Бәсіре қандай салт?

Жалы құлағымен бірдей, оң жақ жамбасында бұршақ таңбалары бар құла тай атам берген бәсіре еді. Құлын күнінен қант беріп үйреттім. Таңғы шай үстінде ап­пақ, дәмді шақпақ қанттың екі-үш түйі­рін қалтама сала салатынмын. Құла тай өзге жылқылардан бөлек, қайың сыр­ғауылдармен қоршалған бұрышта тұрады. Мен кіріп барғанда қос құлағын қай­шылап, алдыңғы аяқтарымен жер тарпып оқыранатын. Көздеріне қарасаң, күліп тұрған тәрізді. Жылқы баласы күлуді біле ме, жоқ па, ол арасын ажырата алмаймын. Әйте­уір, қолымнан қант жеп үйренген құ­ла тай мені көргенде қуанатын тәрізді еді. 

Егемен Қазақстан
08.06.2018 7754
2

Атам берген бәсіре. Өзін мен де жақ­сы көремін. Мал жайлағанда атам жылқының ал­дына қойдан қалған, сиырдан қалған қыр­қындыны тастай салады. Кісі бойы ақ қар даланың қолат-қойнауын кептеп толтырып тастаған кезде тісіне тиер бір тал шөп таба алмайтын жылқы жарықтыққа қырқынды да жарайды дейтін шығар. Ал мен болсам бәсіре тайыма төлдерге деп сақтап қойған жоңышқадан бір қолтық әкеліп тастай саламын. Ерігіп тұрған құла тай иісі бұрқыраған жоңышқаны күтірлетіп әп-сәтте тауысады. Содан соң басын көтеріп тағы қарайды. Жоңышқа тілеп тұрғаны. 
Былтыр жабағы күнінде мінуге үйрет­кенмін. Ер салмай, жайдақ. Осындай қыстың күні еді. Қораның алдындағы қалың, жұмсақ күртіктің жанына алып келдім де, ауыздығын салып қарғып міндім. Құла жабағы мөңкіген жоқ, тіпті айдалаға алып қашпады да. Бірер мәрте тулап, тоңқаңдады да қойды. Сәлден соң бас білген. Ауыл ортасындағы құдық­қа дейін барып келдім. Күн суықта үйле­рінен шықпайтын сыныптастарым көрсе екен деймін. Қырау қатқан терезенің арғы бетінде олар қарап тұр ма, жоқ па бел­гісіз.

Ішімнен ойлап қоямын. Қар көбесі сө­гіл­­ген соң тай мінген балалар жарыс өт­кізеді. Сол кезде құла жабағымды ойнақ­татып мен де қосыламын. Қыс бойы жоңышқаға семірген  әрі қант жеген құла жабағы бірінші келуге тиісті. Қысқы ұзақ-ұзақ кештерде атамның күпісін жамылып ұйқылы-ояу жатып қиялға шомыламын. Міне, көктем де келді. Ауыл іргесіндегі жазық қара тақыр. Өзім сияқты қыс бойы тай-жабағысын үйреткен 20-30 бала жарыс жолына шығамыз. Сыныптас қыздар қарап тұрады. Айгүл мен Гүлмара да. Мен бірінші келемін. Жарыс соңын ешқашан аяқтаған емеспін. Қой терісінен тігілген жұмсақ әрі жылы, атамның иісі аңқитын қалың күпіні жамылып жатып ұйықтап қала беремін. Сөйтіп қиялымдағы бәйгенің біреуін де аяқтай алмадым. 

Келер жылы атам құла тайды соғым­ға соймақшы болды. Ол кезде ауылдағы адамдар жылқыны көп ұстамайтын. Әр үйде бір биеден. Асса екеу. Ал үш бие ұстаған ешкім жоқ. Шамасы сол кездегі үкімет малды көп ұстауға тыйым салды ғой деймін. Неге көп ұстамаймыз деп атамнан да сұрағам. Үкімет жақтыр­майды деген атам сақалын саумалап отырып. Ел малды көп ұстаса, қоғамның жұмысын істемей қояды. Істесе де жандарын салып істемейді. Үйіндегі қора толы малға алаңдайды ғой, сосын әдейі ұстатпайды. Бәлкім солай да болған шығар, біз ұға бермейтін едік. 
– Сойсаң соя бер, – дедім атама өкпе­леп,– біз апам екеуіміз аштан өлсек те құла тайдың етін жемейміз.

– Соғымға жұмсайтын басқа тай жоқ қой, – деді атам,–  ешбір реті келмей тұр. Ке­­лесі жылы анау қарагер жабағыны ала­сың. 

– Керегі жоқ, – дедім мен, – қарагердің де, шабдардың да.

Ақыры атам көңілімді қимады ғой деймін, өзімнің бәсірем – құла тайымды соғымға сойған жоқ. Үйдегілерден жасырып қант апарып берген сайын іші сезгендей ­басын шұлғып-шұлғып қоятын. Рахмет айт­қаны. 

Құла тай жылдар өте келе есік пен төрдей ат болды. Бірақ мен құла тайды мініп қия­лымдағыдай бәйгеге қатыса алмадым. Ауылдағы мектеп бар-жоғы бастауыш қана болған соң сыртта оқыдық. Құ­ла тай ауылда қалды. Кейін ұмытып та кетіппін. 

Өз балаларымыз да дүниеге келді. Бі­рақ  бұл кезде бәсіреге тай атау ырымы жоқ еді. Тіпті  қазіргі жас толқын бәсі­ренің не екенін біле қоймауы да мүмкін. Тай орнына тайпалған шетелдік машина мін­гізе бастадық. Қандай берік, мықты машина болса да бірер жылдың ішінде сау-тамтығы қалмайды. Өз еңбегіне алма­ған соң, тиын­дап теңге жимаған соң қаді­рін қайдан біледі дейді жұрт. Бәлкім солай да шығар. 

Ал бәсіре деген халқымыздың ғажап сал­ты. Шаңырағын шаттыққа бөлеп мы­нау жа­рық дүниеге ұл келгенде дәл сол мезетте төлдеген құлынды бәсіре етіп атайды екен. Ілкідегі ұғым бойын­ша нәрестенің бола­шағы да бәсіре құлын­шақпен тығыз бай­ланысты. Арыдағы қазақ менің соғым сой­ғыш атам құсап бәсірені соймаған, сатпаған. 

Бәсіре тайдың тұқымын да сұрыптап, електен өткізген екен. Жүйрігін, әйт­песе жорғасын. Желмен жарысқан жүй­рік мінген, үстіне мінген адамның қолын­дағы тостағаннан су төгілмейтін, төрт аяғын тең басқан жорға мінген баланың да малға деген мейірі сәби кезінен қалып­тасып, арта түседі екен. Ықылас-пейілі де түзу болмақ. 

Өзі құралпы балалармен бірге жалтаң қақ­тырып мініп шықса мәртебесі өспек. Бәлкім бәйге дегенді, өмірдің өзі жарыс екенін осы бастан санасына сіңіретін шы­ғар. Қатарынан қалып қоймай, алдыңғы лек­тен табылу, алдыңғы лекті айтасыз, оқ бойы озық отыру, тұщы етіне ащы қамшы сал­дырмау әдеті қалыптасатын шығар. Әрі тех­никаның түр-түрі қоңыздай жорғалап жүр­ген бүгін­гі заман емес, ат жалында өс­кен бұла жұрт атты ер қанаты санаса ке­рек. Той­ға барса, мақтаныш, жауға мінсе, серігі. 

Баланы айтасыз, немере де табалды­рықтан аттаған. Ат ұстар. Биыл жаз бәсі­­ре­ге бір тай сатып алып берейін деп жүр­мін. Баяғы өзім аңсаған, бірақ соңы­на дейін жете алмаған ұлы бәйгеге қаты­с­сын. 

Байқал БАЙӘДІЛОВ

КӨКШЕТАУ 
 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

18.10.2018

Қазақстан ДЭФ рейтингінің үш параметрі бойынша бірінші орынды иеленді

18.10.2018

Алматы «Smart city-2018» Еуропалық форумының ең жоғары марапатына ие болды

18.10.2018

Олжас Ордабаев «Атамекен» ҚР ҰКП төрағасының орынбасары болып тағайындалды

18.10.2018

«Токyo Open 2018»: спортшыларымыз 2 медаль жеңіп алды

18.10.2018

Бүгін – Әзербайжан Республикасының Тәуелсіздік күні

18.10.2018

Буэнос-Айрес: Еліміздің Әнұраны екі мәрте шырқалды

18.10.2018

Айбике Хабибуллина Азия чемпионатында топ жарды

18.10.2018

Нұрсұлтан Назарбаев Бельгия Корольдігіне сапармен барды

18.10.2018

Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде Сириядағы дағдарысты шешуге шақырды

18.10.2018

ҚИК жаңа ипотекалық өнімді іске қосу туралы жариялады

18.10.2018

Ресей мен Моңғолия арасында әскери серіктестік түзілді

18.10.2018

«Өзен» өткел бермей тұр

18.10.2018

Балуандар Багам аралдарында белдесуде

18.10.2018

Сенат депутаттары Қыздар университетінің ұжымымен кездесті

18.10.2018

Жолдау 2018: мамандар қолдауы

18.10.2018

Әлеуметтік мәселелерді жылдам шешуді көздеген өңір

18.10.2018

Журналист Күлән Берікболова дүниеден өтті

18.10.2018

Екібастұзға ерекше сыйлық

18.10.2018

Шалғайдағы халық алысқа шабылмайтын болды

18.10.2018

Сенаторлар құрылыс алаңдарында болды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Құрманәлі Қалмахан,

О́zge elde sultan bolǵansha...

Áı, qaıdam... О́zge elde sultan bolý qazir qıyn-aý. Sebebi óz eliniń Sultandary turǵanda shetten kelgen «bótenderdi» kim jaqtyra qoıar dersiz?! Soǵan qaramastan túrli sebeptermen shetel aýyp, «jumaq» araldaryn izdeýge bel býǵandar qarasy azaımaı tur.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Urpaq azsa – ultqa qater

J.Aımaýytov pen M.Áýezov keıbir qazaq mineziniń minin, sol mindi kórip ósken balanyń jamandyqqa salynatynyn 1917 jyly «Alash» gazetinde jarıalaǵan maqalasynda: «Ultym», – dep oqyp shyqqandar halyq arasyna kelse, qaraıa bastaıdy» dep, artynan: «Saıyp kelgende, qazaqta qalyp turǵan ózgeshe minezder: tili aıtqandy qoly qylmaıtyn – turaqsyzdyq, uıymsyzdyq, basynan aspaıtyn – ózimshildik, ezdik» depti. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Megapolıster múmkindigi

Elbasy «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty jańa Joldaýynda elimizdiń aýmaqtyq damýyna jańa tásilder engizýdi qamtamasyz etý qajet ekendigin aıta kele: «Búginde jetekshi elderdiń ekonomıkasy kóbine jahandyq qalalar nemese megapolıster arqyly tanylady.

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

Izgilikke shaqyrý iriliktiń belgisi

Bıylǵy 10-11 qazan kúnderi Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń dástúrli siezi óziniń halyqaralyq aýqymdaǵy asa mańyzdy únqatysý alańy ekenin taǵy bir ret dáleldedi.

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Jer emgender oza ma, toza ma?

Jalpy, bizdiń halyqtyń arman-maqsatynyń bir ushyǵy qashan da jermen baılanysty sıaqty. Jerdi keńeıtý, jerdi qorǵaý, jerdi óńdeý, jerdi qurmetteý... Mentalıtetimiz jerge jaqyn. Bul basqa halyqtarda olaı emes degen sózimiz emes, biraq bizdiń halyq úshin tym erekshe sıaqty. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу