Қазақ цирк өнерінің жанашыры

Қазақ цирк өнерінің қара­шаңырағы – «Қазақ мемлекеттік циркі» таяу уақытта жарты ғасырлық белеске қадам басқалы отыр. Еліміздің қайталанбас мәдени ошағы, мыңжылдық Алматы шаһарының көрнекті өнер ордасының іргетасын қалап, ғажайып манеж әлемінің  пайда болуына, кәсіби цирк ұжымының қалыптасуына зор үлес қосқан, саналы ғұмырын сарп еткен өнер марқасқалары мен ел тұлғаларын келер ұрпақ ұмытпауы тиіс.

Егемен Қазақстан
16.11.2017 2887
2

Осынау бекзада һәм мехнатты, си­қырлы өнер жолында асау арманын ерттеп мініп, қияға қанат қаққан, дөңгеленген манежді кәсібінің мәніне айналдырған, өмірімен тәуекел еткен саңлақтар санаулы ғана. Саф алтындай таза өнердің қиындығы сол, еркелік пен қателікті көтермейді, мүлт кеткенді кешірмейді. Сондықтан осындай киелі өнердің бұйдасы көзсіз батырлар мен жолбарыс жүректілерге, қабыландай әбжілдерге ғана бұйырады. Цирк өне­рінің құдіреті мен қасиеті, сиқыры қай­таланбас мәнерімен ерекшеленеді. Бұл өнер жас буынды жылдамдық  пен ептілікке, еңбекқорлыққа, ыждағат­тылыққа, тазалыққа баулиды.  Меніңше, цирк – өнер атаулының інжу-маржаны.

Қазақ халқының дәстүрлі мәде­ниетінің өн бойында цирк өнерінің кө­рінісі шет қалмаған, қайта даланың өмір салтымен біте қайнасқан. Көш­пен­ді халықтың аспан көгінде қалықтаған қыраны, желмен жарысқан жылқысы қазақтың  ұлттық  болмысымен жасасып, заманауи рәміздерден  орын алған. Қазақ халқының көшпелі тұр­мысындағы  жаугершілік, батылдық, ептілік, асау арғымақтарды бағын­дырып, ат құлағында ойнау өнері ежел­ден әйгілі болатын.Табиғатпен етене ғұмыр кешкен көшпенділерді осы өнердің алғашқы иелері десек жарасымды. Қазақтың саятшылық салты мен құсбегілік дәстүрінде де цирктің бастауы жатыр. Сондықтан сиқырлы цирк өнері қазақтың қанында бағзыдан бар, ата салтымен дарыған қасиет.

Халық ішінде құралайды көзге атқан мергендер, түйені үстіндегі жүгімен көтерген түйе балуандар, желмен жарысқан желаяқтар әлемді мойындатып, айтулы фестивальдарда атой салды. Ұлы далада атадан қалған дәстүрлі мәдениет, сайыпқыран бабаларымыздың бекзат өнері ғасырдан ғасырға жалғасып, заман талабына сай кәсіби цирк өнерінің өмірге келуіне ұйытқы болды. 

* * *

Әлқисса, Жетісу өңіріндегі Са­ры­тауқұм елінің байы, биі Қали Ор­дабайұлы Гүлжиһан Ғалиқызының әкесі еді. Қолы ашық, жомарттығы ел­де жоқ, мыңғыртып мал айдаған Қали ақ­сақал Кеңес өкіметінің қырына ілігіп, жер аударылды. Ұлы Рамазан Ордабаев Ор­­ман шаруашылығы министрі, кейін На­рынқол ауданын басқарған білікті маман еді. Ол кісі де «жаладан» құ­тылмай, байдың баласы ретінде қу­ғынға түсті. Ол кезде Гүлжиһан Ленинградтағы заң инс­титутында оқып жүрген. Әкесі мен ағасы «халық жауы» деген атқа ие болған соң, Гүлжиһан оқудан шығып қалады. Тұманды суық қалада қаршадай қыз далада қалғанмен ұстаздары көмектесіп, «Мәскеуге Қазақстан өкілдігіне бар» деп кеңес беріп, пойызға отырғызып жібереді. Мәскеуде Тұрар Рысқұловқа кездескені жайлы Гүлжиһан Ғалиқызының немере інісі Майдан Мырзахметұлы былай дейді:

«Тұрар Рысқұловқа кездесудің өзі­­ бір хикая. Гүлжиһан қабылдауға жүз жетпіс сегізінші адам болып тір­ке­­ліпті ғой, содан әйтеуір бір кезде Тұ­­рар шығып қызды шырамытса керек, кезексіз бөл­месіне алып кі­ре­ді. Қарны аш қызға шай ­беріп отырып әңгімелеседі. Сөйтіп: «Сен енді Гүл­жаһан Ордабаева емес, Гүл­жиһан Ға­лиева боласың, – деп құжатын өзгертіп береді. – Қалқам, сен мені таны­маған шығарсың, мен сенің ағаң­ның досы Тұрар Рысқұловпын ғой», – дегенде қыз бас салып еңіреп жылап, көрген қорлығын айтып мұңын шағады. – Ағам мен әкемді ұстап әкеткен соң осындай халге түстім, – деп өксігін баса алмай ұзақ жылайды. Содан Тұрар Рысқұлов оны Мәскеудегі өнер институтының жа­нынан ашылған екі жылдық студияға оқуға түсіреді». 

Гүлжиһан Ғалиеваның идеясы мен күш-жігері арқасында сол кездегі Қаз­КСР ОК-тің бірінші хатшысы Д.А.Қонаевтың  тікелей қолдауымен жә­не Мәде­ниет министрі Ілияс Ома­­ров­тың пәрменімен Ал­маты қала­сында Қазақ мем­­лекеттік цирк ғима­ратын салу туралы шешім қабылданды. Кәсіби цирк ұжымын құру жолында Гүлжиһан Ғалиева зор еңбек сіңірді, болашақ цирк өнерпаздарын Мәскеу, Саратов қалаларына да­йын­­дыққа аттандырды, тіп­ті кейбір жастарды өз ақ­ша­сымен оқытты, тәлім бер­ді. Владимир жылқы за­уы­тынан 15 сәйгүлікті өзі мінген по­йызға тиеп әкелді.

Мәскеуден алтынға да айырбастамайтын на­ғыз цирк үшін жаралған тұл­парларды әкелу деген ерлікпен пара-пар іс еді. Одан қала берді Жамбыл облысындағы Луговой ша­руашылығынан да ауыз­дығымен алысқан асау ар­ғы­мақтарды сатып алу үшін Үкіметтен 40 мың рубль бөлгізді. Бұл сол кез үшін қыруар ақша еді.

Қазақ мемлекеттік цир­кі­­нің кәсі­би ұлттық өнер ұжымы Қазақ КСР-нің халық әртісі Гүлжиһан  Ғалие­ваның жетекшілігімен 1970 жылы ұйым­дас­тырылды. Алматы қа­ла­сындағы эс­тра­­далық цирк студия­сының  алғашқы әр­тістері бірінші қойы­лымын Саратов қа­л­асындағы цирк мане­жінде қазақтың  ұлттық «Медеу» бағдарламасымен ашты. 1970 жылдың 24 шілдесіндегі осы қойылым қазақ ұлттық цирк өнерінің туған күні ретінде тарихта қалды. 

Қойылымның режиссері Г.Перкун, сценарийін жазған Ю.Благов, көр­кем­­­деп безендіру жұмыстарын жүр­гіз­­­ген суретшілер А.Фальковский мен­­­­­ Е.Кирик, музыкасын КСРО ха­лық­ әр­тісі Н.Тілендиев, Қазақ КСР­ ең­бек сіңірген қызметкерлері Л.Ха­ми­ди,­ А.Ботбаев, М.Моллер жазды. Да­йын­дық жаттығуларын педагог-режиссерлар, ұстаз-жаттықтырушылар В.Ревякин, Г.Тоқаев, А.Соколов, Ю.Кацуба, А.Гутовскийлар жүргізді. Хо­реография сабағын А.Габаева мен А.Боцановский, грим сабағын Г.Дыбов жүргізді, акробаттарды тәжірибелі спорт жаттықтырушысы Г.Корнев да­йындады. Қазақ циркінің алғашқы құ­рамының негізін қалаған әртістер Ал­маты республикалық  эстрада-цирк сту­диясы мен мемлекеттік эстрада цирк училищесінің (ГУЦЭИ, Москва қ.) түлектері болатын.

1970 жылдың тамыз айында­ қа­зақ цирк ұжымының алғашқы тұсау­кесер  қойылымы Спорт сарайында өт­ті. Со­дан бастап Қазақ мемлекеттік цир­кінің әртістері Кеңес Одағы бойын­ша гас­трольдік сапарға аттанып, көрер­мендер тарапынан әрқашанда жоғары бағаға ие болды.

Аз уақыт аралығында талайды таң­дай қақтырған цирк ұжымы 1972 жылы ерек­ше архитектурамен салынған «Си­қырлы киіз үй» ғимаратына көшті. 1980 жылы цирк  өнерінің дамуына қос­қан еңбегі үшін Қазақ циркіне «Қазақ КСР-нің  еңбек сіңірген ұжымы» атағы бе­рілді. Қазақ циркінің шығармашылық өр­леуі мен зор жетістіктеріне мәдениет жанашыры Гүлжиһан Ғалиқызының қосқан үлесі қомақты. Тіпті ондаған жылдар бойы көрерменге жаймашуақ күлкі сыйлаған «Тамаша» ойын-сауық отауының пайда болуына да Гүлжиһан апамыздың себепкер болғанын көпшілік біле бермейді. 

1969 жылы Қазақ КСР-нің ха­лық әртісі Гүлжиһан Ғалиеваның ұйым­дастыруымен «Гүлдер» республикалық мемлекеттік эстрадалық жастар ансамблі­ құрылды. 1976 жылы Гаванада өт­­­кен жастар фестивалінде топ жа­рып, лауреат атанды, әлемнің әйгілі сах­наларында қазақтың ән-би өнерінің құдіретін мойындатты. Қазақтың кү­міс таңдай әнші, мың бұралған қа­ракөз аруларының айтұмарындай бол­ған «Гүлдер» ансамблі ешкімге ұқсамайтын, өзге­лерге ұлтымыздың ән-би өнерін әйгілі еткен шоқтығы биік, бағы мен бабы келіскен жұлдызды ұжым болды. Қазақ эстрадасының алғашқы қар­лығаштары, халықтың ыстық ықы­ла­сына бөленген халық әртістері Сара Тыныштығұлова, Роза Рымбаева, На­ғима Есқалиева, сондай-ақ Қанат және Айт­күл Құдайбергеновтер, Бақтияр Тайлақбаев, Сембек Жұмағалиев, Ай­жан Нұрмағамбетова, Бақыт Шадае­валар  «Гүлдер» ансамблінен түлеп ұшып, өнердің көгіне  қанат қақты. Со­нау 60-70-жылдар қазақтың ән-би, цирк өнерінің «алтын ғасыры» десек, бұ­ған бүкіл өмірі мен қажырлы еңбегін ар­наған Гүлжиһан Ғалиева сынды шебер ұйымдастырушы менеджер, жанашыр жандардың зор үлес қосқанын бүгінгі ұрпақ ұмытпауы тиіс. 

Биылғы жылдың сәуір айында елі­міздегі тұңғыш Қазақ мемлекеттік цирк ұжымының іргетасын қалаған, ұл­тын шын сүйген, өнерін ұлықтаған ұлы жүрек иесі, Қазақ КСР-нің халық әртісі  Гүлжиһан Ғалиеваның туғанына 100 жыл толуына орай, «Қазақ мемлекеттік циркінде» цирк  майталмандарына арнайы музей ашылды. Қазақ өнерін да­мытуға саналы ғұмырын арнап, қа­ра нардай өрге сүйреген Гүлжиһан Ғалие­ваның есімі ел жадында мәңгі сақталуы тиіс деп санаймын. 

Бақыт Бокебаев,
«Қазақ мемлекеттік циркінің» директоры, 
Мәдениет қайраткері

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.09.2018

Тимур Жақсылықов Президенттің көмекшісі болып тағайындалды

21.09.2018

Маман дайындау мәселесі талқыланды

21.09.2018

Астанада тұрғын үй кешенінде шартты өртті сөндіру бойынша тактикалық оқу-жаттығу өтті

21.09.2018

Бүркітші қыз Айшолпан түскен «Көшпенділер» фильмі көрерменін қуантады

21.09.2018

Павлодарда биыл 1655 жұп қосылса, 1101-і ажырасқан

21.09.2018

Тұрмыстық қатты қалдықтарды өңдеу бойынша жоба әзірленді

21.09.2018

Кәрім Мәсімов терроризмге қарсы орталықтың отырысын өткізді

21.09.2018

Қостанайлықтар жарықдиодты шыны жолмен жүреді (ВИДЕО)

21.09.2018

Қанат Ислам мақтааралдық жас боксшыларға мастер-класс өткізді

21.09.2018

Алексей Луценко: «Алматы турын» апталық жарыс қылса керемет болар еді

21.09.2018

Бурабайда жаңа мешіт ашылды

21.09.2018

Онкологиялық қызметтің атасы Сәкен Нұғмановтың 100 жылдығы атап өтілді

21.09.2018

Дзюдошы Ерлан Серікжанов жартылай финалға шықты

21.09.2018

Қайрат өз құрамын жария етті

21.09.2018

Асқар Жұмағалиев Үндістанның АТ және телекоммуникациялар министрімен кездесу өткізді

21.09.2018

Шетелдік мамандар ауылдық мектеп оқушыларына ағылшын тілін оқытуды бастады

21.09.2018

Шыңғырлау ауданында төрт емдеу нысаны күрделі жөндеуден өтті

21.09.2018

Рани Мукерджидің қазақтарға сәлемі

21.09.2018

Елбасы «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ басқармасының төрағасын қабылдады

21.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу