Әдебиет • 13 Желтоқсан, 2017

«Ақтастағы Ахико» қалай жазылды? (Эссе)

1905 рет
көрсетілді
14 мин
оқу үшін

2016 жылдың ақпанында бас­тығымыз, Мұхтар Әуезов атын­дағы Қазақ мемлекеттік акаде­мия­лық драма театрының директоры Ерлан Біләл кабинетіне шақырып «Қарағанды облысындағы Ақтас кентінде Ахико Тецуро деген қария тұрады екен. Қазақстан­ға соғыстан кейін қуғын-сүргінге ұшы­рап келіпті, жасөспірім шағы­нан Қарлагта отырған. Содан біздің елді мекендеп қалыпты. Жапонияға бірнеше мәрте қайта оралған екен, тіпті кезінде Жапония оған үй, жәрдемақы тағайындап, алдырыпты. Екі-үш жыл тұрып, жерсіне алмай Ақтасына қайта оралыпты. Қарлаг тақырыбын кеңінен зерттеп жүрген Нұрлан Дулатбеков деген ғалым маған сол кісінің тағдырын сахналасақ деген идеямен шығып отыр, сен пьеса жазсаң» деді. Осыған дейін шығармашылығыма мистика мен адам психикасының түрлі реңктерін арқау етіп келген мен деректі дүние, көзі тірі, өмірде бар адам жайлы қалай жазамын деп жүрексіндім. Сол кездегі тарихты, аяулы алаш боздақтарын қамту шарт... «Жаза алмаймын-ау» дедім. Бастық «жаза алмаймын дегенді жазып көріп, содан кейін айт» деді. «Жақсы» деп кабинеттен шықтым. 
Үміттен күдік басым болды.

«Ақтастағы Ахико» қалай жазылды? (Эссе)

Көп ұзамай театр мені Қараған­ды қаласына іссапармен аттандырды. Ақтасқа осы жоба идеясын М.Әуезов театрына әкелген профес­сор Нұрлан Дулатбеков мырза алып келді. Мені Ахико атайға «сіз тура­лы пьеса жазады, драматург» деп таныстырды. 

Жадымнан өшпей қалған бір нәр­се – Ахико ақсақал мен Елена әжей­дің қатты сасқандары. Кәді­м­гі­­дей абыржып, не істеп, не қойған­да­рын білмей кетті. Ол кісі­лермен Нұр­­­лан ағаның бұрыннан ара­лас-құ­ра­лас екенін білемін, бұл абыр­жу­­­дың себебі мен сияқтымын. «Жазу­­шы, драматург» деген сөздің әсері ме... 

Үлкен кісілерді мұнша әбігерге түсіргеніме мен де қысылып бара­мын. Сонымен не менен, не ол кісі­лер­ден бір ауыз сөз шықпайтын қызық та ыңғайсыз жағдай орнады. Әй­т­еуір Нұрлан аға барлығымызды құт­­қарып, ортаға сауалдар тастады. Әңгі­ме Қарлаг төңірегінде, ол кісі­нің Қарлагқа қалай түскені, онда нені бастан кешкені. Ахико ақсақал бар­­лық сұраққа мектеп оқушысы сияқ­­ты әлдебір ыждаһатпен, жүрек шы­­мыр­­латар шыншылдықпен жа­уап бере­ді. Нұрлан аға сауал қояды. Мен отыр­мын. Арасында сурет­ке түсіріп қоя­мын. Ол кісінің өмір­бая­нын, жалпы жағ­дайды алдын ала Интернеттен оқып алған­мын, қолымда кей даталарды, оқиға­ларды олай емес, былай болған деп түзетіп қоюға жететін ақпарат бар. 
1945 жылы Қызыл әскер Оңтүс­тік Сахалинге дейін барды. Ол кезде Ахико жас курсант болатын. 1948 жылы тұтқынға түсіп, 10 жыл­ға сотталады. Оны өзге жапондар­мен бірге жүк кемесі арқылы Вла­­дивостокқа әкелген. Ол кейін Петро­павлға, сосын Жезқазғанға, ақыр аяғы Қарлагқа келген. Ахико тек 1989 жылы ғана ақталып шыға­ды. Оны туған еліндегі туыстары мен жақындары тек жарты ғасыр өт­кен соң ғана көрген. «Әкесі елге қай­тып орал» деп хат жазып жібе­­ріп­ті. Оның отбасы болды. Бәрін тас­тап кеткісі келмеді» дейді Тецуро­­ның жары Елена Ахико. Қазақ­­стан­дық жапон Жапонияға тоғыз рет барған. Бірақ, түбегейлі қа­лып қоймай Қазақстанға оралып отырған. 

«Сахалинде күн суық. Әскери­лер­ден қалған күртешені тауып киіп, жағалауда тентіреп жүр­генімде совет әскерлері ұстап алып, абақтыға қамады. Бірден «жапон тыңшысысың» деді. Мен олай емес екенін түсіндіруге тырыстым. Бірақ көп ұзамай шындықты айтқаннан гөрі жапон тыңшысы болғанның анағұрлым қауіпсіз екенін ұқтым. Осылай тергеушілерге қарсы­ласқанды тоқтаттым. Мойындадым. Олар маған қалың папка ашып, бума-бума қағаз арнады. Мен бәрі­мен келістім... Қарлагқа түскенде он жеті жаста едім. Тажал маши­на жаңа туған сәбиден бас­тап, еңкейген, мүгедек кемпір-шал­ға дейін шімірікпей жұтатын. Қарлагтың қапасында 50 мыңнан аса жапон отырды, еңбек етті, өмір үшін күресті. Солардың бірі мен едім» дейді ол кейінірек актер Дулыға Ақмолда сомдаған образда. Бірақ бұл жайында әзір ешқайсымыз білмейміз.

«Жапония – менің отаным. Бі­рақ қайта барып тұрғанда үйре­не алм­­адым. Адамдар өте жұмыс­бас­ты. Бір-бірімен біз сияқты жа­қын ара­ласпайды, барлығы асы­ғыс. Ақ­тас­тағыдай есіктің алды­на шы­ғып шемішке шағып, әңгі­ме-дүкен құру деген атымен жоқ. Елена тіл түсінбейді, мен түсін­ген­мен, бәрібір тосырқадым, содан кейін болмайды екен бұл деп, Ақ­тас­қа қайта оралдық».

«Үйді сатпағанымызды айт­саң­шы. Балаларға тапсырып кет­кенбіз. Сатуға қимаған едік, сезген­дей екенбіз». «Жоқ, құдай қақ­ты, әйтпесе қайтып келген соң қай­тер едік». «Жағдайымыз жақсы, екеу­міз де зейнетақы аламыз. Бәрі жет­кі­лікті, рахмет». «Қазақстандай жер жоқ әлемде».

Елена әжей де кезінде Украина­дан ауып келген. Бірінші әйелі Катя Еділ бойын жағалаған неміс­тер­дің отбасынан шыққан. Ол да Қазақ­станға депортацияланған жан­дар­дың бірі. Елена әжей Қарлаг жайына келгенде балапанын қорғаған тор­ғайдай шырылдап, Ахико-сан­ның маңына жолатпауға тыры­сады екен. «Неғыласыңдар, көңілі бұзылады, ауырып қалады, сұрамаңдар» дейді. Сапар мақсаты – ол кісінің өз аузынан лагерь тауқыметін есту бол­ған­дықтан, ол тақырыпты айналып өту және мүмкін емес. 

Ақыры Ахико ақсақал жылап қалды. Әңгіме ауанын жайлап өзімізге аудардық. Алматы қалай, ауа райы қалай, азық-түлік қанша тұрады деген сияқты сауалдарға енді мен жауап беріп отырмын.

...Маған ол кісінің өзін көру қызық болды, саусақтарын көру, шашы­на қарау. Жалпы қандай энер­гия шашады, сол қызық. Мек­тепте оқымаған, лагерьден шық­қаннан кейін қара жұмысқа ара­ла­сады, құрылысшы, шахтер бо­лып еңбек еткен. Үйленген, бірін­ші әйелі Катяны екі баласымен алған, Ахи­кодан және екі бала дүние­ге кел­ген. Бүгінде 11 немере, 4 шөбе­ресі бар. Қазіргі әжей мен Катя қайтыс бол­ған­нан кейін бас қосқан. 
Қарапайым. Қарапайымдықтың да шегі, деңгейі бар. Ахико-санның қарапайымдылығын тек ағашқа теңеуге болатын сияқты. Қара ағаш сияқты. Және сондай берік. 

Қаһарман. Он жеті жасында қаңғырып айдалада қалған, барлық жақын-жуығынан айырылып не тілін, не мәдениетін түсінбейтін елдің лагерінен бір-ақ шыққан, сол тозақтан өткен, енді сексеннің алтауына келіп, қария болып отыр. Сол бөтен елдің төрінде, балалы-шағалы, үбірлі-шүбірлі. Кемпірі қасында. Зейнетақы алады. Өмірге риза, тіршілігіне адал. Мен ол кісіні феномен деп бағаладым. 
Пьесаны жазу барысында осы баға – бастаушы рөл ойнады...

Нұрлан Дулатбеков аға біраз отырғаннан кейін өз шаруаларымен кетіп қалды, ал мен Ахико ақса­қалдың үйінде тағы біраз бола тұрайын деп, қалдым. Екі қария­мен оңаша қалғаннан кейін аздап батылдық пайда бола бастады. Ал ол кісілер әлі қобалжулы. Әлі мен ол кісілердің көздеріне Алматыдан келген драматург болып тұрмын. Әжей «кофе ішесің бе? Бізде Германиядан арнайы жібе­рілген кофе бар. Ахико екеу­міз ішпейміз, балалар бірақ бәрі­бір салады» деді. Мен ішемін дедім. Балалар деп отырғаны – Ахико ақсақалдың бірінші жары Катя­ның ұлы мен қызы екен. Олар Гер­манияға біржолата қоныс аударыпты. Дегенмен ай сайын Ахико ақсақал мен Елена әжейге сауқат салып тұрады екен. Шай, кофе, конфеттер... «Кофе ішпейміз, салма» дегенді тыңдамайды, өздері кофеқұмар, содан елдің бәрін солай көреді», дейді Елена әжей. Ұзақ іздеп, тапты ақыры. Енді турка жоқ, екеулеп жатып, кішкентай темір тәрелкеге қайнаттық. Ішіп отырмын. Олар маған сүйсіне қарайды. Мен болсам жанталасып, пьесаны жазу барысында қажет болуы мүмкін детальдарды жинаймын. Ахико ақсақалдың қозғалысы, көзқарасы, басын қалай бұрады. Кез келген деталь керек. Көздері... Қадалғанда өңменіңнен өтеді. Қандай жағдайға куә болмады, қандай қасірет шекпеді десеңізші...

Қарлаг жайлы сұрауға дәтім бармайды. Басқа не айтасың? Әрі қарай отыра берудің реті жоқ. Амалсыз, қайтар жолдың амалын сұрадым. Олар түсіндірді. Содан кейін маған сенбей тұрғандай көз тастаған Елена әжей калошын киіп, такси тұратын орынға шығарып салды. Ахико ақсақал да шықпақ еді, Елена әжей екеуміз екі жақтап үйде қалуын өтіндік. Жер тайғақ, күн суық. 2016 жылдың ақпаны. Ол кісі қалды. Бұл тірліктің бәрінен әлдебір ыстық қамқорлық сезіледі. Қимай қоштастым.

Ахико сөзі жапоншада «адал өмір сүруге барынша бейім жан» деген мағына береді екен. «Ақтастағы Ахико» спектаклінің прототипі Тецуро үшін бұл есім тағ­дырға айнал­ды. Ол өзінің отаны Қазақстанға адал. Оның саясатына, ұстанымына адал. 

«Біз бақытты жандармыз! Себебі пейілі кең, құшағы ыстық Қазақ­стандай еліміз бар. Ол бізді кеудесіне жатсынбай басты. Тір­шілігіміздің әлсіз шырағы сөнер шақта, пана болды. Сан мыңдаған рухты аманат етіп қабылдап, көбесін бұзбай, қатарын сиретпей отан аналарына қайтарды. Мен болсам, өзіңе қайтып оралдым, Қазақстаным. Өз отанымды сүймегендіктен емес, сенің алдыңда борыштар болғандықтан. Төсі – шалқақ, тұғыры – асқақ, болмысы – паң, бітімі – бекзат қазақ елі – енді менің елім; ынтымақтың ұясы, жерұйық мекен – Қазақстан – енді менің отаным. Еркіндік нышаны боз жусанның жұпарымен осылайша қайтадан, бұл жолы біржолата қауыштым» дейді ол спектакльде. 

Бұл – аздап көркемделген, бірақ Ахико Тецуроның бүгінгі күні айтып жүрген өз сөзі. Адамзаттың қазақ деген перзентінің ұлттық коды қандай дегенде, сол бір қысылтаяң заман еске оралады. 33-жылдың аштығы мен Ұлы Отан соғысының ызғары, ол аз десеңіз, жаппай қуғын-сүргінді бастан кешіп, қатары миллиондап сиреген ұлт басына күн түсіп келген бірде-бір адам баласын сыртқа тепкен жоқ. Бұл табиғи болмыс-бітім, мейірмандық па әлде қария ұлыстың даналығы, көрегендігі ме? Сол кең пейіл – тарих қойнауында қалған жоқ, ол әлі де әрқайсымыздың қанымызда. Бүгінгі мамыражай тіршілігіміздің өзі соның бір өтеуі болар.

...Осылай Ахико ақсақалмен кездесу аяқталды. Алдыда вокзал, Астана, Алматы. Жазу үстелі. 
Нәтижені өздеріңіз білесіздер:
• Елбасымыз 2016 жылдың 8 қара­шасында Жапония Парла­ментінде сөйлеген сөзінде Ахико­ның тағдыры туралы айтты. «Хокай­до тұрғыны 15 жасар Ахико Тецуро әскери тұтқындармен бірге КСРО-ның халық жауы ретінде ешқандай кінәсі болмаса да он жылға жазаға тартылады. Басқа жапондық әскери тұтқындармен бірге жазасын өтеп, Қазақстан жерінде он жылын өт­кізіп, абақтыдан 24 жасар жігіт бо­лып шығады… 50 жыл өткен соң Ахико тарихи отанына оралып, ту­ған-туыстарымен кездесті. Туыс­тары қанша үгіттесе де көнбей, ота­ным деп санайтын Қазақстанға қай­тып оралды» деді Қазақстан Президенті. 
• 2016 жылдың 22, 23 қазан күндері М.Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрында «Ақтастағы Ахико» драмасының премьерасы өтті. Бұл театрдың Қазақстан Рес­пуб­ликасы Тәуелсіздігінің 25 жыл­ды­ғына арнаған тартуы еді. Спек­такльдің сахнаға шығып, көрер­менмен қауышуына Мәдениет және спорт министрі Арыстанбек Мұхамедиұлы зор ықпал жасап, жан-жақты қолдау көрсетті. Ми­нистрдің айрықша көңіл бөлуі­нің нәтижесінде спектакль жоғары дәрежеде сахналанды.
• 2016 жылдың 25 қарашасында қойылым Қарағанды қаласындағы Станиславский атындағы театр­да көрсетілді. 86 жастағы Ахико Тецуро әйелі Еленамен бірге өзі туралы спектакльді тамашалады.
• 2016 жылы 29 қарашада «Ақтастағы Ахико» Бейбітшілік және келісім сарайында Астана жұртының назарына ұсынылды.
• Енді Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында Токиоға «Ақтастағы Ахико» спектаклін алып бара жатыр. Сапар биыл 18-26 желтоқсан аралығында жүзеге аспақ. Театрдың шығармашылық құрамымен бірге Ахико Тэцуро ақсақал да тарихи отанына барып қайтпақ.

Мадина ОМАРОВА,
жазушы, драматург