Хакім Абайдың ұлдарын неге ұмыт қалдырдық?

«Егемен Қазақстанның» осы жылғы 5 сәуірдегі санында Бағашар Тұрсын­байұлының «Мағауия» атты мақаласы жарық көрген еді. 

Егемен Қазақстан
08.06.2018 1048
2

Ойлы дүниені тәптіштеп оқып, астын сызып, белгілер қойып, «құнды қағаздарымның» арасына қостым. Бірнеше күн өткен соң қайта қолға алдым. «Дәстүрлі қазақ қоғамында әке мен баланың арасындағы терең түсіністік пен ыстық көңілдің жосынын ойлағанда Абай мен Мағауия қарым-қатынасы көкейге оралады», – деп ой тас­тапты Бағашар бауырымыз. Мәселенің мәнісіне бүгінгі ұрпақтың көзімен үңілгендігі тебірентті. Өткен кеңестік заманда әке мен баланы бір-біріне қар­цсы қойып, ара жікті бөлуге тырысқан жетесіздік белең алып кете жаздады емес пе?! Ғасырлар бойы қанға сіңген қазақы тәрбие ғана қасіретке айнала жаздаған келеңсіздіктен ұрпақтар сабақтастығын құтқарып қалды. Қолымызға қалам ұстатқан да осы жағдаят. 

Абай мұрасына көзқарас, абайтану өткен шырғалаң жол ойға оралады еріксіз. Абайтанудың бастауында тұр­ған ұлы ақынның өмірі мен шығарма­шы­лығы жайындағы мақалалар бір төбе. Абай­дың қайтыс болуына байланысты жарияланған азанама, «Қазақтың бас ақыны – Абай» деп әдебиеттегі орнын белгілеп берген танымдық мәні зор мақала, ақын қазасына он жыл толуына арналған кеш тұсында баспа көрген дүниелер, 1909, 1922 жылдары жарыққа шыққан кітаптарына сын рәуішті жазбалардың қадір-қасиеті ешқашан кемімек емес. Десек те, абайтанудың теориялық іргетасының қалануы жиырмасыншы ғасырдың отызыншы жылдарына тиесілі. Бұл ретте қандай қиын-қыстауды басынан кешіре жүрсе де, абайтану ғылымын үнемі көзауласында ұстаған Мұхтар Әуезов еңбегі бөліп қарастыруды тілейді. 1934 жылы жазған «Абай ақындығының айналасы» зерттеуінде ақынның әдеби мектебі, шәкірттері мәселесін басы ашық әдебиет пен ғылым майданына салған еді. «... Ақындық айналасы Абайдың өзі алған нәрді санаумен түгел­денбейді. Екінші қатарда тұрған тағы бір алуан мәселе – Абайдың өзгеге берген нәрі турасында», – деп принципті мәнді тезис ұсынған-ды. Абайдың ақын­дық мектебінің Ақылбай, Мағауия, Көкбай, Шәкәрім сынды өкілдерін атап көрсетеді. Және де «Осы төрт ақын Абайдың нағыз толық мағынадағы шәкірт­тері» екендігін қадап айтады. Әуезов ұсынған теориялық пайым қазақ әдебиетін зерттейтін ғылым шеңберінде ғана емес, әлемдік әдебиеттанудағы соны пікір, бұрын көтерілмеген мәселе санатында. Бұл – мойындауды қажетсінетін келелі тұжырым.

Абай кіндігінен шыққан балаларымен шек­телмей, маңайындағы өнерпаз жастарды бауырына басқан. Абай ұстаз үшін төл перзенттерімен бірге айналасындағы ақын, әнші, әңгімеші, сазгер жандар бірдей, еш бөтен­дігі жоқ. Әке мен бала, ұстаз пен шәкірт ұғымдарының тоқайласқан тұсы – осы. 
Өнер мектебіндегі шәкірттердің та­лабы, таланты, талғамы басты нысана. Ымыраға келмес айтыстар артта қалып, Абайдың ақындық мектебі, ақын шәкірттері концепциясы берік орнықты бүгінде. Саны мол, сапасы зор құбылысқа ұласты. Бастауында сүйікті ұлдары Мағауия, Ақылбай, Тұрағұл. Заңды да.

Мағауия әлеміне саяхат санамызда көптеген жайлардың жаңғыруына себепкер болды. Мұрағат қойнауынан, естеліктерден сұрыпталып алынған бағалы деректер мен естелік-әңгімелер жанымызды жадыратты. Асылдың сынығы Мағауияның ақыл-парасатын, өнеге-тәрбиесін, ерекше қазақы таным-түсінігін оқырман зердесіне қапысыз ұялатты. «Мағауия» мақаласы ақын мұрасын танудың бұрын мән бермей жүрген тұстарына үңілтті. Ол – ақынды танудағы адамгершілік бастаулары, бабадан атаға мирас қазақы қасиеттер, адам жанының терең иірімдерінің нәзіктікпен ашылуы.
М.Әуезов іргетасын негіздеген Абай шәкірттері тұжырымдамасы көрнекті абай­танушы Қайым Мұхамедханов еңбектерінде таратыла зерттелді кезінде. Ұлы ақынның дарынды ұлдары Ақылбай, Мағауия, Тұрағұл, немере інілері Шәкә­рім, Кәкітай Ысқақұлы, Әрхам Кә­кі­­тайұлы, Әубәкір Ақылбайұлы, алым­ды да алғыр ізбасарлары Көкбай Жанатай­ұлы, Әріп Тәңірбергенұлы, Әсет Найманбайұлы тағы басқаларының өмір деректері мен шығармашылық мұрасы ғылыми айналымға түсті. Әлі де зерттеле түсетін жайлар баршылық. Абай мектебінен нәрленген әнші, сазгер Мұхаметжан Майбасарұлы, жыршы Бейсембай Жәнібекұлы, ертегіші Баймағамбет Мырзаханұлы, ұстаз, ақын Тайыр Жомартбайұлы, сыншы, аудармашы Даниял Ысқақұлы сынды тұлғалардан қалған асыл мұраны жинақтап, өмірбаяндық деректерін анықтау жағы ақсап тұр. Уақыт озған сайын көмескі тартып, жиналмай қала ма деген күдік те сейілмек емес.

Оның үстіне Ақылбай, Мағауия, Тұрағұл есімін бүгінгі ұрпақтың жадында мәңгілікке қалдырарлық іс те жоқтың қасы. Көше, мектептерге есімі берілмеген. Тұғырлы ескерткіш орнату қолға алынбаған. Бұрнағырақта оқытылып келген Ақылбай, Мағауия шығармашылығының соңғы жылдары орта мектептің оқу бағдарламасынан шығарылып тасталуы тіпті де түсініксіз.

Бір сөзбен түйгенде, ұлы ақынның асыл тұяқ­тарының есімі мен еңбегін ұрпақ санасына сіңіруде тындырмақ істеріміз жетіп арты­лады.
Ескеруді бек тілейтін әңгіме – Құнан­бай мен Абай арасы. Бұл жөнінде қилы пікірлер өріс тапты. Меніңше, көркем шығарма – «Абай» эпопеясында «ойдан қосылған», жазушы «қиялының жемісі» саналатын үрдістер көп. Оның үстіне сонау өткен ғасырдың қырқыншы жылдарынан бері сыншылар тілге тиек еткен «әке мен бала проблемасында» бөгде өркениеттің ыңғайында кету басым. Себебі қазақ тұрмысында әке мен баланың жауласуы сирек ұшырайтын құбылыс. «Әкеге қарап ұл өсер», «Әкесі бардың ырысы бар», «Бала – бауыр етің» деп келетін халық даналығы қазақы тәр­биенің болашағы мол екендігіне мық­ты дәлел. «Көшпелі қоғамның соңғы көк­жалдарының бірі, «қарадан шыққан хан атанған» Құнанбайға әдеби кейіпкер ретінде бұйырылған баға – оның өз өміріндегі іс-әрекетіне, ақыл-ойына, қол қайратына көрсетілген құрметтен гөрі әлдеқайда пәс, әрі күрделі, тіпті әділет­сіз көрінетін де тұстары бар», – деген абай­танушы, мұхтартанушы Тұрсын Жұртбай пайымы негізсіз емес.

Заман озып, Тәуелсіздік жемісін емін-еркін игілігімізге асырған бүгін­гі таңда Құнанбайға көзқарастың өз­гер­меуі барып тұрған тоғышарлық. Көптің түсі­нігінде Құнанбай жерленген қорым Абай­дың республикалық қорық-мұражайы қара­мағында. Ақылға салып қарасақ, солай болуы керек. Өкінішке қарай, кеңестік дәуірден қалған әке мен бала арасындағы қолдан жасалған кедергінің салқыны ма, Абай есіміне байланысты барлық сакрал­ды орындар музей құрамына енгенде Құнанбай қорымы тыс қалған. Жер қой­нына берілген кімдер дерсіз? Біразын ға­на санамаласақ. Құнанбай Өскенбайұлы (1804-1886), Жақып Өскенбайұлы (1814-1906), Ысқақ Құнанбайұлы (1847-1902), Тәңір­берді Құнанбайұлы (1834-1906), Сма­ғұл Құнанбайұлы (1852-1932), сәл төме­нірек ұлы ақынның зор үміт күткен ұл­дары Әбдірахман Абайұлы (1868-1895), Мағауия Абайұлы (1870-1904) мәңгілікке жер қойнауына берілген. Жалғастыра салынған құлағалы тұрған зиратта Мұхтар Әуезовтің атасы Әуезхан Бердіханұлы (1830-1917), Абайдың тұңғыш жинағын шыға­рушы Кәкітай Құнанбаев (1870-1915) мүр­десі жатыр. Аттары жазылмаған, ұмыт қал­ған бірнеше төбешіктердің енді келер ұр­паққа сыр аша қоюы екіталай. Бәрі Құнан­бай, Абай ұрпақтары, ет жақын­дары екені сөзсіз.

Түйін – өкілетті орындардың шешімі­мен Құнанбай қорымын Абай қорық-мұражайының қарамағына қосу керек. Әйт­песе, әбден тозған, жермен жексен болуға айналған қасиетті жерден бір­­жола­та көз жазып қалуымыз анық. Қо­рымның Қазақстанның қасиетті жер­лері тізі­міне енгізілмеуі де ойлантады.

Өткенімізді бағалау, тарихымызды тара­зылап келер буынның кәдесіне асыру рухани жаңғыруымыздың мазмұнды тар­мағы.
Ата, бабаға құрмет – ұрпақ парызы!

Арап ЕСПЕНБЕТОВ,
профессор

СЕМЕЙ   

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.03.2019

Б. Сапарбаев жұмыскерлердің лайықты жалақы алу құқықтарын қорғауды ұсынды

19.03.2019

Елімізде «Еңбек омбудсмені» институты құрылады

19.03.2019

Б.Сапарбаев: Жұмыскерлерді қауіпсіз еңбек жағдайларымен қамтамасыз ету керек

19.03.2019

Польшада Қазақ күресінен Еуропа чемпионаты өтеді

19.03.2019

Ел экономикасында 6,6 миллионға жуық жалдамалы жұмыскер жұмыс істеп жатыр

19.03.2019

Былтыр 39 мыңнан астам өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарының бұзылғаны анықталды

19.03.2019

Петропавлда қоғамдық көліктерде ерекше акция өтіп жатыр

19.03.2019

Теннистен АҚШ-та Мастерс турнирі басталады

19.03.2019

Нұрберген Жұмағазиев: Бізге өз мықтылығымызды дәлелдейтін кез жетті

19.03.2019

Қазақстандық гимнастар Дохадағы әлем кубогі кезеңінде бақ сынайды

19.03.2019

Шорт-тректен Қазақстан чемпионатының алғашқы жеңімпаздары анықталды

19.03.2019

А.Мамин: 1 мамырдан бастап баспанаға мұқтаж көпбалалы отбасыларға пәтер бөлуді бастаймыз

19.03.2019

Кешірілген өсімпұл көлемі 587 миллионға жетті

19.03.2019

Былтыр 1568 адам өндірісте жарақат алған

19.03.2019

Шымкентте қызғалдақтар гүлдеді

19.03.2019

Базалық лауазымдық қызметақыны кезеңімен өсіру қажет – Б.Әбдірайым

19.03.2019

«Nur Otan» партиясының «Бақытты отбасы» қоғамдық қоры кімдерге көмек көрсетеді?

19.03.2019

Ерік Асқаров атындағы жас ақындар мектебі ашылды

19.03.2019

Өткен тәулікте қаладан 15,8 мың текше метрден астам қар шығарылды

19.03.2019

«Соғыс пен бейбітшілік» романы француз тілінде сахналанды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Etjeńdi balalar

Qoǵam kóz jumyp qaraı almaıtyn máse­lelerdiń basynda bala densaýlyǵy tur. Bú­gin­de mańaıymyzǵa zerdelep qaraıtyn bolsaq, tyǵynshyqtaı, tolyq jasóspirimder kó­beıe túsken. Semizdik – aýrý bolyp esep­teletindikten, qazirgi ýaqytta dıspanserlik esep­ke alynady. Sábı saýlyǵy ana qursaǵyna bit­­ken kúnnen bastap qalyptasatyndyǵyn al­dymen ata-anasy túsinýi qajet.

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу