Мәдениет әлеміндегі ғылыми әлеует

Тәуелсіздікке қол жеткеннен бері Мемлекет басшысы халықтың бәсекеге қабі­лет­тілігін арттыру, адами капиталды ны­ғай­ту, білім деңгейі мен ғылыми әлеу­етті әлемдік талаптарға сай көтеру мәселелерін айрықша назарда ұстап ке­леді. Биылғы Жолдауда да әлемнің Төр­тінші өнеркәсіптік революция дәуі­ріне, технологиялық, экономикалық жә­не әлеуметтік салалардағы терең және қар­­қынды өзгерістер кезеңіне қадам ба­­сып жатқанын айта отырып, ұлттың әлеуетін арттыру үшін мәдениетіміз бен идеологиямызды одан әрі дамыту қа­жеттігіне тоқталды. Елбасы «өзінің тари­хын, тілін, мәдениетін білетін, сон­дай-ақ заманына лайық, шет тілдерін мең­герген, озық әрі жаһандық көзқарасы бар қа­зақстандық біздің қоғамымыздың иде­алы­на айналуға тиіс» деп нақты айтты. 

Егемен Қазақстан
18.05.2018 519
2 Әбілхан Қастеев "Түрксіб" 1969 жыл

Бұл бағытта қазіргі таңда Мәде­ниет жә­не спорт министрлігі өз қатарын ғы­лым жолында жүр­ген білікті ма­ман­дар­мен то­лық­тыруға мейлінше көңіл бө­ліп келеді. Дерек үшін айтсақ, бү­гінде министрлікте және құзы­ре­тіне қарасты мекемелерінде 56 ғылым докторы, 325 ғы­лым кан­дидаты, 83 PhD докторы ғы­лыми дәрежесі бар қызметкер жұ­­мыс істейді. Соңғы 4 жылда ғы­лыми-зерт­теулер бағытындағы жұ­мыстардың өсуі елеулі түрде бай­қалуда. Мәселен, осы ке­зеңде 20 ғылыми-зерттеу жобала­ры, оның ішінде жетекші археологтар мен шетелдік ғалымдардың қа­ты­суы­мен 30 археология ба­ғы­тындағы жоба­лар іске асырыл­ды. Нәтижесінде 10 мың­нан астам ар­тефакті табылып, Қазақ­с­тан­дағы мұражайларға тап­сы­рыл­ды. Осы жобалардың қоры­тын­дылары 20 халықаралық ғы­лы­ми-практикалық кон­фе­рен­ция­ларда қызу талқыланды.

Бұған қоса, 30-дан астам авторлық монография мен оқулық шығарылды, 60-тан астам мақала жарияланды. Ірі халықаралық кинофестивальдерде арнайы сый­лықтар мен наградаларға ие бол­­ған 10-нан астам ғылыми-танымал және деректі фильм­дер жарыққа шықты. Сондай-ақ вир­ту­альдық картаның мәде­ни жә­не туристік тартымдылығы бой­ын­ша Қазақстанның сайты құ­ры­лып, киелі ны­сандардың 3D ту­ры ұсынылды, ол өткен жылы ЮНЕСКО штаб-пәтерінде таныстырылды. Археологиялық қазба­лар­дың нәтижелері бойынша 10-нан астам ақпараттық портал құрылды.
Ұлттық ғылыми кеңестерде ми­нис­тр­ліктің құзыретіндегі меке­ме­­лер­дің қата­ры­нан 5 ға­лым рес­публикалық ғылыми ке­ңес­тер­ге енген. Енді осы бағыттағы жұмысқа тоқталып өтсек.

«Ұлттық ғылыми кеңес­тер­дің құра­мын бекіту туралы» Қазақстан Респуб­ли­касы Үкі­ме­ті­нің 2011 жылғы 12 шіл­­дедегі Қаулысы бо-
йынша Ұлттық ғы­­лыми кеңестің бірнеше бағыты бел­­гіленген. Соның ішінде, «Мәң­гілік Ел» ғылыми негіздері (XXI ғасырдағы бі­лім беру, гу­ма­нитарлық ғылымдар са­ла­сын­дағы іргелі және қолданбалы зерт­теулер) бағыты бойынша ұлттық ғылыми кеңесте ми­нис­тр­лік құзыретіндегі оқу орын­да­рының 4 қызметкері болса, агро­өнеркәсіптік кешенді тұрақты да­мыту және ауыл шаруашылығы өнім­дерінің қау­іп­сіздігі бағыттары бойынша ұлттық ғылыми кеңесте ми­нистрлік құзі­ретіндегі оқу орын­да­рының 1 қыз­мет­кері бар.

Сондай-ақ министрлік қа­ра­ма­ғын­дағы мекемелердің ғылы­ми қыз­мет­кер­лері тарапынан соң­ғы үш жылда бар­лығы 5106 ғы­лыми мақала жариялан­ды, оның ішінде 146-ы Импакт-фак­торы бар ғылыми журналдар­да жарық көр­ді. Ғы­лыми-тех­ни­ка­лық қызметтің субъ­екті­ле­рін ак­кредиттеу туралы куә­лік 7 мұ­­ра­жай-қорық және рес­пуб­ли­калық маңы­зы бар 3 музейде бар және ҚазҒЗМН не­гізгі қар­жы­ландырудың субъектісі болып табылады.
Ғылыми бағыттарды қолдау мақса­тын­да 2016 жылы мәдениет және өнер са­ла­сындағы ғылымға бөлінген қаражат мөл­­шері 97 млн теңге болса, 2017 жы­лы 600 млн теңге және 2018 жылы 500 млн теңгені құрады. Мәдениет және спорт министрлігі «Ғылыми қол­дан­­ба­лы зерттеулер» бюджеттік бағ­­дар­ла­­масы шеңберінде өтк­ен жылы музей са­ла­сының ғыл­ыми жобаларымен қатар, ар­хе­о­логиялық зерттеулер жүзеге асы­рылды.

Ғылыми жобалары минис­тр­лікке қарасты Қазақ ғылыми-зерт­теу мәдениет инс­титуты, «Есік» мемлекеттік тарихи-мә­де­ни музей-қорығы, Мемлекеттік ор­­т­а­лық музейі, Ә.Марғұлан атын­дағы Ар­хеология институты іске асырды. Игі­лікті жобалар­ды жүзеге асыру­да елі­міздің таны­мал ғалымдары К.Бай­па­қов, В.Зайберт, З.Самашев, Е.Сма­ғұ­лов және басқа да дарынды зерт­теу­шілер қомақты үлес қосқанын атап өтуіміз керек.

Шетелдік тарихнамада сан түр­лі музейлік артефактілерді де­ре­ккөз ре­тін­де пайдалану ғы­лыми дәстүрге ай­нал­ған. Ха­лық­аралық тәжірибенің негі­зінде көр­некілігімен және репре­зен­та­­тив­тілігімен ерекшеленетін, сондай-ақ де­ректердің бірегей корпусын құрайтын му­зейлік артефактілерді ғылыми айна­лымға енгізу мақсатында 2017 жылы «Әбілхан Қастеевтің акварель туындылары тарихи-этнографиялық дерек ретінде» атты монография-каталогқа арқау болатын музейлік заттарды кең көлемді әрі терең зерттеу қолға алынды. Бұл орайда қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті бойынша ерекше тарихи-этно­графиялық дерек бо­лып табылатын Ә.Қастеевтің му­зей қорындағы акварель шы­ғармаларын зерттеу және бір­тұт­ас ғылыми-инвентарлық каталогын жасау алдыға мақсат етіп қойылды. Зерт­теудің нәтижесінде отандық му­зей­лердің қорларында сақталған Ә.Қас­теевтің акварель туындылары инвен­тар­ланды, Мемлекеттік Орталық музей қо­рын­дағы Ә.Қастеевтің 130 аква­ре­ль шығармасының 35 сақтам бір­л­ігі жүйеленді, камералдық өң­де­лді, ат­ри­буцияланды. Соны­м­ен қатар Ә.Қастеевтің кар­ти­наларында бейне­ленген этно­гра­фиялық бұйымдар ғы­лыми сәй­кестендіріліп, автордың көр­кем­дік-эстетикалық ұйымдастыру жә­­не композициялық шешімдерін құ­­ру ұстанымдарына көңіл бө­лін­ді, дә­лірек айтсақ, зерттеу бұй­ым­дарының хро­нологиялық жә­не географиялық шең­берлері анық­талады.

Отандық және алыс-жа­қын шетел­дер­дегі әр алуан музейлер мен архивтер қо­рында хронологиялық шең­бері ХVІІ ғасырдың соңы мен ХХ жүзжылдықтың бас кезе­ңін қамтитын дәстүрлі қазақ мә­­дениеті мен этнографиясы­на қатысты бай коллекция сақтаулы. Оларды ғы­лы­ми тұр­ғыдан тиянақты, ке­шен­ді зерт­­теу толыққанды жүр­гі­зіл­ме­ген ж­ә­­не осы орайда дәс­түр­лі қолөнердің түр­лі салалары мен оларды жасаудың жә­не қол­да­ны­луының технологиялық әдіс-тә­сілдерді ғылыми тұрғыдан са­ра­­лан­бағанын айтуымыз керек. Осы ба­ғытта «Қазақтың дәстүрлі қолөнерінің тарихи-этнографиялық деректілігі». Мо­нография-каталог» тақырыбы бойынша му­зейлер қорындағы қазақ тарихы мен мә­дениетіне және қолданбалы өнеріне қа­­тысты коллекциясына бірыңғай зерт­теу, зерделеу, ғылыми атри­буц­иялау жұ­мыс­тарын жүр­гізу жүзеге асырылды.

Сонымен қатар өткен жылы бірқатар археологиялық ғылыми жобалар бойынша нәтижелі жұмыс жүргізілді. Мәселен, Сауран қалашығының даму дең­гейін және оның қазақ халқы мен мемлекеттілігінің қалып­тасу тарихындағы орнын көр­се­тетін тарихи жаңа мәліметтерді, қала өмі­ріндегі маңызды тарихи мәнге ие архитектуралық кешендерін іздестіріп, олар­дың пайда болу уақытын анық­­тау, архи­тектуралық құры­­лы­старын зерт­­теу (XIV-XVIII ғғ.) мақ­са­тында Қара­төбе қа­ла­шығында (Ежелгі Сау­ран) X-XIII ғғ., (қазба ауданы 120-200 ш.м. дейін), Міртөбе қа­ла­шығында және Сау­ранның солтүстік шетінде кес­кін­д­еме қазба (қазба ауданы 260-300 ш.м. дейін) жұмыстары қолға алынды. Жетісудағы суб­элиталық сақтардың әлеу­меттік құрылымы мен мәдени дәс­түрлерін қалыптастыру және дамыту ерекшеліктерін зерттеу мақсатында «Есік қорымы және Жетісулық сақтар мә­дениеті» жо­басы іске асты. Жоба аясында дереккөз ретінде ерте темір дәу­ірінің материалдары ретінде Рахат жә­не Өрнек ес­кер­ткіштері пайдаланыл­ды. Нәти­жесінде Есік аумағындағы көш­пенділердің қоғамдағы қайта жаң­ғы­рған этно­мәдениет пен әлеу­меттік-эко­номикалық жаңа мүм­кіндік­те­рін ашуға ықпал жасалды. Бұ­дан бөлек, зерттеу барысында Өрнек қорымындағы ғұрыптық-жерлеу салттарды көрсету, айыр­машылықтарын ашу, таңдалған әлеу­­меттік топтарын анықтау бас­ты назарда болды. Осы айтыл­ған жұмыстар Қазақстан аума­ғын­да полигенездік мәселелерге қатыс­ты сұрақтарға ғылыми негіз­ді жауап табуға септігін ти­гіз­ді. Алынған жаңа мәліметтер мен материалдарды талдау Қазақ­стан­ның археология ғылы­мын жаңа сапалы деңгейге көте­руге мүмкіндік береді.

Түркістан қаласының туристік мар­шрут­тағы маңызын ескеріп, «Күл­тө­бе қалашығы» жобасы аясында қала ау­мағында орналасқан Күлтөбе қала­шы­ғының ежелгі нысандарын анықтау, ашу және қалпына келтіру жұмыстары қолға алынды. Күлтөбе қала­шығының археологиялық зерт­теу­лері Қазақстан­ның маңызды қала­­ларының ежелгі қамалын алғаш­қы зерттеп, қазақ хал­қы­­ның ежелгі және ортағасыр кезең­дегі рухани және материал­ды мә­дениетін зерт­теу деңгейін кө­терді. Қазба барысын­да табыл­ған материалдар, Қазақстан мәде­ниет тарихында ерекше орны ала­тын сәулет ескерткіштері жайлы жаңа мағлұматтар алынуда. Атап айт­қан­да, жоба шеңберінде ежелгі Ясы қа­малының құрылыстары ашылды. Қамал қабырғасының б.з.д. II ғ. – б.з. IVғ. сол­түстік бөлігі ашылып зерт­тел­ді, кес­кіні анықталды, ішкі жобасы зерт­тел­ді (қазбаның ауданы 700-800 ш.м.). Табылған олжалар жан-жақты ке­шен­ді зерттеледі және осылайша қа­мал қа­бырғасының қаланған мерзімі анық­та­лып олар­дың функциясы, даму жолдары анықталады.

«Сарыарқаның ежелгі және ортаға­сыр­лық кескіндемелері» тақы­рыбы бой­ынша ата-баба­мыздың, көшпелі хал­қымыздың ең құнды деректері болып табы­латын қазақ даласының тас мү­сін­­дері зерттелді. Қазақстан тас мүсін­дері жинағының бөлігі ретінде мүсіндердің суреттері мен си­пат­тамасы, картографиялық ма­те­риалдар мен олардың ико­но­графиялық атрибуттары, бей­не­­­ленген мүсіндердің гео­ло­­­гия­лық-петрографикалық си­пат­­­тамасы, аналитикалық бөлігі (мү­сіндерінің жі­к­телуі, атрибуттары, құрылыстар, лан­дшафт­ық жағдай, хронологиясы мен этни­ка­лық атрибуция) дайындалды, Шет ауданының тас мүсіндерінің жи­нағ­ын әзірлеу мақсатында жұмыстар жүр­гізілді.

«Алтынордалық Мыңтөбе қала­шы­ғын археологиялық зерттеу» (ХІІІ-ХІV ғғ. қаланың және ХV ғ. екінші жарты­сы – ХІХ ғ. қала­ның қалдықтары) тақы­­рыбы бойынша Қызылорда об­лы­сының Қазалы ауданы Өркендеу ау­ы­лы­ның солтүстік-батыс шетін­де орналасқан Мыңтөбе қала­шы­ғында зерттеу жұмыстары жүр­гізілді. Қала Арал маңын кесіп өтетін Жібек жолының дамыған тармақтарының бірінде орналас­ты. Археологиялық зерттеу­лер қалашықтың цитаделінде (Регистанда), орталық бөлігінде, қа­мал қабырғасында регистан, шахристан, рабад, некропольді іздеу және қазуға бағытталды.

«Мәдени мұра бойынша зерттеу материалдары» тақырыбында жүргі­зіл­ген жоба бойынша Орта­лық Азия архе­ологиясының де­рек­тері бойынша толыққанды анық­тамалық жасау кон­тексінде, Қазақстан аумағында бар­лық уақытта жүргізілген зерттеулер нәтижесінде көне заман та­рихы мен археологиясына қа­тысты алынған деректерді ба­с­­паға дайындап шығару бойын­ша жұмыстар жүргізілді. Батыс Қазақстандағы ежелгі көш­пе­лі­лердің қалыптасу кезеңін, ша­­руашылығын зерттеу, ел тари­хы­на жаңа мәліметтер ал­у мақ­с­атында ерте темір ға­сы­рының негізгі кезеңдерінің бірі көшпелі шаруашылығының генезисі болып табылатын сармат мәдениеті Қырық оба жобасын жүзеге асыру шеңберінде зерттелді. Нәтижесінде сармат­тар­­дың қабір үсті сәулет құ­ры­лыстарының ерекшелігін анық­тау, жерлеу дәстүрі үшін өзек­ті діни-ғұрыптық генезисті зерт­теу, діни көзқарастарды ре­кон­струкциялау мақсатында 10000 шаршы метрге жуық болатын сармат көсемдерінің Қырық-оба қорымында археологиялық жұ­мыс жүргізіліп, 4 оба зерттелді. Жұ­мыс барысында қорымның то­пографиясы, планиграфиясы, архитектурасы, стратиграфиясы зерттелді.

Археологиялық олжалар мен мифо­ло­гиялық аңыз әңгімелер рухани және ма­териалдық мәде­ни­еттің фено­мені саналады. Осыған байланыс­ты «Жетісу сақ­тарының идеологиясы мен мифо­ло­гиясы» атты тақырып бой­ынша ерте темір дәуірінде Жетісу өңі­рін мекендеген бабаларымыздан қал­ған өнер туындыларын зерттеу негізінде Қазақстан көш­пенділерінің идеологиялық және ми­фологиялық таным-түсінігін қайта жаңғыртуға ба­ғыт­тал­ған зерттеу жү­р­гізілді. Жоба аясын­да Есік және Түрген өзен­дері­нің биік шыңдарынан, Кетпен жо­та­сы, Райымбек, Ұйғыр, Пан­фи­лов, Жан­сүгіров және де басқа аудан­дардан табылған ерте темір дәу­ірінің петроглифтері қы­зық­т­ы, әрі құнды мәліметтері зер­­деленуде. Бұдан өзге 2017 жы­­лы Қарағанды облысындағы Нө­ге­рбек Дарасы, Алматы облы­сын­дағы Қызылбұлақ,  Солтүстік Қазақстан облы­сын­дағы Ботай қо­ны­старындағы, Оңтүстік Қазақстан облы­сындағы белгілі Отырар, Құлан қала­шық­тарындағы археологиялық қазба зерт­теулердің нәтижесінде құнды мәлі­меттер мен олжалар анықталды.

Қорыта айтқанда, тарихи мұра­ла­­рымызды жалпыадамзаттық құнды­лық­тар қатарына қосу, тұтас­тай алғанда, м­әдениет сала­сын­дағы барша игілікті іст­ер уақыттың өзі талап етіп отырған ғылыми негіздермен ұштасып дами беретіні шүбәсіз.

Қуатжан УӘЛИЕВ,
Қазақстан Республикасы 
Мәдениет және спорт министрлігінің 
жауапты хатшысы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.01.2019

Қазақстанда бала асырап алуға көмектесетін арнайы агенттік құрылады

20.01.2019

Ресейлік «Арктика-М» спутнигі 2019 жылы маусым айында іске қосылады

20.01.2019

Чили жағалауында магнитудасы 6,8 жер сілкінісі болды

20.01.2019

Астанада Жастар жылының ашылуы өтеді

20.01.2019

Экономиканы роботтандыру: қатер ме, мүмкіндік пе?

19.01.2019

Атырауда «Отбасы орталығы» және «Татуластыру орталығы» ашылды

19.01.2019

Мақтаарал ауданында диқаншылық басталды

19.01.2019

Ақтөбе-Атырау тас жолының бойында орналасқан аумақ күрделі жөндеуден өтіп жатыр

19.01.2019

Астанада көші-қон заңнамасын бұзған 33 шетелдік еліне қайтарылды

19.01.2019

​СІМ басшысы Тәжікстан елшісін қабылдады

19.01.2019

​Қазақстанның Елшісі НАТО Бас хатшысына Сенім грамоталарын тапсырды

19.01.2019

Рейтер: Трамп пен Ким Чен Ын ақпанда кездеседі

19.01.2019

Алматыға Катардан алғашқы жүк рейсі келді

19.01.2019

Ақмолалықтар мүгедектер үшін автобустардың қолайлылығын бақылауда

19.01.2019

Футболдан Қазақстан ұлттық құрамасының бас бапкері тағайындалды

19.01.2019

Филиппиннің ең бай адамы қайтыс болды

19.01.2019

Қазақстанда «ақылды қала» пайда болды (видео)

19.01.2019

«Нұр Отан» мектеп асханаларын жалға алушыларды тексерумен айналыспайды

19.01.2019

Балалар Евровидение — 2019 байқауы Краков қаласында өтеді

19.01.2019

Локомотивтерді жөндеу толық орындалды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ońtaılandyrý ońalta ma, omalta ma?

Orta bilim salasyna qatysty taǵy bir ońtaılandyrýdyń qulaǵy qyltıyp, «bul qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalady?» degen sansyz suraq kóptiń kókeıin búlkildetip otyr. «Qundylyqtar aýysatyn, shyndyqtar shatysatyn uly ózgerister týysynda ómirdiń ózi karnavalǵa uqsap ketedi», dep Mıhaıl Bahtın aıtpaqshy, bilim salasyndaǵy mundaı reformalardan jurttyń júıkesi juqarý bylaı tursyn, karnavalǵa aınalyp bara ma degen kúdik joq emes. Qabyldanǵan, tolyqtyrylǵan zańdar, ár mınıstrdiń tusynda túzilgen baǵdarlamalar, oǵan bólingen qarjy – «óıtemiz de, búıtemiz» dep keletin jarnamaǵa bergisiz jıyndar, konferensıalar, onda sóılenetin sózder qısapsyz desek, artyq aıtqandyq bolmas.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Úılený men úı bolýdyń arasy

Statıstıka komıtetiniń ótken jylǵy máli­me­tine qaraǵanda, elimizde sońǵy on jylda 1,5 mıllıon jup otaý qursa, osy kezeńde 1 mıl­lıonnan astam jup ajyrasqan. Bul – árbir úshinshi neke buzyldy degen sóz.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу