Термин мәселесінде түйткіл көп

Елбасы өзінің «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласында латын әліпбиіне көшу мәселесін – ұлттық санамызды жаңғыртудың келелі міндеттерінің бірі ретінде белгілей отырып, оның қазіргі заманғы технологиялық ортаның, коммуникацияның, сондай-ақ ХХІ ғасырдағы ғылым және білім беру процесінің ерекшеліктеріне байланысты екенін айрықша атап көрсетті. 

Егемен Қазақстан
29.01.2018 1352

Мемлекеттік тілдегі ұлттық заңнама лингвистикасының латын әліпбиіне бейімделуі де лексикалық, терминологиялық жаңа сапалық өзгерістерді қам­титыны белгілі. Сондықтан жаңа әліпбидің қабылдануына катыс­ты ұлттық заңнаманы латын әрпіне көшіру жоспарын қол­ға алу, заңнама терминдерін ұлт­тық тілімізге біржола бейімдеу жұмысын жандандыру қажет.

Мемлекеттік тілді дамытуға жыл сайын қыруар қаржы жұм­салып жатқанына қарамастан, бұл бағыттағы жетістігіміз әлі де ойдағыдай емес. Заңнама тер­мин­­дерін қалыптастыруда, біріз­ді­­л­ікті қамтамасыз етуде нақты тұ­жы­­рымдалған ұстаным жоқ. Атал­­ған салада әркім өз біл­­ген­і­мен жұмыс істеп, заңна­ма­ны қазақ­­ша сөйлетуде бір тер­ми­н­ді әр­түрлі қолданып, заң­дар­ды орын­­дауда күрделі қиын­дық­­тарға ду­шар болып отыр­мыз. Мәселен «дек­ри­минализа­ция» деген тер­миннің өзі елі­міздің заңдарында «қылмыс­тық сипаттан арылту», «қыл­мыс­сыздандыру» деп, Үкімет қау­лы­ларында «қылмыс деп таны­мау», «қылмыстан арылту», «декриминализациялау» деп қол­данылады. Мұндай мысалдар жетіп-артылады.

Қазақ тілінің байлығы, мағы­налық көпнұсқалылығы, сино­нимдік қатарларының кең­дігі көркем әдебиетте мол мүмкін­діктер ашқанымен, өзін­дік ерекше талаптарға сай жасақ­тала­тын заң актілерінде белгілі бір қиын­дықтар туғызып, нормативтік құқық­тық актілерде заң техника­сының тілге қатысты талаптары сақталмай отыр.

Қазіргі заң мәтіндерін аударушылар мен терминологтардың арасында халықаралық терминдерді қазақшалауда сөздердің этимологиясын дұрыс пайдаланбай, оларды бұрмалап, орынсыз пайдалану жиі кездесіп жүр. Олар орыс, ағылшын, неміс және басқа да Еуропаның тілінде жүздеген жылдан бері пайдаланылып келе жатқан сөздердің барлығына қазақша балама іздеп, олардың заңдық-терминдік мағынасын бұзып отыр.

Жедел жүріп жатқан жаһан­дану мен интеграция процес­терінде тілдер де бір-бірімен жа­қын­дай түскенін аңғаруға бола­ды. Бұл жолда термин сөздер­дің ықпалы ерекше. Демек, тер­мин­дерді жан-жақты ғылы­ми-практикалық зерделеуден өткіз­бей, заң мәтіндеріне енгізу­ге жол бермеу керек. Әрбір тер­мин­ді бекітіп, оны заң мәтіні­не енгізбес бұрын жан-жақты ғылыми-прак­тикалық талдаудан өткізген жөн.

Еліміз тәуелсіздікке қол жет­кізгенге дейін, яғни Кеңес Одағы кезеңінде халықаралық терминдер, қысқарған сөздер аударылмай, сол қалпында алынуға тиіс деген бұлжымас қағида болған. Мысалы, право, космос, спут­ник, баланс, стаж, стажер, тағы басқа көптеген сөздер сол қал­пында қолданылатын. Ал тәуел­сіздіктің алғашқы күнінен бас­тап халықаралық терминдерді жап­пай қазақшалау басталып, тілі­мізге еніп жатқан терминдер құ­лаққа түрпідей тиіп, өзіміз әрең түсінетін халге жеттік. Бұл проб­лем­аны Елбасы да кезінде және жуырдағы Жолдауында атап көрсетті.

Демек, Тіл комитеті, Линг­вистика орталығы және басқа да тілмен айналысатын ұйымдар заңдағы терминдерді дұрыстап, бірізділікті қамтамасыз ету мақ­сатында бұрыннан бар сөздік қорға ревизия жасап, олардың арасы­нан талапқа сай келетін нұсқа­ларды қалдыруы керек.

Бұл мәселе депутаттар тарапынан былтыр да көтеріліп, арнайы депутаттық сауал жолданған болатын. Алайда, бүгінге дейін осыған қатысты қандай да бір іс атқарылғанын көріп отырған жоқпыз.

Тілді сақтау, дамыту, оның өзге тілдермен байланы­сын қалып­тастыру тек тіл маман­дарының ғана ісі емес, оған бәріміз де атсалысуымыз керек. Сондықтан біз Үкімет басшы­сы Бақытжан Са­ғын­таевқа депу­тат­тық сауал жолдап, жоғарыда айтылған мә­се­лелерді қайта қарас­тырып, тиісті шешім қабылдауды сұрадық.

Асылбек СМАҒҰЛОВ,

Мәжіліс депутаты

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.08.2018

Джакартада Жазғы Азия ойындарының ашылу салтанаты өтті

18.08.2018

БҰҰ-ның бұрынғы Бас хатшысы Кофи Аннан қайтыс болды

18.08.2018

Мемлекеттік хатшының қатысуымен Бұқар жыраудың 350 жылдық мерейтойы өтті

18.08.2018

Пара алған әкімдердің қылмысы әшкере болды

18.08.2018

Елордада «Ұлы дала рухы» республикалық фестивалінің солтүстік аймақтық іріктеу жарыстары өтіп жатыр

18.08.2018

Астанада түркі тіл білімінің өзекті мәселелері талқылануда

18.08.2018

Бүгін ауыл жасөспірімдерінің республикалық II жазғы спорт ойындары басталады

18.08.2018

Допинг дауынан кейін «Канело» ресми түрде қайта рингке оралды

18.08.2018

Ыбырай Алтынсариннің отбасы қолданған жәдігерлер жұрт назарына ұсынылды (ВИДЕО)

18.08.2018

Астанада мемлекеттік қызметкерлер арасында спорттық сайыс өтіп жатыр

18.08.2018

Қаламгер Сұлтан Қалиұлы дүниеден озды

18.08.2018

Бүгін Азия ойындарының салтанатты ашылуы өтеді

18.08.2018

Мыңнан аса астаналық веложарысқа қатысуда

18.08.2018

ҚМДБ еліміз қалалары бойынша айт намазының уақытын жариялады

18.08.2018

Демалыс күндері елімізде ауа райы құбылмалы болады

17.08.2018

Қазақстан Президенті «Журавлевка 1» ауыл шаруашылығы кешенін аралап көрді

17.08.2018

Роман Григорчук «Астана» клубының бас бапкерлігінен уақытша кетті

17.08.2018

Қазақстандық велотрекші әлем чемпионатының қола жүлдегері атанды

17.08.2018

Тау туризмін дамыту қажет

17.08.2018

Еңбек ері – ұрпаққа үлгі

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Тілтолғақ пен тілтұтқа

Әлеуметтік желіден «Астана қаласы­ның қаракөз балдырғандары қазақша сөй­лемейтіні несі?» деген сыңайдағы сұрау­лы сөйлем, қобалжулы пікірді көзіміз шалып ойланып қалдық, қапаландық. 

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Ертеңгі ұрпақтың да еншісі бар

Қойнауы құт қазақ жері тәуел­сіз­дігі­міздің ширек ғасырдан асқан шежіресінде ел экономикасын тұралап қалу қасіретінен сақтап келеді. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Мәдениетке мән берсек...

Үйіміздің жанындағы азық-түлік сататын дүңгіршекке соңғы кезде сатушы құтаймай-ақ қойды, жиі-жиі ауысады. Бұрын тіпті мұнда сатушы қыздардың Павлодардан қатынап істейтінін естіп-біліп жүретінбіз. «Екі апта Астанада сауда жасасақ, екі апта бала-шағамыздың қасында болғанға мәзбіз. Ауылдан қалаға қатынап істеудің азабы мен машақаты мұндайды бастан өткізген адамға ғана мәлім. 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Аграрлық саладағы болашақ мамандықтар

Сарапшылардың болжамдарына қарағанда, әлемдік аграрлық салада 15-20 жылдың ішінде революциялық өз­герістер жүзеге асырылады. Жаңа тех­нологиялардың шапшаң қарқынмен дамуы, ғарыш кеңістігін игеруге көптеген елдердің құлшыныс танытуы, гендік инженерия ықпалының күшеюі, азық-түлікке сұраныстың артуы, бос жатқан жерлердің азаюы секілді факторлар әлем бойынша жаңа технологиялармен қаруланған жаңа тұрпатты ауыл ша­руашылығын қалыптастырады. Сөйтіп ауыл шаруашылығы өзгерістерге барынша баяу бейімделетін ең консервативті сала деген бұрынғы түсініктің көбесі сөгіледі.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу