Шағын және орта бизнес: бүгінгі ахуалға баға

Қазақстан халқына арналған былтырғы Жолдауында Елбасы Н.Ә.Назарбаев шағын және орта кәсіпорындардың еліміздің жалпы ішкі өніміндегі үлесі не бары 26 %  екенін, бұл көрсеткішті 2050 жылға қарай 50 %-ға көтеру керектігін айтқан болатын. 

Егемен Қазақстан
09.11.2017 13169

Президент шағын және орта бизнестің ел экономикасындағы маңызы қаншалықты зор екендігін осылай меңзесе керек. Соған орай оқырман назарына ғылыми зерттеулеріміздің нәтижелері бойынша осы саланың бүгінгі сипатын баяндағанды жөн көрдік.

Еліміздегі ШОБ-тың ахуа­лын талдау үшін біз 10 эконо­микалық көрсеткіш қолданамыз, олар қарастырылып отырған саланы толық сипаттай алады. Бі­рінші көрсеткіш – елдегі 1000 тұр­ғынға шаққандағы шағын және орта кәсіпорындар саны. Біз­­дегі бұл көрсеткіш 13,7 болса, әлем­дегі дамыған елдерде 1000 тұр­ғынға 30-50 шағын кә­­сіп­­орын­нан келеді. Ендеше әлі де 3 есе­ден астам ұлғайту қа­жет.

Екінші көрсеткіш – ШОБ-та жұмыс істейтіндердің барша еңбекпен қам­тылғандар санына қатысты үлесі. Бұл көрсеткіш АҚШ-та – 53 %-ды, Жа­по­нияда – 71,7%-ды құраса, Қазақстанда бар болғаны – 31%.

Үшіншіден, шағын кәсіп­орын­дардың шығарған өнім­дерінің ІЖӨ-нің құ­ра­мындағы үлесі назарға алынды. Сөз ба­сын­да Елбасына сілтеме жасай оты­рып, бұл көрсеткіш елімізде 26 % деген едік. Ал Францияда – 50%-ға, Гер­ма­нияда 57%-ға тең. Яғни бұл Елбасының тап­сыр­масының өзектілігін аңғар­тады.

Төртінші – шағын және орта кәсіп­орындардағы еңбек өнімділігі. Біздің есебіміз он­дай кә­сіп­орындардағы еңбек өнім­ділігі ұлттық экономика­мыз­дағы орташа көрсеткіштен 1,6 есе, ал алдыңғы қа­тар­лы елдердегі осы саладағы еңбек өнім­ділігінен 8 есе төмен. Осы орайда Қазақ­станда барлық кәсіпорындардың 7-ақ пайызын құрайтын ірі кәсіпорындар ІЖӨ-нің 70%-ын өндіретінін айта кету керек.

Бесінші көрсеткіш – шағын және орта кәсіпорындардың еліміздегі барша кәсіпорындар санындағы алатын үлесі. Ол 93%-ды құрап отыр. Де­рек­тер бұл саланың әлі де болса осал еке­нін, отандық экономиканы әрта­рап­тан­дырудың қаншалықты маңызды екенін көрсетеді, өйткені жоғарда ай­тылған ірі кәсіпорындардың бәрі дерлік тек шикізат өндіруші кен салаларында екені белгілі.

Алтыншы өлшем – мем­лекеттік тіркеуден өткен шағын және орта кәсіпорындар мен белсенді әрекет етіп отырған кәсіпорындардың ара салмағы. Бұл көрсеткіш 90%-дан сәл жоғары. 

Жетінші – шағын және орта кәсіпорындардың ұйымдық-құқықтық құрылымдарының ара­салмағы. Жеке кәсіпкер­лік­тердің үлесі жылдан жылға ұлғайып, 72%-дан асып жы­ғылса, ал фермерлік шаруа­шылық үлгісіндегі кәсіпорын­дар соңғы 10 жыл ішінде 2 есе қыс­қарып, 14%-ды, заңды тұлға тү­ріндегі кәсіпорындар бар бол­ғаны 15%-ды құрап отыр. Де­мек, ұсақ жеке кәсіпкер­ліктің заңды тұлға құрайтын ірі­леу кәсіп­орындардан басым­дығы шағын және орта бизнес­тің тиім­ділігінде ғой деп ойлаймыз.

Сегізінші көрсеткіш – ШОБ субъек­­тіле­рінің ұлттық эко­номиканың түрлі салалар­ындағы үлесі. Бүгнгі күні ШОБ субъек­тілерінің 42 %-ға жуы­ғы бөлшек сауда саласында. Ауыл шаруа­шы­лығында 

18%-ы, құрылыста 2,7%-ы, көлік пен байланыста 7,6%-ы, қызмет көрсету саласында 26%-ы, ал өнеркә­сіпте бар болғаны 2,9 пайызы ғана әрекет етуде. Осы шағын және орта бизнес саласында өндірілетін жалпы өнімнің саудадағы үлесі – 23%, ауыл ша­руашылындағы үлесі – 12%, құры­лыстағы үлесі – 20%, көлік пен байла­ныста – 9%, қызмет көрсету саласын­да – 20%, ал өнеркәсіпте – 16%. Яғни Елба­сының тапсырмасын орындау үшін ШОБ су­бъек­тілері өнеркәсіп пен құ­ры­лыс салаларына ойысуын қам­та­масыз ету қажет екені түсі­нікті.

Тоғызыншыдан, ШОБ-тың инно­ва­циялық белсенділігінің деңгейі де өтең маңызды екенін ескерген жөн. Ұлттық экономика министрлігінің Ста­тис­тика комитетінің сауалнамасына жүгінсек, сауалнама жүргізілген 19 356 шағын кәсіпорынның тек қана 1007-де инновациялық қадамдар бай­қалған, бұл бар болғаны 5,2 пайызы деген сөз. Инновациялық белсенді кә­сіп­орындардың санатына нәтиже берсе де, бермесе де, әйтеуір талпыныс жаса­ған­дарды жатқызады. Оның ішінде өнім­нің жаңа түрлерін шығару немесе жаңа технология енгізу, өндірісті ұйым­дастырудың жаңа әдістерін енгізу айтылады. 

Оныншы көрсеткіш кәсіп­­орындардың ірі бизнеспен өзара тығыз байланыс­та, коо­перация, интеграция жә­не кластерлеу арқылы әрекеттесу дәрежесі болып табылады. Шетелдің озық тәжі­ри­бесіне сүйенсек, ШОБ ірі кәсіп­орындардың аясында, олармен тығыз байланыста, тіпті олардың қамқорлығының арқасында өркендеп отыр. Бір ғана мысал, атақты жапониялық «Toyota Motor Corporation» корпорациясының тапсырысымен автомобильдің құрамдас бөлшектерін шығаратын 30 мыңға тарта шағын кәсіпорын өзара әрекеттесіп жұмыс жүргі­зеді, өйткені көп жағдайда ірі кә­сіпорынға ұсақ бөлшектер өндіру мүлдем тиімді емес. Оған қосымша шығынданғанша ша­ғын бизнестің көмегіне жүгін­гені тиімдірек. Яғни ірі кә­сіпорын мен шағын кәсіп­орындардың бірін-бірі толық­ты­рып әрекеттесуі ШОБ-ты дамытудың негізгі шарты деуге болады. Өкінішке қарай КСРО-дан мұраға қалған өндірістік дәстүр бойынша біздің елдегі ірі кәсіпорындар шағын кәсіпорындармен бірлескісі келмейді, олар кішігірім өз бөлімшелерін ашуға тырысып бағады. Шағын кәсіпкерлерге сенімсіздікпен қарайды. Тіпті ірі ұлттық ком­па­ниялардың өздері де небір ква­зимемлекеттік кәсіпорындарға сенім артып, тиімсіз өндірістік құрылымдарға жол беріп отырғаны сынға ілігіп жатады. 

Тоқсан ауыз сөздің тобық­тай түйіні, бүгінгі Қазақстан­дағы шағын және орта кәсіп­керлік күні бүгінге дейін ел экономикасының біріктіруші, қалыптастырушы және тұрақ­тандырушы күшіне айналған жоқ. Ол экономикамызда саны бар, ал сапасы төмен құры­лым ретінде орын алуда. Бұл саланың өркендеуіне септігі тиетін шаралардың легі аз емес. ШОБ-қа мемлекет тарапынан қолдау көрсету әркезде де бас­ты орында тұруы тиіс. Бұл мәселе келесі әңгімеміздің арқауы болмақ...

Жанкелді ШЫМШЫҚОВ, 
экономика ғылымдарының кандидаты

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.04.2018

Мектеп оқушылары «Егеменде» болды

22.04.2018

Бақытжан Сағынтаев Қырғызстанның жаңа тағайындалған премьер-министрімен телефонда сөйлесті

22.04.2018

Астанада тұрғын үйлерді басқарудың онлайн–жүйесі әзірленуде

22.04.2018

Оралда төртінші мәрте «Ашық әкімдік» шарасы өтті

22.04.2018

Алматыда дәстүрлі қайырымдылық марафон өтуде

22.04.2018

Әзербайжан парламенті елдің жаңа үкімет басшысын бекітті

22.04.2018

Астанадағы сенбілікке 140 мыңнан астам қалалық қатысты

22.04.2018

Қостанайда мемлекеттік қызмет аллеясы болады

22.04.2018

Мақтарал аудандарында абаттандыру жұмыстары жүріп жатыр

22.04.2018

Қостанайда болашақ жаңа қаланы дамыту ісі қаралды

22.04.2018

Оралда өрт қауіпсіздігін сақтамаған ойын-сауық және сауда орталығы бір айға жабылды

22.04.2018

Қостанай облысында 21-ші цифрлы  технологиялық IT кабинет ашылды

22.04.2018

Қырғызстанда жаңа премьер-министр сайланды 

20.04.2018

«Smart Zholy» бағдарламасының үздік стартап жобалары анықталды

20.04.2018

23-26 мамыр күндері Астанада «KADEX - 2018» көрмесі өтеді

20.04.2018

Денсаулық сақтау министрі Орал қаласында

20.04.2018

Заңнамаға архив ісі мәселелері бойынша өзгерістер қаралды

20.04.2018

Дубайдағы инвестициялық кездесуде ОҚО-ның инвестициялық өсу драйвері зерттелді

20.04.2018

Ақтөбеде зиянды қалдықтар тасқыны толастар емес

20.04.2018

ТҮРКСОЙ Шыңғыс Айтматов жылын ашты

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Кісілік әліппесі

Жер бетінде сонау да сонау көз жеткісіз, көңіл сенгісіз небір ықылымдардан бері жасап келе жатқан заты адам баласының ең зарлы мақсаты не десе, ол – адам болу дер едік. Түр-сипатыңмен, тәніңмен ғана емес, жаныңмен, алпыс екі тамырыңдағы қаныңмен, бүкіл болмыс-бітіміңмен. 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Ауылдарды сақтаудың амалы қайсы?

Ауыл халқы азайып барады. Неге? Ешкім­ге ештеңенің керегі жоқ болып кеткен бүгінгідей заманда ол жағын ойлап бас қатырып жатқан да бірде-бір жан жоқ. Бар айтатын уәждері – урбанизация. Бір есептен ол да дұрыс шығар. Қалаларға қарай жа­қындаса ауыл қазақтары да өркениетті өмір­ге араласады, өзгелермен бірге қазіргі за­ман­­ның игіліктеріне ортақтасады. Бірақ... 

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Қайырымдылық көмектің қайыры болады

Табиғат апатына немесе соғыс, қарулы қақтығыс салдарынан күйзеліске ұшырап, аштыққа, босқыншылыққа тап болған елдерге қайырымдылық көмек көрсету – халықаралық қоғамдастықтың игі шарала­ры­ның бірі. БҰҰ-ның Халықаралық соты ондай көмектердің азық-түлік, киім, дәрі-дәрмек түрінде болуын, қару-жарақ түрінде берілмеуін қатаң бекіткен.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Тағам сыры: аурудың алдын алу мүмкін бе?

«Ас – адамның арқауы» деп кішкен­тай­ымнан естіп өскен адам ретінде, та­мақ жемесе адамның күші болмайды, жұ­мыс істеуге, өмір сүруге энергиясы жетпейді деп ойлайтынмын.  Бірақ ас­тың да асы бар, оның пайдасы мен зияны туралы шы­найы да, өтірік те, ойдан құрас­ты­рыл­ған да әңгімелерді көп естіп, кейде білмегендіктен сеніп те қалып жүреміз.

Талғат СҮЙІНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Алматы: Шағын ауданның астарлы ақиқаты

Алматыда аты жоқ, бірақ, нөмір­­­лен­­ген 12 шағын аудан бар. Шын­туай­­тында, олар 12 емес, барлығын қос­­қанда – 13. Қала сәулетіне билік жүр­гізуші партия қызметкерлері, сірә, жобалау үстінде «шайтанның 12-сін» сес­ көрген-ау, ақырғы шағын ауданды – 10 «А» деп белгілепті. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу