Қазақстан • 29 Желтоқсан, 2017

Жыр алыбы айтқан бір дерек

590 рет
көрсетілді
7 мин
оқу үшін

Мен тарихшы емеспін. Бұл туралы жазу ойымда да жоқ еді. Оған себеп болған мына жайт. Егемендіктің елең-алаңынан бері ширек ғасырдан астам уақыт өтті ғой. Міне, содан күні бүгінге дейін төменде сөз болғалы отыр­ған тақырып жөнінде жүздеген мақалалар шықты. Бірақ солардан біз білетін бір дерек қағыс қалып келе жатқандай. Қазір не көп, газет-журнал көп. Мүмкін, кезінде ол солардың бірінде жарық көрген де болар. Көзімізге түспей қалған да шығар. Олай болған жағдайда ғафу өтінеміз. (Сақтық үшін интернетті қарап шықтық, жарияланбапты). Десек те, ой салатын ондай дүние жарық көргеннің өзінде оны қай­талап айтудың, сөйтіп оқыр­ман­­дарға тағы да еске салу­дың еш артықтығы жоқ дер едік.

Жыр алыбы айтқан бір дерек

...50-жылдардың аяғы мен 60-шы жылдардың басында радио, теледидары жоқ қиырдағы қазақ ауылдарында қызықты оқылатын 3-4 кітап болды. Олар: «Қазақ ертегілері» мен «Батырлар жыры» және Тұрмағанбет Ізті­леуов аудармасындағы «Рүстем дас­тан» мен ақын Жамбыл Жабаевтың толық шығармалар жинағы еді. Колхоздың күзгі жиын-терімі бітіп, қыстың ұзақ түнге созылатын айлары бас­талғанда, ел кешке бір үйге жиналатын. Сөйтіп соғым еті алдарына келгенше олар самауырдағы шай­ды сораптай отырып, мек­теп оқу­шы­лары, біздерге жоғары­дағы кітап­тарды рет-ретімен оқытатын. Кезек алғашқы аптада «Батырлар жырына» келсе, келесі жетіде «Рүстем дастанға», одан әрі қарай «Қазақ ертегілері» мен Жамбыл атамыздың жина­ғын­дағы ақындар айтысына ауы­са­тын. Осылайша 1963 жыл­ғы қарашадан наурызға дейін­гі қыста 4-сыныптың 2-3 ба­ласы біздер аталарымыз бен әжелерімізге аталмыш жинақ­тардың алғысөздерінен бастап, соңғы беттеріндегі алфавиттік анық­тамаларға дейін түк қал­дыр­май оқып бергеніміз бар. Мына қызыққа қараңыз! Сол кітап­тар­дағы деректердің бірі арада 30 жыл өткенде, яғни, елі­міз егемендік алған кезде есі­мізге түспесі бар ма?! Ол – жыр алыбы Жамбыл бабамыздың «Сыз­дыққа» деп аталатын өлеңі және жинақ соңындағы сол туындыға берілген түсінік. Онда былай делінген:

«...1884 жылдар шамасында Сыздық Кенесарыұлы Қырғыз еліне келген. Олар үй тігіп, мал сойып, құрметпен қарсы алған. Қырғыз, қазақтан Орман ауылына 17 ақын жиналған. Солардың ішінде Жамбыл да болған. Қырғыз ағайындар басында әкесінің кегін қуып келді деп Сыздықтан сескеніп, қысылса да соңынан райласып сөйлескен. Сонда Сыздықтың айтқаны мынау еді депті Жамбыл хатшысы Ғалиға:

– Мен сендермен шабысқалы келгенім жоқ, табысқалы келдім. Сен де туыс­қанымсың. Жан ашуы үстінде әкемді өлтірдің деп кінә қояр жайым жоқ. Жалғыз-ақ тілегім: әкемнің сүйегін бер – ата­ларыма қосайын, алтын жүзі­гін бер – қолыма салайын, сары­қасқа ерін бер – астыма мінейін, бұйымтайым осы, – дейді.

Қырғыздар алашапқын болып, іздестіру жүргізеді. Қонақ­тар қайтады-ау деген шақта  Кенесарының ал­тын жүзігі мен сарықасқа ерін әке­леді. Бірақ сүйегін тауып бере ал­майды. «Он бір жыра» деген жер­ге көмілген екен, білетін адам өліп қапты деп жауап береді.

– Қап, болмас! – деп отырды да Сыздық сарықасқа ердің басын қанжармен қақ айыра шауып, жіліншік-жіліншік алтындарды алды. «Әкемді өлтіруін біл­сең­дер де, алтынын алуды біл­ме­ген екенсіңдер. Уақасы жоқ, бұ­йырған нәсіп қой!» – деп қал­та­сы­на салды дейді. Жамбыл «Сыздыққа» деген өлеңді сонда айтыпты. Ақынның аузынан жазып алған әдеби хатшысы – Ғали Орманов».

Енді оқырмандарға өлеңді таныс­тырайық. Онда мынадай жолдар бар: «Сәлем бердім алдияр, Орын бердің қасың­нан. Сен бір қалған көз едің, Кенесары асылдан. Сыздық атың жайылды. Бұл өңірге жасыңнан. Айбатыңды көргенде, Дұшпандарың бас ұрған. Даңқыңды естіп жүруші ем, Шартарапқа шашылған. Ақ жүзіңді көрген соң, Енді мауқым басылған. Ауылға жүр, қонақ бол, Атап алып, ат мініп, Ағайынға беріп қол, Аттанарсыз, Сыдеке, Ата жолы деген сол! Арнап келіп алға­ның, Алтын жүзік, сарықасқа ер. Атаңыздың аруағын, Сыйлайды екен бір тайпа ел, Екеуінің қалғаны – «Он бір жыра» деген жер».

Мұндағы назар аударатын нәрсе – «Он бір жыра» деген жер аты. Ол өлеңде де, оған берілген түсінікте де қайталанып тұр. Оны бізге жеткізген Сыздық сұлтанның 1884 жылғы Қырғыз еліне келген сапарына куәгер, сондағы болған оқиғаны көзімен көріп, бар әңгімені құлағымен естіген Жамбыл ақын. Ал айтқан – соның алдындағы жағдайдан хабары бар қырғыздың сөз ұстаған қариялары. Айыпты болып отыр­ған олар Сыздық сұлтанды алдай алмайды ғой. Білгендерін жеткізген.

Егемендік пен тәуелсіздіктің лебі есе бастаған 90-жылдардың басында Алаш ардақтыларының аттары ашық айтыла бастады емес пе?! Міне, сол кезде жұртшылық арасында Кенесары ханның басы мен сүйегін іздеп табу жөнінде қуатты қоғамдық пікір өріс алғанынан ел жақсы хабардар. Сонда осы жолдардың авторы Ғылым академиясына барып, екі ғалымға жо­ға­рыдағы өлең мен түсінікті апа­рып көрсеткені бар. Олар мұны елеп-ескеретіндіктерін ай­тып, уәде берген. Бірақ жұ­мыстары көп болды ма, дерек аяқсыз қалды. Содан бергі уақыт аралығында Кенесары ханның қолға түсіп, көз жұмған жері Тоқмақ төңірегі, Кекіліктау мен Алмалы аумағы, Борды сайы деп айтылып, жазылуда. Жерленген жері де сол маңайда деген жорамал жасалуда. Ал «Он бір жыра» ауызға алынбайды. Біз бұл үшін ешкімге ренжіп немесе біреуді кінәлаудан аулақ­пыз. Ойымызда – жыр алыбы Жамбыл бабамыздың 1946 жылы атақты жазушы Сәбит Мұқа­нов­тың алғысөзімен жарық көр­ген то­лық шығармалар жина­ғын­да­ғы жоғарыдағы өлең мен оған жа­­­зыл­­ған түсініктегі дерек. Сол ес­ке­­ріл­се, зерттеушілердің есінде бол­­са деген өтініш, тілек.

Жанболат АУПБАЕВ,
«Егемен Қазақстан»

АСТАНА

Суретте: жинақтың 674-бетін­­дегі түсінік