Хакім Абайдың ұлдарын неге ұмыт қалдырдық?

«Егемен Қазақстанның» осы жылғы 5 сәуірдегі санында Бағашар Тұрсын­байұлының «Мағауия» атты мақаласы жарық көрген еді. 

Егемен Қазақстан
08.06.2018 785

Ойлы дүниені тәптіштеп оқып, астын сызып, белгілер қойып, «құнды қағаздарымның» арасына қостым. Бірнеше күн өткен соң қайта қолға алдым. «Дәстүрлі қазақ қоғамында әке мен баланың арасындағы терең түсіністік пен ыстық көңілдің жосынын ойлағанда Абай мен Мағауия қарым-қатынасы көкейге оралады», – деп ой тас­тапты Бағашар бауырымыз. Мәселенің мәнісіне бүгінгі ұрпақтың көзімен үңілгендігі тебірентті. Өткен кеңестік заманда әке мен баланы бір-біріне қар­цсы қойып, ара жікті бөлуге тырысқан жетесіздік белең алып кете жаздады емес пе?! Ғасырлар бойы қанға сіңген қазақы тәрбие ғана қасіретке айнала жаздаған келеңсіздіктен ұрпақтар сабақтастығын құтқарып қалды. Қолымызға қалам ұстатқан да осы жағдаят. 

Абай мұрасына көзқарас, абайтану өткен шырғалаң жол ойға оралады еріксіз. Абайтанудың бастауында тұр­ған ұлы ақынның өмірі мен шығарма­шы­лығы жайындағы мақалалар бір төбе. Абай­дың қайтыс болуына байланысты жарияланған азанама, «Қазақтың бас ақыны – Абай» деп әдебиеттегі орнын белгілеп берген танымдық мәні зор мақала, ақын қазасына он жыл толуына арналған кеш тұсында баспа көрген дүниелер, 1909, 1922 жылдары жарыққа шыққан кітаптарына сын рәуішті жазбалардың қадір-қасиеті ешқашан кемімек емес. Десек те, абайтанудың теориялық іргетасының қалануы жиырмасыншы ғасырдың отызыншы жылдарына тиесілі. Бұл ретте қандай қиын-қыстауды басынан кешіре жүрсе де, абайтану ғылымын үнемі көзауласында ұстаған Мұхтар Әуезов еңбегі бөліп қарастыруды тілейді. 1934 жылы жазған «Абай ақындығының айналасы» зерттеуінде ақынның әдеби мектебі, шәкірттері мәселесін басы ашық әдебиет пен ғылым майданына салған еді. «... Ақындық айналасы Абайдың өзі алған нәрді санаумен түгел­денбейді. Екінші қатарда тұрған тағы бір алуан мәселе – Абайдың өзгеге берген нәрі турасында», – деп принципті мәнді тезис ұсынған-ды. Абайдың ақын­дық мектебінің Ақылбай, Мағауия, Көкбай, Шәкәрім сынды өкілдерін атап көрсетеді. Және де «Осы төрт ақын Абайдың нағыз толық мағынадағы шәкірт­тері» екендігін қадап айтады. Әуезов ұсынған теориялық пайым қазақ әдебиетін зерттейтін ғылым шеңберінде ғана емес, әлемдік әдебиеттанудағы соны пікір, бұрын көтерілмеген мәселе санатында. Бұл – мойындауды қажетсінетін келелі тұжырым.

Абай кіндігінен шыққан балаларымен шек­телмей, маңайындағы өнерпаз жастарды бауырына басқан. Абай ұстаз үшін төл перзенттерімен бірге айналасындағы ақын, әнші, әңгімеші, сазгер жандар бірдей, еш бөтен­дігі жоқ. Әке мен бала, ұстаз пен шәкірт ұғымдарының тоқайласқан тұсы – осы. 
Өнер мектебіндегі шәкірттердің та­лабы, таланты, талғамы басты нысана. Ымыраға келмес айтыстар артта қалып, Абайдың ақындық мектебі, ақын шәкірттері концепциясы берік орнықты бүгінде. Саны мол, сапасы зор құбылысқа ұласты. Бастауында сүйікті ұлдары Мағауия, Ақылбай, Тұрағұл. Заңды да.

Мағауия әлеміне саяхат санамызда көптеген жайлардың жаңғыруына себепкер болды. Мұрағат қойнауынан, естеліктерден сұрыпталып алынған бағалы деректер мен естелік-әңгімелер жанымызды жадыратты. Асылдың сынығы Мағауияның ақыл-парасатын, өнеге-тәрбиесін, ерекше қазақы таным-түсінігін оқырман зердесіне қапысыз ұялатты. «Мағауия» мақаласы ақын мұрасын танудың бұрын мән бермей жүрген тұстарына үңілтті. Ол – ақынды танудағы адамгершілік бастаулары, бабадан атаға мирас қазақы қасиеттер, адам жанының терең иірімдерінің нәзіктікпен ашылуы.
М.Әуезов іргетасын негіздеген Абай шәкірттері тұжырымдамасы көрнекті абай­танушы Қайым Мұхамедханов еңбектерінде таратыла зерттелді кезінде. Ұлы ақынның дарынды ұлдары Ақылбай, Мағауия, Тұрағұл, немере інілері Шәкә­рім, Кәкітай Ысқақұлы, Әрхам Кә­кі­­тайұлы, Әубәкір Ақылбайұлы, алым­ды да алғыр ізбасарлары Көкбай Жанатай­ұлы, Әріп Тәңірбергенұлы, Әсет Найманбайұлы тағы басқаларының өмір деректері мен шығармашылық мұрасы ғылыми айналымға түсті. Әлі де зерттеле түсетін жайлар баршылық. Абай мектебінен нәрленген әнші, сазгер Мұхаметжан Майбасарұлы, жыршы Бейсембай Жәнібекұлы, ертегіші Баймағамбет Мырзаханұлы, ұстаз, ақын Тайыр Жомартбайұлы, сыншы, аудармашы Даниял Ысқақұлы сынды тұлғалардан қалған асыл мұраны жинақтап, өмірбаяндық деректерін анықтау жағы ақсап тұр. Уақыт озған сайын көмескі тартып, жиналмай қала ма деген күдік те сейілмек емес.

Оның үстіне Ақылбай, Мағауия, Тұрағұл есімін бүгінгі ұрпақтың жадында мәңгілікке қалдырарлық іс те жоқтың қасы. Көше, мектептерге есімі берілмеген. Тұғырлы ескерткіш орнату қолға алынбаған. Бұрнағырақта оқытылып келген Ақылбай, Мағауия шығармашылығының соңғы жылдары орта мектептің оқу бағдарламасынан шығарылып тасталуы тіпті де түсініксіз.

Бір сөзбен түйгенде, ұлы ақынның асыл тұяқ­тарының есімі мен еңбегін ұрпақ санасына сіңіруде тындырмақ істеріміз жетіп арты­лады.
Ескеруді бек тілейтін әңгіме – Құнан­бай мен Абай арасы. Бұл жөнінде қилы пікірлер өріс тапты. Меніңше, көркем шығарма – «Абай» эпопеясында «ойдан қосылған», жазушы «қиялының жемісі» саналатын үрдістер көп. Оның үстіне сонау өткен ғасырдың қырқыншы жылдарынан бері сыншылар тілге тиек еткен «әке мен бала проблемасында» бөгде өркениеттің ыңғайында кету басым. Себебі қазақ тұрмысында әке мен баланың жауласуы сирек ұшырайтын құбылыс. «Әкеге қарап ұл өсер», «Әкесі бардың ырысы бар», «Бала – бауыр етің» деп келетін халық даналығы қазақы тәр­биенің болашағы мол екендігіне мық­ты дәлел. «Көшпелі қоғамның соңғы көк­жалдарының бірі, «қарадан шыққан хан атанған» Құнанбайға әдеби кейіпкер ретінде бұйырылған баға – оның өз өміріндегі іс-әрекетіне, ақыл-ойына, қол қайратына көрсетілген құрметтен гөрі әлдеқайда пәс, әрі күрделі, тіпті әділет­сіз көрінетін де тұстары бар», – деген абай­танушы, мұхтартанушы Тұрсын Жұртбай пайымы негізсіз емес.

Заман озып, Тәуелсіздік жемісін емін-еркін игілігімізге асырған бүгін­гі таңда Құнанбайға көзқарастың өз­гер­меуі барып тұрған тоғышарлық. Көптің түсі­нігінде Құнанбай жерленген қорым Абай­дың республикалық қорық-мұражайы қара­мағында. Ақылға салып қарасақ, солай болуы керек. Өкінішке қарай, кеңестік дәуірден қалған әке мен бала арасындағы қолдан жасалған кедергінің салқыны ма, Абай есіміне байланысты барлық сакрал­ды орындар музей құрамына енгенде Құнанбай қорымы тыс қалған. Жер қой­нына берілген кімдер дерсіз? Біразын ға­на санамаласақ. Құнанбай Өскенбайұлы (1804-1886), Жақып Өскенбайұлы (1814-1906), Ысқақ Құнанбайұлы (1847-1902), Тәңір­берді Құнанбайұлы (1834-1906), Сма­ғұл Құнанбайұлы (1852-1932), сәл төме­нірек ұлы ақынның зор үміт күткен ұл­дары Әбдірахман Абайұлы (1868-1895), Мағауия Абайұлы (1870-1904) мәңгілікке жер қойнауына берілген. Жалғастыра салынған құлағалы тұрған зиратта Мұхтар Әуезовтің атасы Әуезхан Бердіханұлы (1830-1917), Абайдың тұңғыш жинағын шыға­рушы Кәкітай Құнанбаев (1870-1915) мүр­десі жатыр. Аттары жазылмаған, ұмыт қал­ған бірнеше төбешіктердің енді келер ұр­паққа сыр аша қоюы екіталай. Бәрі Құнан­бай, Абай ұрпақтары, ет жақын­дары екені сөзсіз.

Түйін – өкілетті орындардың шешімі­мен Құнанбай қорымын Абай қорық-мұражайының қарамағына қосу керек. Әйт­песе, әбден тозған, жермен жексен болуға айналған қасиетті жерден бір­­жола­та көз жазып қалуымыз анық. Қо­рымның Қазақстанның қасиетті жер­лері тізі­міне енгізілмеуі де ойлантады.

Өткенімізді бағалау, тарихымызды тара­зылап келер буынның кәдесіне асыру рухани жаңғыруымыздың мазмұнды тар­мағы.
Ата, бабаға құрмет – ұрпақ парызы!

Арап ЕСПЕНБЕТОВ,
профессор

СЕМЕЙ   

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.06.2018

Парламентте балалар денсаулығына қатысты заң жобасы қаралды

19.06.2018

ОҚО-ның әкімшілік орталығы Түркістан қаласына көшіріледі

19.06.2018

Елімізде газ нарығында үлкен өзгерістер болады

19.06.2018

Энергетика министрі халық алдында есеп берді

19.06.2018

Асхат Аймағамбетов: «Алтын белгі» төсбелгісіне үміткерлердің 98,4%-ы білімдерін растады

19.06.2018

Ақсуда Қымызмұрындық мерекесі өтті

19.06.2018

Мемлекет басшысы Түркістан облысын құру туралы Жарлыққа қол қойды

19.06.2018

Қ. Тоқаев сарапшылар алдына жаңа міндеттер қойды

19.06.2018

Бүгін Үкімет отырысында қандай мәселелер талқыланды?

19.06.2018

Павлодарда казактар мәдениеті мен өнері күні өтті

19.06.2018

Гүлшара Әбдіқалықова «Ұлы Дала» гуманитарлық ғылымдар форумына қатысты

19.06.2018

Головкинге The Ring журналының белбеуі табысталды

19.06.2018

Чемпиондар лигасы. «Астананың» іріктеу кезеңіндегі қарсыласы белгілі болды

19.06.2018

Астанада Дүниежүзілік тау-кен конгресі өтіп жатыр

19.06.2018

Сенаторлар валюталық реттеу туралы заң жобаларын талқылады

19.06.2018

«Жетісу көктемі» атты республикалық форум: жас қаламгерлер не дейді?

19.06.2018

СҚО-ның Бостандық ауылында қуғын-сүргін құрбандарына арнап ескерткіш-тақта орнатылды

19.06.2018

Мемлекет басшысы Қайрат Мәмиді қабылдады

19.06.2018

Бурабайда «Қазақтану» ғылыми-ағартушылық жобасының тұсауы кесілді

19.06.2018

Солтүстік Қазақсанда жаңа мешіт ашылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Әр қазаққа қажет ұстаным

Қазіргі өмір барысына ой жіберіп қараған кезде ақыл-ойымыздың тереңдігіне малданып, сезімтал аңғарғыштығымызды артықшылыққа балайтын жөніміз бар ма? Аға ұрпақ санатына қосылған ендігінің ақсақалы біздер қазақ сөзіне әкелген жаңалығымыз, яғни бейнелі тіркес­теріміз кәне дегенге кесімді жауап беру қиын-ау. Ұлғайыңқы тартқан осынау шағымызда қазақ қарияларының сөз саптау мәдениетін жиі-жиі еске алып, жадыда жаңғыртуға тырысатын дертке шалдықтық. 

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Арайланған, абаттанған Астанам!

Махамбет «Еділдің бойы ен тоғай, ел қондырсам деп едім» деп жалынды жырына қосқандай, бүгінде еңсесі биіктеген елорда көз алдымызда қанатын жайып, өсіп-өркендеп, сары даланың сәніне сән қосқан керім қалаға айналғаны анық.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Ән мен күйдің бұлағы – Астананың құрағы 

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Басынан бағы таймасын - Жақсыбай Самрат

Ақмолаға бақ ерте қонды, оның аумағы тіпті патша заманында облыс болған. Орталығы Омбы қаласы болғанымен облыстың Ақмола атануының өзі оның ерте танылғандығының белгісі. Әйтпесе осы облыс құрамында сол кездегі Ақмола­дан үлкен Омбы, Қызылжар, сәл кішірек Көкшетау, Атбасар қалалары болған, бірақ соған қарамай облыс атауын Ақмо­ла иемденген.

Жарқын ШӘКӘРІМ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Нағыз қазақ...

 Домбыра – қазақтың жаны, қазақтың көзі, терең тамырлы тұңғиығы, сан ғасыр­лық серігі, ағыл-тегіл күйі. Сандаған ғасыр­­лардан жеткен Қорқыттың қобы­зы үніндей інжу-маржан сазды әуені. Домбыра күй күм­безін көкке өрлеткен кө­ненің көзі, тәңірдің құдіреті. Кетбұғаның күй күңіренісі, Ноғайлының зар заманы, Сы­пыра жырау, Асан Қайғы, Қазтуған, Дос­панбет, Шалкиіз­дердің жыр арқауы, қанаты. Байжігіт пен Абы­лай ханның күй төгілткен жан серігі. Күні кешегі Нұрғиса мен Қаршығалардың дүл­дүл күйшілігі. Бүгінгі музыка өнері бәйте­регінің тамырлы шежіресі. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу