2018: зейнетақы өседі

Босағамыздан енген жаңа 2018 жылы еліміздің әлеуметтік және еңбек саласында бірқатар жаңалық бар. Біріншіден, жұмыспен қамту бағдарламасын жалғастырамыз. Былтыр бұл салада жақсы нәтижелерге қол жеткіздік. Биыл өзін-өзі қамтыған және солтүстік өңірлерге көшетін азаматтарды қолдау мәселелерін қарастырамыз. Екіншіден, зейнетақы жүйесіндегі өзгерістер – әйелдердің зейнет жасын осы жылдан бастап 6 айға көтеру және 1 шілдеден базалық зейнетақыны еңбек өтіліне қарай қайта есептеу жүзеге асырылады. Бұл өзгерістерге сәйкес зейнетақының орташа мөлшері 81 500 теңге немесе 23,6 пайызға өседі (2017 жылғы 1 желтоқсанмен салыстырғанда). Үшіншіден, атаулы әлеуметтік көмектің жаңа форматы азаматтарға берілетін көмектің кешенділігін арттырып, отбасыны кедейлік шегінен шығару жоспарланып отыр. Төртіншіден, өзін-өзі жұмыспен қамту, азаматтарды нәтижелі жұмысқа тарту күн тәртібінде тұрған ең негізгі мәселе. 

Егемен Қазақстан
01.01.2018 6350
2

Бүгінде зейнет жасына 1954 жылдан кейін, яғни «бэби-бум» кезеңінде дүниеге келген азаматтар шығуда. Егер 2003 жылдары жыл сайын 50 мың адам зейнетке шығатын болса, қазір олардың саны 130 мыңға жетті. 2025 жылға қарай зейнеткерлеріміздің саны 3 миллионға жуықтап қалады. Соңғы 10 жылдың өзінде азаматтарымыздың өмір сүру ұзақтығы 66,3 жастан 72 жасқа дейін өсті. Яғни зейнет жасына шыққан азаматтар орташа есеппен 20 жылдан аса зейнетақы алып отыруы қажет. Еліміздегі осы ерекшеліктерді ескере отырып, 2014 жылы зейнетақы жүйесін жаңғырту тұжырымдамасын қабылдадық. Онда азаматтардың қай жылы туғанына қарамай, зейнет жасында еңбек табысына сәйкес келетін зейнетақымен қамтамасыз ету мақсаты қойылған.

Әлемдік тәжірибеге сүйене отырып, Қазақстанда үш деңгейлі  зейнетақы жүйесін құрдық. Бұл жүйеге сәйкес зейнетақымен қамсыздандыру жауап­кер­шілігі тек мемлекетке емес, сонымен бірге жұмыс беруші мен азамат­тың өзіне де жүктелген. Бірінші, аза­мат­тың жауапкершілігіне тоқталып өтейін. Елімізде 1998 жылдан бастап жи­нақтаушы зейнетақы жүйесі енгізіліп, азаматтар табыстарының 10 пайызын ай сайын жинақтаушы зейнетақы қорына аударып отырады. Зейнет жасына жеткеннен бастап әр азаматқа бұл қор шотында жиналған қаржысының есебінен зейнетақы төлей бастайды. Зейнетақының мөлшері әр азаматтың зейнетке дейін өз атына жинаған қаржысының көлеміне байланысты болады. Егер шетел тәжірибесіне зер салып қарасақ, сондай-ақ халықаралық және ұлттық сарапшылардың жүргізген есептеріне сүйенсек, онда зейнетақының көлемі қомақты болу үшін немесе бұрынғы табысының көлеміне сәйкес келу үшін азаматтар 35-40 жыл шамасында өзінің зейнеткерлік шотына қаражат салып отыруы қажет. Осыншама уақыт қаржы жинау мүмкіндігі 1998 жылдан алғашқы еңбек жолын бастаған азаматтарда ғана бар.

Осы жайтты ескере отырып, мемлекет азаматтардың 1998 жылғы 1 қаңтарға дейінгі еңбек өтілі үшін еңбек зейнетақысын төлеу тәртібін сақтап қалды. Бұған қосымша зейнеткерлерді әлеуметтік қолдауды одан әрі күшейте түсу мақсатында 2005 жылдан бастап базалық зейнетақы енгізілді. Бүгінде зейнетақының бұл түрін 2 млн-нан аса зейнеткер алып келеді. Былтыр зейнетақы төлеу үшін мемлекеттен 1,6 трлн теңге жұмсалды. Жыл сайын зейнетақы мөлшерін арттырып келеміз. Өткен жылы ең төменгі зейнетақы мөлшері – 46 мың теңге, ал орташа зейнетақы мөлшері 66 мың теңге болды. ТМД елдері арасында жоғары деңгейде екенін атап өткім келеді. Ал жұмыс берушілер 2014 жылдан бастап қауіпті жұмыста істейтін 425 мыңнан астам қызметкеріне 5% кәсіптік жарналарды төлей бас-
тады. Бұл қызметкерлердің шотына жұмыс берушілер жіберген сома 135 млрд теңгені құрады. Яғни зейнетақы мөлшері азаматтың еңбек өтіліне тікелей байланысты. Бұл тиімді деп ойлаймыз.

Бірден айту керек, зейнеткерлік жасты ұлғайту бір күнде шешілген жоқ. Жан-жақты зерттеліп, сараланды. Бұл еліміздің демографиясына, экономикасына, азаматтардың жұмыспен қамтылуына, халық табысының деңгейі сияқты негізгі көрсеткіштерге байланысты. Бұл көрсеткіштер бойынша еліміздің өсу қарқыны дұрыс деп айтуға болады. Бірақ мемлекеттен алатын зейнетақы мөлшері азаматтардың 1998 жылдың 1 қаңтарына дейінгі еңбек өтіліне қарай есептеледі. Заңға сәйкес толық еңбек зейнетақысын 1998 жылға дейін 20 жыл еңбек өтілі бар әйелдер (25 жыл еңбек өтілі бар ер-азаматтар) алады, қазір зейнетке шығып жатқан әйелдердің көпшілігінің мұншалықты еңбек өтілі жоқ. Мысалы, әйелдің 1998 жылға дейін 15 жыл, одан кейін 10 жылдық еңбек өтілі бар делік. Сонда 15 жылдық өтілі үшін 30 000 теңге зейнетақыны мемлекет төлейді. Ол зейнетақы қорына да көп қаржы жинай алмаған, себебі жинақтаушы жүйеге небәрі 10 жыл ғана қатысқан. Сондықтан бұл жүйеден алатын зейнетақы көлемі де жоғары болмайды. Осылайша зейнетақыны мемлекеттен де, қордан да алғанымен, оның мөлшері толық еңбек өтілі бар азаматтар алатын зейнетақы мөлшерінен едәуір төмен болып отыр.

Егер ер-азаматтардың жүйеге 40 жыл қатысуға мүмкіндігі болса (23 жастан 63 жасқа дейін), ал 4 баласы бар әйел кісінің орташа қатысу уақыты 28 жылдан аспайды. Себеп, біріншіден, 58 жаста зейнетке шықса, екіншіден бала бағу уақыты бар. Сондықтан бұл санатқа кіретін әйел азаматтардың зейнетақы мөлшері еңбек табысымен сәйкес болу үшін олардың зейнетақы жүйесіне қатысу уақыты ұзартылды. Яғни зейнеткерлік жасын жыл сайын 6 айдан қосып, 10 жыл ішінде 63-ке жеткізу қарастырылды. Бұл өзгеріске мемлекет қосымша субсидиялармен және жеңілдіктермен алып барады. Яғни 2018 жылдың 1 шілдесінен базалық зейнетақыны 1998 жылға дейінгі еңбек өтілін және одан кейінгі жылдарда жинақтаушы зейнетақы жүйесіне қатысу өтілін қоса есепке ала отырып, тағайындауды қарастырдық. Осыған сәйкес базалық зейнетақының мөлшері биылғымен салыстырғанда орташа есеппен 1,8 есе өсетін болады. Бұл, әсіресе бүгінгі таңда еңбек өтілі аз әйелдер үшін үлкен қолдау болғалы тұр. Сондай-ақ жұмыс істеп, бала күтімі бойынша демалыста отырған аналарға зейнеткерлік жарнасын жоғалтпау үшін мемлекет республикалық бюджеттен бір жыл көлемінде бұл аналарға субсидия беруді қарастырды.

2014 жылдан бері мұндай мүмкін­дікті 300 мыңнан астам ана алды, олардың зейнетақы шоттарына шамамен 16 млрд теңге қаражат аударылды. Бұл негізінен 1998 жылдан кейін еңбекке кіріскен әйелдер үшін қолайлы. Ал жұмыс істемейтін аналарға базалық зейнетақыны тағайындауда әр балаға 3 жыл, барлығы 12 жылдан аспайтын еңбек өтілі есептелетін болады. Бұл еңбек өтілі мемлекеттен төленетін еңбек зейнетақысын есептегенде де, базалық зейнетақыны тағайындағанда да есепке алынатын болады. Көріп отырғаныңыздай, зейнеткерлік жасын ұлғайту – қаржыны үнемдеу емес, азаматтардың зейнетақы мөлшерінің жоғары болуы үшін жасалған шара.

Шетелден келген қандастарымыздың зейнетақы мәселесінде мынаны айтуға болады. ТМД елдерінде тұратын азаматтар бір елден екінші елге көшкен жағдайда олардың 1998 жылға дейінгі еңбек өтілін қабылдау бойынша 1992 жылы 14 мемлекеттің қол қойған келісімі бар. Сондықтан ТМД елдерінен келетін бауырларымыз үшін еш кедергі жоқ. Ал алыс шетелден келетін қандастар зейнетақысын белгілеу үшін олар тұратын мемлекет пен Қазақстанның арасында келісімшарт болуы керек. Өкінішке қарай, мұндай келісімшарттарды жасау бүгінде өте қиын болып отыр. Себебі әр елдің зейнетақы жүйесі әртүрлі. Егер зейнетақыны мемлекет төлейтін болса, олар өзге елдің азаматтығын алып отырған адамдардың зейнетақысын «экспорт» жасамайды. Ал біздің заңымызда зейнетақы еңбек өтілі мен табысына қарай белгіленеді. Қандастарымыздың Қазақстанда жұмыс істеген еңбек өтілі жоқ. Сондықтан бүгінде бұл азаматтарға базалық зейнетақыны өз азаматтарымызбен бірдей көлемде төлеп келеміз. Біз шетелдік тәжірибені толық зерттеп шықтық. Әлем елдерінде көбінесе азамат басқа елге қоныс аударатын болса, оның зейнетақысы тұрған мемлекеті тарапынан еңбек өтіліне немесе зейнетақы жинағына қарай төленеді. Ал көшіп келген елдегі жұмыс өтілі үшін қабылдаған мемлекет төлейді. Мәселен, қандастарымыз көп тұратын елдер тарапы осындай тәртіпке келіссе, біз қажетті келісімшарт жасауға дайынбыз. Қазір осы бағытта жұмыс жүргізілуде.

Тамара ДҮЙСЕНОВА,

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.12.2018

Алматыда «Сиқырлы әуендер» киноконцерті өтті

18.12.2018

Ақтөбе облысында алпыс отбасы қоныс тойын тойлады

18.12.2018

Қарағандының 2018 жылғы аруы белгілі болды

18.12.2018

Қарағанды облысында спорт кешені пайдалануға берілді

18.12.2018

«Астана» велоклубының жаңа маусымдағы құрамы анықталды

18.12.2018

«Айка» фильмі «Оскар» жүлдесіне үмітті картиналар тізіміне енді

18.12.2018

Отырарда «Оқсыз» спорт кешені ашылды

18.12.2018

Үндістанда ауруханадағы өрттен 6 адам қаза тапты

18.12.2018

Бүгін Қазақстан аумағында ауа райы құбылмалы болады

17.12.2018

Алтын домбыра иесі анықталды

17.12.2018

Батыс Қазақстан облысында Тәуелсіздік құрбандарына ас берілді

17.12.2018

Чемпиондар Лигасының 1/8-ші финалының жеребе тарту рәсімі өтті

17.12.2018

Жамбыл өңірінде 28 нысан ашылды

17.12.2018

Атыраулықтар «Елбасы жолы» фильмін тамашалады

17.12.2018

Тәуелсіздік күні БҚО-да 37 бала дүниеге келді

17.12.2018

Гиннестің рекордтар кітабына енген Notre Dame de Paris мюзиклі қазақ тілінде қойылады 

17.12.2018

Татарстандағы қазақ студенттері Тәуелсіздік күнін атап өтті

17.12.2018

Солтүстік Қазақстанда допты хоккейден ел кубогы біріншілігі өтуде

17.12.2018

«Ырыс» Түркістан облысында 16 мыңнан астам жаңа жұмыс орнының ашылуына ықпал етті

17.12.2018

Солтүстік Қазақстанда 80-ге жуық  полицей марапатталды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Baılyq jasaýshy sala

Árbir adam óz úıiniń ishinde qandaı zattar bar ekendigin jáne onyń qaı jerde turǵandyǵyn, qaı shkaftyń ishinde qandaı zattyń jatqandyǵyn, jertólesinde qandaı azyq túrleriniń saqtalyp turǵandyǵyn jaqsy biledi. Sondyqtan eshnársesin shashaý qaldyrmaıdy. Qajetine qaraı paıdalanyp otyrady. Al ózimizdiń ortaq úıimiz – Qazaqstanda qandaı zattar bar ekendigin, ásirese, jerimizdiń astynda qandaı mıneraldyq shıkizat kózderiniń shoǵyrlanǵanyn jáne olardyń qory qandaı ekendigin bilemiz be?

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Nápaqa qaıdan tabylar?

  «Qul bazar» tek qazaqqa arnalǵan sıaqty, 100 paıyz qazaq, qazaqtan basqa ult joq qul bazarda jaldanyp turǵan», dep kújingen jazba oqydym áleýmettik jeliden. Nege? Onyń sebebiniń biri – qazaqtyń kásip ıgerýge kerenaýlyǵynda tárizdi.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Qazaqtyń jylqytaný ilimi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly da­­lanyń jeti qyry» atty maqalasynda, «Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵan» degen toqtamdy pikir aıtylypty. Rasynda da, Elbasy atap ótkendeı jylqy mádenıeti men atty miniske úıretýdiń dara tehnologıasy uly dalada qalyptasqany anyq. Iаǵnı, jylqy mádenıetiniń san ǵasyrlyq qalyptasý, damý kezeńderi bıologıalyq jolmen júrgizilgen. Qazirgi tilmen aıtsaq, jylqytaný kóshpeli qoǵamnyń álmısaqtan qanyna sińgen tól óneri hám genetıkalyq jadysynyń keremet týyndysy.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Алхап Тегісхан (12.09.2018 15:17:57)

Өтініш Мен Алхап Тегісхан 1992 жылы екі елдің еңбек келісім шарты бойынша МХР-нан Қазақстан республикасының Шығыс Қазақстан Көкпекті ауданына қоныс аудардым. Мариногорка ауылында мамандығым мұғалім болғандықтан Мариногорка орта мектебінде 2015¬-2016 оқу жылының аяғына дейін үзіліссіз 23 жыл 6 ай жұмыс жасадым. Монғолияда 16 жыл мұғалім болып қызмет істедім. Барлық жұмыс өтілім 40 жыл. 2016 жылы жасым 14- ақпанда 63-ке толғандықтан құжаттарымды тиісті орынға тапсырып зейнеткерлікке шықтым. Зейнеткерлік заңға сәйкес 5–ақ жыл еңбек өтілі есептелді Барлық зейнетақы төлемдерінің мөлшері 23270 теңгені құрады.Зейнеткерлікке шыққанан 2 жыл жұмыстадым.1998 жылғы 1-қаңтардан 2016 жылдың 14- ақпанына дейін18 жыл 2 ай зейнетақы төлемдері аударылып келді. Менің төлем аударған жылымды 16 жыл деп есептеп 2 жылымды қысқатып тастаған. Себебі зейнетақы төлемі кешігіп аударылған айлар дейді. Қарап отырсам қаңтар мен шіледе айларына көп сәйкес келеді екен. Қаңтар айында бюджетте ақша болмай жатыр деп ақпан айында аударылады. Шілде айында аударылмау себебі мұғалімдер демалсқа шығуына байланысты бір ай бұрын аударылатын кездері көп екен. Бұған керісінше заң бойынша ай қосып беру керек шығар. Бюджеттен жалақы алатын қарапайым мұғалім мен қызыметкердің қателігі емесқой?! Басқаның немесе биліктің қателігі үшін! Еңбегімнің зейнетін көрембе деген үмітпен зейнеткерлікке шығып жатқан қарттарды жазалаудың бір түрі ме? Әділетті заң кінәліні ғана жазалайды Жаңа заңда оқып диплом алған жылдар еңбек өтіліне қосылады делінген. Ал менің 42 жыл соның ішінде Қазақстанда 26 жыл жұмыс жасаған дипломым жұмыс өтіліне есепке алынбайды екен . Егер мен диплом бойынша жұмыс жасамасам бір сәрі. Себебі неде? Әр ел өзі азаматтарына көңіл бөлуге қамқорлық жасауға міндетті алаламауға тиіс.Қазақстан менің Отаным болғандықтан менің өмірім де осы елмен тығыз байланысты. Сондықтан шындықты айтып құқығымды қорғауға құқылымын деп есептеймін. Қазақтан Републикасының Конституциясында әрбір Қазақстан азаматы еңбек істеуге, істеген еңбек өтілі бойынша жасы зейнеткерлік жасқа толғанда еңбегіне сай зейнет ақы алуға құқылы делінген . Бірақ жаңа зейнетақы заңына қарап отырсаң зейнетақы азая береді екен Ынтымақты зейнетақы жылдар 1998 жылы аяқталады. Ең жоғарғы зейнетақы кәзіргі есеп бойынша 28000 ғана болады екен. Бұл жерде ертерек шыққандар ұтты. Қазір олардың зейнетақысы 100000-нан асты. Жаңа зейнетақы заңында зейнетақы жинақау қорына барынша көп ақша аударған сайын зейнетақың еселеп өседі делінген, бірақ керісінше кемуде. Ынтымақты зейнетақы жылдарына зейнетақы жинақау қорына ақша аударғаны есептеліп зейнетақы төленді. Зейнетақы жинақтау қорына ақша аударылған жылдар неге керісінше есептелмейді? Мына қымбатшылық заманда, зейнетақы кеми берсе еңбегімнің зйнетін көрембе деген қарттардың жағдайы не болмақ?! Біз құқықтық мемлекетпіз! Заң дегеніміз - адам өмірін реттеп отыратын тетік болғандықтан заңымыз әділ болуға тиіс!. Сондықтанда зейнеткерлікке шығу құқығымыздың заңдық тұрғыда дұрыс реттелуін, қорғалуын өтінемін! Өтініш жазған: Алхап Тегисхан Мариногорка ауылы 12.09. 2018 жыл Телефон: 8-72-333-51-555 8777-6910196

Пікір қосу