан ел ретінде кейде кейбір ұсақ-түйек кемшіліктерге кешіріммен қарау – заңдылық. Ал, кей тұста көзге ұсақ секілді көрінгенмен көңіл­де ұлы ұғым ретінде бас көтеретін дүниелер болады. 

- 1485600137_user.jpeg -
Егемен Қазақстан
03.11.2017 3551
2

Қазақ хандығының 550 жылдығын ел есінен кетпестей қылып ерекше атап өттік. Мемлекетті бірге құрып, есімдері тарихта бірге аталып келе жатқан Керей мен Жәнібекті ардақтадық. Таразда той өтіп, еңселі ескерткіштері бой көтерді. Әрине, бір-бірінен бөле қарамайық деген дұрыс ниеттен шығар, екеуінің атын қосарлап бір көше беріп, екеуіне екі тақ орнатып қатар отырғызып та жібердік. 

Тарихқа үңілсек, Керей мен Жәні­бек төңірегін тайталасқа толы талас-тартыссыз елестете алмайтын тақ деген таңғажайып дүниенің айналасынан айрықша тағылым қалдыра білді. Хандықты құрудың азабы мен арпалысын бірге кешіп келіп, таққа отырар сәтте алдыңғы тарих жосыны бойынша іні ағаға жол берді. Осылайша қазақ халқына атын берген хандықтың құрылу кезеңі осындай кемел кісіліктен бастау алды. Қазақтың алғашқы ханы болуды Керейдің талайына жазды. 

Қазақтың алғашқы ханы – Керей. Бір ұлттың алғашқы ханы болуы тағдырдың ерекше таңдауы. Ендеше бұл айшықталып, айрықшаланып айтылуы тиіс. Ал Жәнібек екінші ханымыз және баһадүр хандардың атасы ретінде ордадай орны ортаймас, қазаққа Қасым хандай даңғайыр парасат иесін берген орасан тұлға болып қала береріне шүбә жоқ. 

Қазіргі күнде екеуіне бір көшенің аты беріліп, қатар таққа отыруын ертеңгі жас ұрпақ санасы қалай қабылдар екен деген екіұдай күй кешесің. Егерде сол ескерткішті көрген жас өскіннің ойында «сонда мемлекетте бір мезетте екі тақ, екі хан болған ба?» деген сауал туса қалай жауап берер едік? Әрине, бірі ақ киізбен хан көтерілгенде бірі қорған болғанын айтудан өзге уәжіміз жоқ.

Керей мен Жәнібектің өнегесі алдыңғы тарихтың жоралғы жосыны еді. Мысалы Түрк қағанаты, Қарахандар билігі, Салжұқ кезеңі секілді дәуірлеген алып империялардың дүниеге келуінде ағалы-інілілердің ауысып басқару жүйесі қалыптасқан дәстүр. Өзінің ағасы Білге қағанды таққа шығарған жас Күлтегіннің жосықты жолы сайрап жатқан жоқ па? Көкжал Күлтегін арыстан ағасын таққа отырғызып, өзі соның қорғаны ретінде жанында қасқайып тұрды. Сол тарихтың сабақ­тастығындай Керей мен Жәнібекке қойылған Астанадағы ескерткіш кейде осы Күлтегін мен Білге қағанды еске түсіретіні бар. Сонау Салжұқ мемлекеттігінің бастауында тұрған, Сырдың бойында, қазіргі қазақ даласында туып-өскен Тұғырыл мен Шағыры бектердің тағылымы да осыған меңзейді. Алғаш мемлекет құрғанда Тұғырыл бек өзінің ағасы Шағырыны таққа шығарған. Бұл ежелгі Еуропада таққа таласып, жақындар жаға жыртысып жатқан кезде жолды, жосықты ұстанып іні ағаны таққа отырғызған тамырлы таным, білікті биіктіктің көрінісі еді. Бұл түптеп келгенде түркінің көне билік жүйесі, кісіліктің кілті. Сондықтан Жиделібайсынға бет түзеп, Қозыбасыға ту тіккен Керей мен Жәнібектің ұлы дала дәстүрін қайта жаңғыртуы – қазақ халқының Мәңгілік ел мұраты мен пассионарлық қуатын айқындай түседі. 

Жосынды нәпсі, дәстүрді дәме бүлдіріп мансап үшін ағалы-іні түгілі әке баланы өлтірген Алтын Орда тұсын­д­а тақтан бақ тайды, жерден ел азды. Айналасы 23 жылдың ішінде 25 хан ауысқан кездер болғаны жайындағы дерек «бекті халықтың дауласқанынан, ағалы-інілі жауласқанынан мемлекеттің іргесі сөгілген» дейтін бабалар сөзін тағы да еске салады.

Түпкі түркі түсінік, ұлы далалық ұғым Қазақ хандығы тұсында осылайша ағалы-інілі арыстарды кезегімен таққа шығарды. Қазақ хандығының құрылуы гуманизм мен парасаттылықтың айқын бейнесін де сомдады. Бұл сол кезеңдегі мемлекеттік сананы, елдік философия­ны көрсетеді. Біз тарихтан тағылым алғанда осы сәулелі сананы алға шығара мақтансақ керек. Ендеше екеуіне екі тақ, бір көше беруіміз осы тағылымға томпақ түсіп, тарихи жадымызға да жата қоймайды. «Би екеу болса, дау төртеу болады» деген қазақтың ұғымына екі тақ деген тіптен сыймасы анық. Қандай жағдайда да хан – біреу, тақ – жалғыз. Бағзы тарих бекіткен бұлжымас қағида осылай дейді. Қазақтың бірінші ханы ретінде Керей бөлек аталып, Жәнібек жеке құрметтелуі тиіс. Сондықтан екі ханға берілген бір көше мәселесін қайта қарап, ескерткіштерді жөндеп, тұлғаларды өз тұғырына қондыру керек болар.

Тарих тағылымы тамыр секілді тереңге тартады. Терең таныммен біте қайнап біріге алған жоралы жұрт тамыры тереңдегі алып бәйтеректей жасаңғырап, жайқала бермек.

Дархан ҚЫДЫРӘЛІ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.10.2018

Тіл меңгерудің өзекті мәселелері талқыланды

21.10.2018

Ұлттық құндылықтардың иесі – жастар

21.10.2018

«Қазпоштаның» 25 жылдығына орай «Жазылушылар күні» ұйымдастырылды

21.10.2018

Қостанайда есірткі сатушылардың көшедегі жарнамасы өшірілді

21.10.2018

Қостанайда «102» операторлары үшін еліміздегі тұңғыш скрипт жасалады

21.10.2018

Қостанайда Абай Әмірхановты еске алуға арналған фестиваль өтті

21.10.2018

Алматыда үйінен шығып кеткен журналист келіншектің мәйіті табылды

21.10.2018

Солтүстік Қазақстанда республикалық ақпараттық-насихат тобы Жолдау талаптарын түсіндірді

21.10.2018

Дәрігер телефонмен кеңес береді

21.10.2018

Мәдениет министрі жолдау бағыттарын түсіндірді

21.10.2018

Солтүстік Қазақстанда дене шынықтыру-сауықтыру кешені ашылды

21.10.2018

Астанада Солтүстік Қазақстан облысының ауыл шаруашылық жәрмеңкесі өтті

21.10.2018

Қорабай Есеновтің «Мәңгілік шырақ» атты мерейтойлық концерті өтті

21.10.2018

Туризмді дамыту жайы халықаралық форумда талқыланды

21.10.2018

Солтүстік Қазақстанда қазақ күресінен Батыр Баян атындағы республикалық турнир өтті

21.10.2018

Музейге қатысты мәселе талқыланды

21.10.2018

Қостанайда Қайнекей Жармағамбетовтың 100 жылдығы аталып өтті

21.10.2018

Астанада халықаралық ақындар айтысы өтіп жатыр

21.10.2018

«БӨРІЛІ МЕНІҢ БАЙРАҒЫМ...»

21.10.2018

Ұлттық палатада туризмді дамыту бағдарламасы таныстырылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Ádep pen ádet

Jýyrda Almaty qalasyna jolymyz túsip, taǵylymy mol tamasha toıǵa qatystyq. Taý shatqalyna aqshańqan shatyr tigip, qudalaryn taǵatsyzdana kútip turǵan almatylyqtardyń ónegeli isine kóz toıyp, kóńil marqaıady. Biz toıly aýylǵa qudalar kelmeı turyp barǵan edik. Qyzyq ıelerimen burynnan tanyspyz. Arǵy túbi Arqanyń qazaqtary. Ultymyzdyń qadym zamandardan beri kele jatqan salt-dástúri, tartý-taralǵysy, jón-joralǵysy yqylym josynymen úılestirilgen toıdyń erekshe bolatyny sezilip tur.

Құрманәлі Қалмахан,

О́zge elde sultan bolǵansha...

Áı, qaıdam... О́zge elde sultan bolý qazir qıyn-aý. Sebebi óz eliniń Sultandary turǵanda shetten kelgen «bótenderdi» kim jaqtyra qoıar dersiz?! Soǵan qaramastan túrli sebeptermen shetel aýyp, «jumaq» araldaryn izdeýge bel býǵandar qarasy azaımaı tur.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Urpaq azsa – ultqa qater

J.Aımaýytov pen M.Áýezov keıbir qazaq mineziniń minin, sol mindi kórip ósken balanyń jamandyqqa salynatynyn 1917 jyly «Alash» gazetinde jarıalaǵan maqalasynda: «Ultym», – dep oqyp shyqqandar halyq arasyna kelse, qaraıa bastaıdy» dep, artynan: «Saıyp kelgende, qazaqta qalyp turǵan ózgeshe minezder: tili aıtqandy qoly qylmaıtyn – turaqsyzdyq, uıymsyzdyq, basynan aspaıtyn – ózimshildik, ezdik» depti. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Megapolıster múmkindigi

Elbasy «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty jańa Joldaýynda elimizdiń aýmaqtyq damýyna jańa tásilder engizýdi qamtamasyz etý qajet ekendigin aıta kele: «Búginde jetekshi elderdiń ekonomıkasy kóbine jahandyq qalalar nemese megapolıster arqyly tanylady.

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

Izgilikke shaqyrý iriliktiń belgisi

Bıylǵy 10-11 qazan kúnderi Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń dástúrli siezi óziniń halyqaralyq aýqymdaǵy asa mańyzdy únqatysý alańy ekenin taǵy bir ret dáleldedi.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу