Жыр алыбы айтқан бір дерек

Мен тарихшы емеспін. Бұл туралы жазу ойымда да жоқ еді. Оған себеп болған мына жайт. Егемендіктің елең-алаңынан бері ширек ғасырдан астам уақыт өтті ғой. Міне, содан күні бүгінге дейін төменде сөз болғалы отыр­ған тақырып жөнінде жүздеген мақалалар шықты. Бірақ солардан біз білетін бір дерек қағыс қалып келе жатқандай. Қазір не көп, газет-журнал көп. Мүмкін, кезінде ол солардың бірінде жарық көрген де болар. Көзімізге түспей қалған да шығар. Олай болған жағдайда ғафу өтінеміз. (Сақтық үшін интернетті қарап шықтық, жарияланбапты). Десек те, ой салатын ондай дүние жарық көргеннің өзінде оны қай­талап айтудың, сөйтіп оқыр­ман­­дарға тағы да еске салу­дың еш артықтығы жоқ дер едік.

Егемен Қазақстан
29.12.2017 3008

...50-жылдардың аяғы мен 60-шы жылдардың басында радио, теледидары жоқ қиырдағы қазақ ауылдарында қызықты оқылатын 3-4 кітап болды. Олар: «Қазақ ертегілері» мен «Батырлар жыры» және Тұрмағанбет Ізті­леуов аудармасындағы «Рүстем дас­тан» мен ақын Жамбыл Жабаевтың толық шығармалар жинағы еді. Колхоздың күзгі жиын-терімі бітіп, қыстың ұзақ түнге созылатын айлары бас­талғанда, ел кешке бір үйге жиналатын. Сөйтіп соғым еті алдарына келгенше олар самауырдағы шай­ды сораптай отырып, мек­теп оқу­шы­лары, біздерге жоғары­дағы кітап­тарды рет-ретімен оқытатын. Кезек алғашқы аптада «Батырлар жырына» келсе, келесі жетіде «Рүстем дастанға», одан әрі қарай «Қазақ ертегілері» мен Жамбыл атамыздың жина­ғын­дағы ақындар айтысына ауы­са­тын. Осылайша 1963 жыл­ғы қарашадан наурызға дейін­гі қыста 4-сыныптың 2-3 ба­ласы біздер аталарымыз бен әжелерімізге аталмыш жинақ­тардың алғысөздерінен бастап, соңғы беттеріндегі алфавиттік анық­тамаларға дейін түк қал­дыр­май оқып бергеніміз бар. Мына қызыққа қараңыз! Сол кітап­тар­дағы деректердің бірі арада 30 жыл өткенде, яғни, елі­міз егемендік алған кезде есі­мізге түспесі бар ма?! Ол – жыр алыбы Жамбыл бабамыздың «Сыз­дыққа» деп аталатын өлеңі және жинақ соңындағы сол туындыға берілген түсінік. Онда былай делінген:

«...1884 жылдар шамасында Сыздық Кенесарыұлы Қырғыз еліне келген. Олар үй тігіп, мал сойып, құрметпен қарсы алған. Қырғыз, қазақтан Орман ауылына 17 ақын жиналған. Солардың ішінде Жамбыл да болған. Қырғыз ағайындар басында әкесінің кегін қуып келді деп Сыздықтан сескеніп, қысылса да соңынан райласып сөйлескен. Сонда Сыздықтың айтқаны мынау еді депті Жамбыл хатшысы Ғалиға:

– Мен сендермен шабысқалы келгенім жоқ, табысқалы келдім. Сен де туыс­қанымсың. Жан ашуы үстінде әкемді өлтірдің деп кінә қояр жайым жоқ. Жалғыз-ақ тілегім: әкемнің сүйегін бер – ата­ларыма қосайын, алтын жүзі­гін бер – қолыма салайын, сары­қасқа ерін бер – астыма мінейін, бұйымтайым осы, – дейді.

Қырғыздар алашапқын болып, іздестіру жүргізеді. Қонақ­тар қайтады-ау деген шақта  Кенесарының ал­тын жүзігі мен сарықасқа ерін әке­леді. Бірақ сүйегін тауып бере ал­майды. «Он бір жыра» деген жер­ге көмілген екен, білетін адам өліп қапты деп жауап береді.

– Қап, болмас! – деп отырды да Сыздық сарықасқа ердің басын қанжармен қақ айыра шауып, жіліншік-жіліншік алтындарды алды. «Әкемді өлтіруін біл­сең­дер де, алтынын алуды біл­ме­ген екенсіңдер. Уақасы жоқ, бұ­йырған нәсіп қой!» – деп қал­та­сы­на салды дейді. Жамбыл «Сыздыққа» деген өлеңді сонда айтыпты. Ақынның аузынан жазып алған әдеби хатшысы – Ғали Орманов».

Енді оқырмандарға өлеңді таныс­тырайық. Онда мынадай жолдар бар: «Сәлем бердім алдияр, Орын бердің қасың­нан. Сен бір қалған көз едің, Кенесары асылдан. Сыздық атың жайылды. Бұл өңірге жасыңнан. Айбатыңды көргенде, Дұшпандарың бас ұрған. Даңқыңды естіп жүруші ем, Шартарапқа шашылған. Ақ жүзіңді көрген соң, Енді мауқым басылған. Ауылға жүр, қонақ бол, Атап алып, ат мініп, Ағайынға беріп қол, Аттанарсыз, Сыдеке, Ата жолы деген сол! Арнап келіп алға­ның, Алтын жүзік, сарықасқа ер. Атаңыздың аруағын, Сыйлайды екен бір тайпа ел, Екеуінің қалғаны – «Он бір жыра» деген жер».

Мұндағы назар аударатын нәрсе – «Он бір жыра» деген жер аты. Ол өлеңде де, оған берілген түсінікте де қайталанып тұр. Оны бізге жеткізген Сыздық сұлтанның 1884 жылғы Қырғыз еліне келген сапарына куәгер, сондағы болған оқиғаны көзімен көріп, бар әңгімені құлағымен естіген Жамбыл ақын. Ал айтқан – соның алдындағы жағдайдан хабары бар қырғыздың сөз ұстаған қариялары. Айыпты болып отыр­ған олар Сыздық сұлтанды алдай алмайды ғой. Білгендерін жеткізген.

Егемендік пен тәуелсіздіктің лебі есе бастаған 90-жылдардың басында Алаш ардақтыларының аттары ашық айтыла бастады емес пе?! Міне, сол кезде жұртшылық арасында Кенесары ханның басы мен сүйегін іздеп табу жөнінде қуатты қоғамдық пікір өріс алғанынан ел жақсы хабардар. Сонда осы жолдардың авторы Ғылым академиясына барып, екі ғалымға жо­ға­рыдағы өлең мен түсінікті апа­рып көрсеткені бар. Олар мұны елеп-ескеретіндіктерін ай­тып, уәде берген. Бірақ жұ­мыстары көп болды ма, дерек аяқсыз қалды. Содан бергі уақыт аралығында Кенесары ханның қолға түсіп, көз жұмған жері Тоқмақ төңірегі, Кекіліктау мен Алмалы аумағы, Борды сайы деп айтылып, жазылуда. Жерленген жері де сол маңайда деген жорамал жасалуда. Ал «Он бір жыра» ауызға алынбайды. Біз бұл үшін ешкімге ренжіп немесе біреуді кінәлаудан аулақ­пыз. Ойымызда – жыр алыбы Жамбыл бабамыздың 1946 жылы атақты жазушы Сәбит Мұқа­нов­тың алғысөзімен жарық көр­ген то­лық шығармалар жина­ғын­да­ғы жоғарыдағы өлең мен оған жа­­­зыл­­ған түсініктегі дерек. Сол ес­ке­­ріл­се, зерттеушілердің есінде бол­­са деген өтініш, тілек.

Жанболат АУПБАЕВ,
«Егемен Қазақстан»

АСТАНА

Суретте: жинақтың 674-бетін­­дегі түсінік
 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

25.02.2018

Астанада ашылатын төртінші ауданға Байқоңыр атауын беру мақұлданды

25.02.2018

Павлодар облысында жергілікті ЖОО үшін 200  грант  бөлінді

25.02.2018

Алакөл жағасын абаттандыру жұмыстары биыл да жалғасады

25.02.2018

Берлин-2018 кинофестивалінің жеңімпаздары анықталды

25.02.2018

Олимпиада-2018: Ресей құрамасы тұңғыш рет хоккейден алтын алды

25.02.2018

Мәлік Мырзалин: Ақмола облысына 257 миллиард теңге инвестиция тартылып, 12 мың жаңа жұмыс орны құрылды

25.02.2018

2018 жыл Ақтөбе облысында «Бала жылы» деп жарияланды

25.02.2018

Оралда құсбегілердің республикалық «Қансонар-2018» турнирі өтіп жатыр (ФОТО)

24.02.2018

Премьер-Министрдің Бірінші орынбасары Асқар Мамин Түрікменстан Президентімен кездесті

24.02.2018

Заң бұзған мыңға жуық шетелдік елден шығарылды

24.02.2018

Олимпиада - 2018: Шаңғышы Денис Волотка жарыс жолынан шығып қалды

24.02.2018

Былтыр Маңғыстау облысының жергілікті атқарушы органдары халыққа 1 253 841 қызмет көрсеткен

24.02.2018

Францияның Ұлттық Ассамблеясында қазақстан-француз стратегиялық серіктестігінің болашағы талқыланды

24.02.2018

Минскіде Қазақстан мен Беларусь СІМ арасындағы саяси консультациялар өтті

23.02.2018

Сенатор Д.Назарбаева Сингапурда болды

23.02.2018

ШҚО әкімі тұрғындар алдында есеп берді

23.02.2018

Қазақстандық парламентшілер ЕҚЫҰ ПА қысқы сессиясына қатысты

23.02.2018

Энергетика министрлігінің кеңейтілген алқа мәжілісі өтті 

23.02.2018

Оралхан Бөкейдің ағылшын тілінде жарық көрген кітабының тұсаукесері өтті

23.02.2018

СҚО-да Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті - Елбасы Қорының күндері өтуде

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Ғабит ІСКЕНДЕРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Мәселе заманда емес, адамда...

  Адамның азаматтығы, жауап­кер­шілігі туралы қай кезде де кеңі­нен сөз болады емес пе? Сондай әңгіме барысында кейбіреулер әңгі­ме арқауына айналған жандарға ая­ныш білдіріп, «олар сатқындық жа­с­айын деді дейсің бе, амалдың жоқтығынан жасады ғой, бәріне заман кінәлі» дегені бар-тын. Сонда Ұшыға апам былай деген еді: «Күн де орнында, сол баяғыша шығады, сол қалпында батады. Ай да орнында сол бұрынғыша туады. Өзгерсе адамның пейілі, ниеті өзгерген. Заманға жауапкершілік жүктеудің жөні жоқ...».

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Эфирде бейбастақтыққа неге жол беріледі? 

Әуе толқынынан хабар тыңдап отырмын. Әңгіме бойтұмар жайында өрбуде. Радио хабарын жүргізуші әлемге танымал адамдардың бой­тұмар ретінде нені ұстайтынын айта келе Кэмерон Диазды мысалға алды.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Даму үшін әділдік ауадай қажет

Әділдік қашанда адамзаттың арманы болып келеді. Жасыратыны жоқ, кейде бір ұжым түгілі, бір отбасының өзінде әділдік кемшін қалып жатады. Осындай жағдайда оның тұтас мемлекетте орнауы орындалмас армандай көрінетіні рас.

Зарема ШӘУКЕНОВА, ҰҒА корреспондент-мүшесі

Конфессияаралық диалогтың қазақстандық алаңы

Атақты америкалық саясаттанушы Самуэль Хантингтон 1996 жылы өзінің әлемдік ғылыми қоғамдас­тық арасында кең талқылауға түс­кен «Өркениеттер қақтығысы және әлемдік тәртіптің трансформациясы» атты кітабын жарыққа шығарды. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Қайтқан малда қайыр бар

Осының алдында газет бетінде жарияланған «Бай бол­­саң, халқыңмен бол!» атты мақа­ламызда («Егемен Қазақстан», 09.02. 2018 жыл) меншік иелері­нің елімізден астыртын жолдар арқылы шығарып әкетіп жатқан капиталының түбі оларға қайыр бермейтіндігін, қазіргі күні Батыс әлемінде жүріп жатқан саяси-эко­номикалық үдерістердің екпі­німен бұл қаржылар сол жақ­тың өзінде ерте ме, кеш пе, қақпан­ға түсірілетіндігін, ал оның идеологиясы қазірдің өзінде әзір екендігін жазған едік. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу