Шағын және орта бизнес: бүгінгі ахуалға баға

Қазақстан халқына арналған былтырғы Жолдауында Елбасы Н.Ә.Назарбаев шағын және орта кәсіпорындардың еліміздің жалпы ішкі өніміндегі үлесі не бары 26 %  екенін, бұл көрсеткішті 2050 жылға қарай 50 %-ға көтеру керектігін айтқан болатын. 

Егемен Қазақстан
09.11.2017 12411

Президент шағын және орта бизнестің ел экономикасындағы маңызы қаншалықты зор екендігін осылай меңзесе керек. Соған орай оқырман назарына ғылыми зерттеулеріміздің нәтижелері бойынша осы саланың бүгінгі сипатын баяндағанды жөн көрдік.

Еліміздегі ШОБ-тың ахуа­лын талдау үшін біз 10 эконо­микалық көрсеткіш қолданамыз, олар қарастырылып отырған саланы толық сипаттай алады. Бі­рінші көрсеткіш – елдегі 1000 тұр­ғынға шаққандағы шағын және орта кәсіпорындар саны. Біз­­дегі бұл көрсеткіш 13,7 болса, әлем­дегі дамыған елдерде 1000 тұр­ғынға 30-50 шағын кә­­сіп­­орын­нан келеді. Ендеше әлі де 3 есе­ден астам ұлғайту қа­жет.

Екінші көрсеткіш – ШОБ-та жұмыс істейтіндердің барша еңбекпен қам­тылғандар санына қатысты үлесі. Бұл көрсеткіш АҚШ-та – 53 %-ды, Жа­по­нияда – 71,7%-ды құраса, Қазақстанда бар болғаны – 31%.

Үшіншіден, шағын кәсіп­орын­дардың шығарған өнім­дерінің ІЖӨ-нің құ­ра­мындағы үлесі назарға алынды. Сөз ба­сын­да Елбасына сілтеме жасай оты­рып, бұл көрсеткіш елімізде 26 % деген едік. Ал Францияда – 50%-ға, Гер­ма­нияда 57%-ға тең. Яғни бұл Елбасының тап­сыр­масының өзектілігін аңғар­тады.

Төртінші – шағын және орта кәсіп­орындардағы еңбек өнімділігі. Біздің есебіміз он­дай кә­сіп­орындардағы еңбек өнім­ділігі ұлттық экономика­мыз­дағы орташа көрсеткіштен 1,6 есе, ал алдыңғы қа­тар­лы елдердегі осы саладағы еңбек өнім­ділігінен 8 есе төмен. Осы орайда Қазақ­станда барлық кәсіпорындардың 7-ақ пайызын құрайтын ірі кәсіпорындар ІЖӨ-нің 70%-ын өндіретінін айта кету керек.

Бесінші көрсеткіш – шағын және орта кәсіпорындардың еліміздегі барша кәсіпорындар санындағы алатын үлесі. Ол 93%-ды құрап отыр. Де­рек­тер бұл саланың әлі де болса осал еке­нін, отандық экономиканы әрта­рап­тан­дырудың қаншалықты маңызды екенін көрсетеді, өйткені жоғарда ай­тылған ірі кәсіпорындардың бәрі дерлік тек шикізат өндіруші кен салаларында екені белгілі.

Алтыншы өлшем – мем­лекеттік тіркеуден өткен шағын және орта кәсіпорындар мен белсенді әрекет етіп отырған кәсіпорындардың ара салмағы. Бұл көрсеткіш 90%-дан сәл жоғары. 

Жетінші – шағын және орта кәсіпорындардың ұйымдық-құқықтық құрылымдарының ара­салмағы. Жеке кәсіпкер­лік­тердің үлесі жылдан жылға ұлғайып, 72%-дан асып жы­ғылса, ал фермерлік шаруа­шылық үлгісіндегі кәсіпорын­дар соңғы 10 жыл ішінде 2 есе қыс­қарып, 14%-ды, заңды тұлға тү­ріндегі кәсіпорындар бар бол­ғаны 15%-ды құрап отыр. Де­мек, ұсақ жеке кәсіпкер­ліктің заңды тұлға құрайтын ірі­леу кәсіп­орындардан басым­дығы шағын және орта бизнес­тің тиім­ділігінде ғой деп ойлаймыз.

Сегізінші көрсеткіш – ШОБ субъек­­тіле­рінің ұлттық эко­номиканың түрлі салалар­ындағы үлесі. Бүгнгі күні ШОБ субъек­тілерінің 42 %-ға жуы­ғы бөлшек сауда саласында. Ауыл шаруа­шы­лығында 

18%-ы, құрылыста 2,7%-ы, көлік пен байланыста 7,6%-ы, қызмет көрсету саласында 26%-ы, ал өнеркә­сіпте бар болғаны 2,9 пайызы ғана әрекет етуде. Осы шағын және орта бизнес саласында өндірілетін жалпы өнімнің саудадағы үлесі – 23%, ауыл ша­руашылындағы үлесі – 12%, құры­лыстағы үлесі – 20%, көлік пен байла­ныста – 9%, қызмет көрсету саласын­да – 20%, ал өнеркәсіпте – 16%. Яғни Елба­сының тапсырмасын орындау үшін ШОБ су­бъек­тілері өнеркәсіп пен құ­ры­лыс салаларына ойысуын қам­та­масыз ету қажет екені түсі­нікті.

Тоғызыншыдан, ШОБ-тың инно­ва­циялық белсенділігінің деңгейі де өтең маңызды екенін ескерген жөн. Ұлттық экономика министрлігінің Ста­тис­тика комитетінің сауалнамасына жүгінсек, сауалнама жүргізілген 19 356 шағын кәсіпорынның тек қана 1007-де инновациялық қадамдар бай­қалған, бұл бар болғаны 5,2 пайызы деген сөз. Инновациялық белсенді кә­сіп­орындардың санатына нәтиже берсе де, бермесе де, әйтеуір талпыныс жаса­ған­дарды жатқызады. Оның ішінде өнім­нің жаңа түрлерін шығару немесе жаңа технология енгізу, өндірісті ұйым­дастырудың жаңа әдістерін енгізу айтылады. 

Оныншы көрсеткіш кәсіп­­орындардың ірі бизнеспен өзара тығыз байланыс­та, коо­перация, интеграция жә­не кластерлеу арқылы әрекеттесу дәрежесі болып табылады. Шетелдің озық тәжі­ри­бесіне сүйенсек, ШОБ ірі кәсіп­орындардың аясында, олармен тығыз байланыста, тіпті олардың қамқорлығының арқасында өркендеп отыр. Бір ғана мысал, атақты жапониялық «Toyota Motor Corporation» корпорациясының тапсырысымен автомобильдің құрамдас бөлшектерін шығаратын 30 мыңға тарта шағын кәсіпорын өзара әрекеттесіп жұмыс жүргі­зеді, өйткені көп жағдайда ірі кә­сіпорынға ұсақ бөлшектер өндіру мүлдем тиімді емес. Оған қосымша шығынданғанша ша­ғын бизнестің көмегіне жүгін­гені тиімдірек. Яғни ірі кә­сіпорын мен шағын кәсіп­орындардың бірін-бірі толық­ты­рып әрекеттесуі ШОБ-ты дамытудың негізгі шарты деуге болады. Өкінішке қарай КСРО-дан мұраға қалған өндірістік дәстүр бойынша біздің елдегі ірі кәсіпорындар шағын кәсіпорындармен бірлескісі келмейді, олар кішігірім өз бөлімшелерін ашуға тырысып бағады. Шағын кәсіпкерлерге сенімсіздікпен қарайды. Тіпті ірі ұлттық ком­па­ниялардың өздері де небір ква­зимемлекеттік кәсіпорындарға сенім артып, тиімсіз өндірістік құрылымдарға жол беріп отырғаны сынға ілігіп жатады. 

Тоқсан ауыз сөздің тобық­тай түйіні, бүгінгі Қазақстан­дағы шағын және орта кәсіп­керлік күні бүгінге дейін ел экономикасының біріктіруші, қалыптастырушы және тұрақ­тандырушы күшіне айналған жоқ. Ол экономикамызда саны бар, ал сапасы төмен құры­лым ретінде орын алуда. Бұл саланың өркендеуіне септігі тиетін шаралардың легі аз емес. ШОБ-қа мемлекет тарапынан қолдау көрсету әркезде де бас­ты орында тұруы тиіс. Бұл мәселе келесі әңгімеміздің арқауы болмақ...

Жанкелді ШЫМШЫҚОВ, 
экономика ғылымдарының кандидаты

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.01.2018

Әсет Исекешев: Астанаға мыңдаған турист тартудың жоспары әзірленіп жатыр

19.01.2018

Елбасы Н.Назарбаевтың БҰҰ ҚК төрағасы ретіндегі мәлімдемесі (толық мәтін)

19.01.2018

Президент Назарбаев әлемнің өзге елдеріне үлгі көрсетті – АҚШ-тың БҰҰ-дағы елшісі Никки Хэйли

19.01.2018

Таяу Шығыста ядролық қарудан азат аймақ құруды жалғастырудың маңызы зор – Елбасы

19.01.2018

Н.Назарбаев Солтүстік Корея мәселесін жылдам әрі конструктивті жолмен шешуге шақырды

19.01.2018

Нұрсұлтан Назарбаев сенім шараларының маңызын атады

18.01.2018

Елбасы адамзат жаппай қырып-жою қаруларынан азат әлем құру үшін лайықты жолдан өте алатынына сенім білдірді

18.01.2018

Елбасы ядролық қаруды таратпауға қатысты бірқатар жүйелі шаралар ұсынды

18.01.2018

Елбасы: Құқық үстемдігіне негізделген қауіпсіз әлемге бірлесе қол жеткізуіміз керек.

18.01.2018

Әзербайжан елшілігінде 1990 жылы Бакудегі қанды оқиғаға арналған көрме өтті

18.01.2018

Иранмен ядролық мәміленің орындалмауы алаңдатарлық ахуалға айналады  - Сергей Лавров

18.01.2018

Польша Президенті: Қазақстан ядролық қауіпсіздікті қолдау жолында маңызды қадамдар жасады

18.01.2018

Елбасы Н.Назарбаевтың төрағалығымен БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің отырысы басталды (онлайн)

18.01.2018

Айдын Смағұлов Дзюдодан ұлттық құраманың бас жаттықтырушы болып тағайындалды

18.01.2018

Нұрсұлтан Назарбаев Шавкат Мирзиёевке көңіл айтты

18.01.2018

«Шымкент-Ташкент» бағытындағы автобустың жолақысы арзандады

18.01.2018

«Нұр Отан» партиясының фракциясы Елбасы Жолдауын іске асырудың жоспарын қабылдады

18.01.2018

Бейнеу ауданында 188,9 млн теңгеге 8 жоба несиеленді

18.01.2018

ОҚО-да «Оңтүстік қолөнершісі» жобасы жүзеге асырылады

18.01.2018

Ақтауда 2,1 млрд теңгеге экоқалашық салынады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Қайдасың, менің ертегім?!

Алпысыншы жылдардың басында мектеп табалдырығын аттаған біздің толқынның бала қиялын баураған ғажап – қазақтың ертегілері мен батырлар жыры еді-ау. Сол кезде сол бір ғажайыптар әлемінен санамызға сің­ген сансыз суреттер бұл күнде сағындырып, сабырымызды сарқып ішкендей болады. Сондағы небір керемет сиқырларды көруге көңіл ынтығып, көкірек көзі құмартып, құштарлана ашылғандай күйге енеті­німіз бар.

Дархан ҚЫДЫРӘЛІ, «Егемен Қазақстан»

Тажалды тізгіндеудегі байыпты бітімгерлік

Вашингтондағы кездесулер жоғары деңгейде өтті. Әлемнің белді, белгілі ақпарат құралдары да ол туралы жарыса жазуда. Маңызды кездесулердің өзекті тұсы – Қазақстанның ядролық қаруды таратпау жөніндегі табанды ұстанымы мен байыпты қызметін жоғары бағалау болды. Бұл іс жүзінде Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың жаһандық бейбітшілікті сақтау мақсатындағы жеке бастамалары мен осы бағыттағы қажырлы қызметіне, әлем­дік деңгейдегі қайраткерлік болмысы­на берілген баға деп пайымдаймыз. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Тілді кез келген жаста үйренуге болады

Әлемде қанша тіл болса, адам сол тілдерді үйренуге ұмтыла береді жә­не бұл қызығушылық ешқашан тоқ­тамайды. Әрине кейде бір тіл басқаларына қарағанда маңызды, танымал, оңай, әдемі болып көрі­нуі мүмкін. Дегенмен адамның қы­зығушылығы мен сүйіспеншілігі ой­ға келмеген тілдерді де үйренуге жетелейді.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Дамудың даңғыл жолы

Елімізде жүргізіліп жатқан ірі реформалар нәтижесі қазір өз жемісін бе­руде. Қолға алынған зор мін­дет­тер­дің негізгі мәні – Қазақ­стан­ның жан-жақты дамуы, көр­кеюі болатын. Сондықтан бұл реформалар аяқ астынан пайда бола қойған жоқ. За­ман­ның дидары ө+згеруіне орай, мем­лекеттік салалардың жүгі де, ісі де өзгеруі тиіс еді.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Рухсыздық – оқымаудан, тыңдамаудан

Құдірет адамзатты керемет хикметпен, ілтипатпен, мейірбандықпен, көркемдік сұлулығымен қызықтырып, сыңғырлатып жаратқаны мәлім. Ойлау мен қарекет жасау үшін жаралған адамның тұлғасы, таратыңқырап айтқанда, оның қолынан, қиялынан, білімдарлығынан шыққан сәулет, сурет, мүсін, қолөнер, музыка, сөз өнерінің таңғажайып жәдігерлері, телегей-теңіз шынайы жан сырлары, ғылыми-шығар­машылық ғаламат жетістіктері өлшеусіз ғой. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу