Термин мәселесінде түйткіл көп

Елбасы өзінің «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласында латын әліпбиіне көшу мәселесін – ұлттық санамызды жаңғыртудың келелі міндеттерінің бірі ретінде белгілей отырып, оның қазіргі заманғы технологиялық ортаның, коммуникацияның, сондай-ақ ХХІ ғасырдағы ғылым және білім беру процесінің ерекшеліктеріне байланысты екенін айрықша атап көрсетті. 

Егемен Қазақстан
29.01.2018 1251

Мемлекеттік тілдегі ұлттық заңнама лингвистикасының латын әліпбиіне бейімделуі де лексикалық, терминологиялық жаңа сапалық өзгерістерді қам­титыны белгілі. Сондықтан жаңа әліпбидің қабылдануына катыс­ты ұлттық заңнаманы латын әрпіне көшіру жоспарын қол­ға алу, заңнама терминдерін ұлт­тық тілімізге біржола бейімдеу жұмысын жандандыру қажет.

Мемлекеттік тілді дамытуға жыл сайын қыруар қаржы жұм­салып жатқанына қарамастан, бұл бағыттағы жетістігіміз әлі де ойдағыдай емес. Заңнама тер­мин­­дерін қалыптастыруда, біріз­ді­­л­ікті қамтамасыз етуде нақты тұ­жы­­рымдалған ұстаным жоқ. Атал­­ған салада әркім өз біл­­ген­і­мен жұмыс істеп, заңна­ма­ны қазақ­­ша сөйлетуде бір тер­ми­н­ді әр­түрлі қолданып, заң­дар­ды орын­­дауда күрделі қиын­дық­­тарға ду­шар болып отыр­мыз. Мәселен «дек­ри­минализа­ция» деген тер­миннің өзі елі­міздің заңдарында «қылмыс­тық сипаттан арылту», «қыл­мыс­сыздандыру» деп, Үкімет қау­лы­ларында «қылмыс деп таны­мау», «қылмыстан арылту», «декриминализациялау» деп қол­данылады. Мұндай мысалдар жетіп-артылады.

Қазақ тілінің байлығы, мағы­налық көпнұсқалылығы, сино­нимдік қатарларының кең­дігі көркем әдебиетте мол мүмкін­діктер ашқанымен, өзін­дік ерекше талаптарға сай жасақ­тала­тын заң актілерінде белгілі бір қиын­дықтар туғызып, нормативтік құқық­тық актілерде заң техника­сының тілге қатысты талаптары сақталмай отыр.

Қазіргі заң мәтіндерін аударушылар мен терминологтардың арасында халықаралық терминдерді қазақшалауда сөздердің этимологиясын дұрыс пайдаланбай, оларды бұрмалап, орынсыз пайдалану жиі кездесіп жүр. Олар орыс, ағылшын, неміс және басқа да Еуропаның тілінде жүздеген жылдан бері пайдаланылып келе жатқан сөздердің барлығына қазақша балама іздеп, олардың заңдық-терминдік мағынасын бұзып отыр.

Жедел жүріп жатқан жаһан­дану мен интеграция процес­терінде тілдер де бір-бірімен жа­қын­дай түскенін аңғаруға бола­ды. Бұл жолда термин сөздер­дің ықпалы ерекше. Демек, тер­мин­дерді жан-жақты ғылы­ми-практикалық зерделеуден өткіз­бей, заң мәтіндеріне енгізу­ге жол бермеу керек. Әрбір тер­мин­ді бекітіп, оны заң мәтіні­не енгізбес бұрын жан-жақты ғылыми-прак­тикалық талдаудан өткізген жөн.

Еліміз тәуелсіздікке қол жет­кізгенге дейін, яғни Кеңес Одағы кезеңінде халықаралық терминдер, қысқарған сөздер аударылмай, сол қалпында алынуға тиіс деген бұлжымас қағида болған. Мысалы, право, космос, спут­ник, баланс, стаж, стажер, тағы басқа көптеген сөздер сол қал­пында қолданылатын. Ал тәуел­сіздіктің алғашқы күнінен бас­тап халықаралық терминдерді жап­пай қазақшалау басталып, тілі­мізге еніп жатқан терминдер құ­лаққа түрпідей тиіп, өзіміз әрең түсінетін халге жеттік. Бұл проб­лем­аны Елбасы да кезінде және жуырдағы Жолдауында атап көрсетті.

Демек, Тіл комитеті, Линг­вистика орталығы және басқа да тілмен айналысатын ұйымдар заңдағы терминдерді дұрыстап, бірізділікті қамтамасыз ету мақ­сатында бұрыннан бар сөздік қорға ревизия жасап, олардың арасы­нан талапқа сай келетін нұсқа­ларды қалдыруы керек.

Бұл мәселе депутаттар тарапынан былтыр да көтеріліп, арнайы депутаттық сауал жолданған болатын. Алайда, бүгінге дейін осыған қатысты қандай да бір іс атқарылғанын көріп отырған жоқпыз.

Тілді сақтау, дамыту, оның өзге тілдермен байланы­сын қалып­тастыру тек тіл маман­дарының ғана ісі емес, оған бәріміз де атсалысуымыз керек. Сондықтан біз Үкімет басшы­сы Бақытжан Са­ғын­таевқа депу­тат­тық сауал жолдап, жоғарыда айтылған мә­се­лелерді қайта қарас­тырып, тиісті шешім қабылдауды сұрадық.

Асылбек СМАҒҰЛОВ,

Мәжіліс депутаты

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.02.2018

Ақтөбеде мүмкіндігі шектеулі және аутизммен ауыратын балаларды оңалту орталықтары ашылады

21.02.2018

«Спортинг» – «Астана». Жауапты ойынның жауапкершілігі

21.02.2018

Өскеменде «Жас кәсіпкер» атты бизнес-жобалар байқауы өтті

21.02.2018

«Жолдарда жемқорлықты төмендетудің 10 қадамы» акциясы ұйымдастырылды

21.02.2018

Юлия Галышева: Жүлдегер екенімді елге келгенде шынайы сезіндім

21.02.2018

Нұрсұлтан Назарбаевтың төрағалығымен Қауіпсіздік кеңесінің отырысы өтті

21.02.2018

Астаналық жас өнерпаздар латын әліпбиін қолдап флешмоб өткізді

21.02.2018

Атырау облысындағы Сарайшық музейінде заманауи сапар орталығы салынады

21.02.2018

2019 жылы Атырау облысының 99,7 пайызы табиғи газбен қамтылады

21.02.2018

Элизабет Тұрсынбаева Олимпиаданың келесі кезеңіне жолдама алды

21.02.2018

Буырқанған бояулар: Салихитдиннің салқар даласы

21.02.2018

Жәдігер: Қожамбеттің қолжазбасы

21.02.2018

Ерік Асқаровтың жары: Ерікпен өткізген өмірімді көктемге балаймын

21.02.2018

Жезқазғанда Ғалым Жайлыбайдың шығармашылық кеші өтті

21.02.2018

Әдебиеттің әңгімесі: Тәкенге оралу

21.02.2018

Ойласу: Жаңа мазмұнды енгізуде ескерілсе...

21.02.2018

Тәжірибе тәлімі: Педагог өмір бойы үйренуі тиіс

21.02.2018

Көзқарас: Тарих оқулықтарының тілі ауыр, деректері қате

21.02.2018

Жаңа латын графикасына қатысты пікірлер

21.02.2018

Төрегелді Шарманов, академик: Заманауи өмірдің заңдылығы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Қайтқан малда қайыр бар

Осының алдында газет бетінде жарияланған «Бай бол­­саң, халқыңмен бол!» атты мақа­ламызда («Егемен Қазақстан», 09.02. 2018 жыл) меншік иелері­нің елімізден астыртын жолдар арқылы шығарып әкетіп жатқан капиталының түбі оларға қайыр бермейтіндігін, қазіргі күні Батыс әлемінде жүріп жатқан саяси-эко­номикалық үдерістердің екпі­німен бұл қаржылар сол жақ­тың өзінде ерте ме, кеш пе, қақпан­ға түсірілетіндігін, ал оның идеологиясы қазірдің өзінде әзір екендігін жазған едік. 

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Халық тәжірибесі – құндылық

Елшіл қайраткер Смағұл Сәдуақасұлы «Сәрсенбек» атты романында (1922) бас қаһармандарының аузынан «Қазақ неше жылда нағыз Жапониядай болады», «Қазақ Жапония секілді болу үшін өзінің елдігі өзінде болу керек», «Мыңдаған, миллиондаған қазақтар жұмысшы болып істесе, өз жерінің байлығының рахатын көрген емей немене?! Бұл дегенің адам айтқысыз жаңару болар еді» дейтін пікірлер айтқызады. Ел келешегінің мүбәрак жолын меңзеген нұсқа сөз деп қабылдаған дұрыс.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Жүздік құрылымда рулық үлес жоқ

Жақында танымал антрополог-академик Оразақ Смағұловтың «Қазақ халқының шығу тегі» атты еңбегі жарыққа шықты. Туындыда қазақ халқы осыдан қырық ғасыр бұрын Еуразия даласында дара этнос ретінде қалыптасқаны физикалық антропология арқылы дәлелденіпті. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Тобасыз тойымсыздарға тоқтам бар ма?

Қазаққа адал қызмет етуді парыз да қарыз санаған ұлт көсемі Әли­хан Бөкейханов: «Алаштың баласы, бұл жолы болмаса, жақын арада өз тізгі­ні өзінде бөлек мемлекет болар» деп­ті. 

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Әлеуметтік әділеттілік жолы

Енді ғана тағайындалған Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау ми­нистрі Мәдина Әбілқасымова Үкімет отырысындағы өзінің алғашқы баян­дамасында « МӘМС жүйесін енгізуді бастау үшін үстіміздегі жылы толық­қанды дайындық жұмыстары қам­тамасыз етілетін болады» деп атап көр­сетті. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу