Ұлық іс ұлт таңдамайды

Жуырда Би-Би-Си-дің орыс қыз­­меті Дағыстан және чешен халық­­тарының ұлттық батыры Қа­жы­мұраттың Санкт-Петер­бургтің музейлерінің бірінде сақ­таулы тұрған бас сүйегін Чешенстан басшысы Рамзан Қадыровтың сұратып, жер қойнына беруге ниет еткені туралы жазды.

Егемен Қазақстан
04.12.2017 66

Бұл бізге Кенесары ханның оқи­ғасын жадымызда жаңғыртып, оның да бас сүйегі отарлаушылардың алып кетуімен музей қорларының бірінде сақталып, осы күнге дейін табылмай отырғанын еске салды. Сонымен бірге жауларының бас сүйегін жинау сияқты тағылық дәстүр Ресей империясында ХХ ғасырдың басына дейін жалғасқанын көріп отырмыз. 1923 жылы большевиктердің қолынан қаза тапқан Кейкі батырдың бас сүйегінің былтыр ғана Мәскеуден елге жеткізілген тағдыры бұл сөзімізге дәлел. Мың мұсылманда мұндай дәстүр жоқ. Олар дұшпанына өлгенде де әділ болып, мәйітін бөлшектеп, паршаламайды.

Қажымұрат Ресей патшалығының жаулап алуына қарсы Кавказ халық­тарының азаттық (ғазауат) күресін 1859 жылға дейін, яғни 25 жыл бойы жүргізген имам Шәмілдің сенімді серіктерінің бірі, қолбасшы мүриді, наиб имам. 36 жасында жауларының қолынан опат болған. Ол да имам Шәміл секілді авар халқынан шыққан. Патшалықтың озбыр саясатын сынаған орыс халқының озық ойлы өкілдері Шәмілдің күресіне іш тартса, әскер басшыларының өзі тұтқынға алғанда оған құрметпен қараған. Оның оң қолы болған Қажымұратты орыстың ұлы жазушысы Лев Толстой кейіпкер етіп, кітап жазғаны да белгілі... Кейбір деректерге қарағанда Қажымұраттың арғы тегі авар хандарынан тарайды. Туған жылы дәл анықталмаған, бірақ жоба бойынша 1816 жылғы деп топшыланады. Ал өлген жылы 1852 екендігі анық.

Қажымұрат Ресей патшалығымен ортақ тіл тапқан авар хандығының мұрагерлерімен жақын болып, имам Шәмілдің ғазауат соғысына да, оның мүридтік қозғалысына да көп уақыт қосылмаған. Алайда 1840 жылы Шә­мілмен құпия байланыста деген жаламен оны Ресей патшалығының әкім­шілігі тұтқындап, Темірхан шора­ға айдайды. Жолда Қажымұрат өзін айдап келе жатқан екі айдауыл­ды бірге тартып, құз жартастан секіріп кеткен. Жанындағылар өлген­де Қа­жы­мұрат тек аяғын ғана сындырыпты. Осы жылдан бастап ол Шә­мілге қосылып, өмірінің соңына дейін оның сенімді серіктерінің бірі болды. Оның батылдығы мен еп­тілігі, қайтпас қайсарлығы туралы артында ұмытылмас аңыздар қал­ған. Басқыншыларға қарсы жосын жо­рықтар жасап, ержүректіліктің ке­ре­­мет үлгілерін көрсетіп тұрған. Оның ерліктерін Дағыстан ғана емес, Чешенстан ерлері де өзіне үл­гі тұ­тады. Қасындағы шағын тобы­мен ол тұт­қиылдан шабуылдап, жау қосы­нын жиі-жиі сан соқтырып отыр­ған. Қолға түсірген олжаларын жарлы-жақыбайлар мен жетім-жесірлерге бөліп берген. Сондықтан да оған деген халық сүйіспеншілігі әлі де ұмы­тылмай келеді. Басқыншыларға қарсы атамекені үшін күрескен тау халқы ерлерінің арасында Қажымұраттың батырлығы осы күнге дейін өрлік пен ерліктің үлгісі ретінде аталады.

Көріп отырғанымыздай, Қажы­мұрат­тың барлық тарихы Кенесарымен ұқсас. Екеуі де ХІХ ғасырдағы патша басқыншыларына қарсы азаттық жо­лындағы күресте ел бастаған ерлер. Ке­йін­гі тағдырлары да ұқсас болып, екеуінің де бастарын саны көптігімен алғанына мәз болған басқыншылар музейге қойып, кейінгі ұрпағына «мақта­нышқа» көрсетуде...

Қажымұрат қазіргі Әзербайжанның Гах ауданында 1852 жылдың 5 мамырында қасындағы төрт серігімен бір­ге 300 казакпен шайқасқан тең емес со­ғыста шейіт болған. Соның өзінде ба­тыр 17 жауын жер жастандырып, қор­шаған жерден қашып шыққанда нөсердей жауған оқтың астында қалып, қаза табады.

Қажымұраттың денесі осы жердегі Онджалы деген ауылдың қасына жерленген, ал басын кесіп әкеткен жаулары Санкт-Петербургтің Әскери-медициналық академиясына тапсырады. Оның зираты әлі күнге мұсылман таулықтардың зиярат ететін мекені. 2015 жылы Мәскеудің Ұлттар үйінде туғанына 200 жыл толуына байланысты оны еске алу шарасы өткізілген.

1959 жылы бас сүйектерді тізімде­ген комиссия оның басын тауып, Ан­тро­пология және этнография (бұ­­рын­ғы Кунсткамера) музейіне өткізе­ді. Қазір бұл музей федералдық өкімет­тің қарауында. 2015 жылдан бері бас сүйектердің тағдырымен Мәдениет минис­трлігінің комиссиясы айналысады екен. Міне, батыр туған оғландардың бас сүйектері осындай тағдырға ұшыраған.

Жақсыбай САМРАТ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.12.2017

Қостанайдың Жітіқара ауданында заманауи астық сақтау  қоймасы ашылды

14.12.2017

Ақмола облысында Біржан сал ауданы пайда болды

14.12.2017

Студенттер «ақылды үйде» тұрады

14.12.2017

Болашақ журналистер «Егемен Қазақстанда» қонақта болды

14.12.2017

Келіншектің баласы (баллада)

14.12.2017

Тоқаевтың төрағалық етуімен Парламент Сенатының отырысы өтті

14.12.2017

Қостанай облысында шалғай ауылға су құбыры тартылды

14.12.2017

«Алаш жолы» атты кітап жарық көрді

14.12.2017

Қостанай облысында екі бірдей елді мекенге көгілдір отын келді

14.12.2017

Тәуелсіздікке тарту: Созақта жаңа 6 нысан пайдалануға берілді

14.12.2017

Сенат комитеті Кеден кодексінің жобасын қарады

14.12.2017

Халифа Алтайдың жары өмірден өтті

14.12.2017

Меморандум мақсатына жете алмады

14.12.2017

Тележурналист, майталман дубляжшы, режиссер Әсемғазы Қапанұлы қайтыс болды

14.12.2017

Валерий Карпин Павлодарға келді

14.12.2017

Ақтау халықаралық әуежайы 1 миллионыншы жолаушыға қызмет көрсетті

14.12.2017

Түпқараған ауданының ахуалы айтылды

14.12.2017

Марат бастамашы болған марафон

14.12.2017

«Қансонар» қанат жайып келеді

14.12.2017

Мемлекеттік бағдарламалардың орындалуы талқыланды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Әділеттің ақ жолынан Трампша аттау

Жуырда АҚШ президенті Дональд Трамп Иерусалимді Израильдің ас­та­на­сы дегенді мойындап, АҚШ ел­шілігінің Тель-Авивтен сол қалаға кө­шірілетінін мәлімдеді. Үстіміздегі жылдың маусым айында ғана елші­лікті көшіруді кейінге қалдырған Трамп­тың бұл шешімі қандай да бір қы­сы­мның күштілігінен екені көрініп тұр.   

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Дарын мен қарым

Дарын – тағдырдың сыйы. Ұстай алсаң құстай ұшасың, ұстай алмасаң мұрттай ұшасың. Ұстай алғанның қарымы зор. Бағы биік. Затына қарай аты, еңбегіне қарай өнбегі телегей теңіз. Ұстай алмағанның ұсқыны кірмейді. Қадамы ілгері жүрмейді. Қанша жетектегенмен, қамқорлық көрсеткен кері кетіп, күндердің күнінде күлкіге айналып, көлденең «кермеге» ұрына береді. Мұны өмір сабағына көз жібергенде көріп-біліп отырмыз.

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Абыздар мен Алыптар

Кезінде қазақ әдебиетінің классик ақсақалы Ғабит Мүсіреповтің «Социалистік Қазақстан» газетінде шыққан «Дәстүр және жаңашылдық» деген мақаласы жан сарайын өзі айтатын есрафіл самалындай желпіп, зиялы қауым мен жазушы жамағатқа кеңестік тымырсықтың көбесін сөккен сәуледей әсер етіп еді. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Елуден кейінгі өмір

Қазіргі қоғамымызда қызықты өзгерістер жүріп жатыр. Соның бір­азы адам жасына да қатысты.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Билер соты

Ұлы Дала өркениеті тарихында Билер сотының құқықтық, саяси-әлеуметтік, тарихи-мәдени, рухани-дүниетанымдық, ұлттық-халықтық, философиялық құн­дылықтары айрықша. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу