Астық шығымы неге артпайды?

Кейінгі жылдары еліміздің егін шаруашылығы саласына келіп жатқан жаңа технологиялардың нәтижесінде мұндағы еңбек өнімділігінің өсе бас­тағаны белгілі. 

Егемен Қазақстан
20.06.2018 84
2

Өйткені жаңа алымды тұқым сепкіш пен комбайн, жер өңдеу құралы бұрынғы бірнеше техниканың орнын алмастыра алады. Міне, осының есебінен жұмсалатын шығын көлемі қысқарып, бұл еңбектің өнімділігінің өсуіне ықпал етуде.

Бірақ  өкінішке қарай, бұл жаңа техникалар еңбектің өнімділігін өсіргенімен, астық егістіктерінің шығымдылығын арттыруға әсер ете алмай отырғандығы сезіледі. Мы­салы, біздің еліміздің астық егістігінің әрбір гектарынан жиналатын өнім көлемі осыдан елу жыл бұрын орта есеппен алғанда ең әрі кеткенде 14-15 центнерден айналатын. Қазір де солай. Сонда гектар берекесі неге өспейді? Әлде бұл біздің маңдайымызға жазылып қойылған, бұлжымайтын көрсеткіш пе? Қазақстанның ауа райы, жер жағдайы осыдан артық өнім жинауға келмей ме?

Дегенмен, «Баптай білсе, жер жомарт» деп атам қазақ тегін айтпаса керек. Осыған бір мысал ретінде алыста жатқанымен жер жағдайы бізге ұқсас Канада еліндегі егін шығымдылығының өсу динамикасына тоқтала кетейік. Бұл елде соңғы елу жылдан астам уақыттың ішінде астық шығымдылығы екі есеге жуық өскен. Жалпы, түсіндіріп айтатын болсақ, біздің елде ауа райының құбылысы жеті жылдық циклды кезеңнен тұратын көрінеді. Сондықтан да ғалымдар егін шығымдылығын анықтауды әр жеті жылда бір қорытындылап отырғанды дұрыс көреді екен. Осы бойынша айтсақ, Канадада 1961 жылдан басталған екінші жетіжылдықта орта есеппен әр жылғы гектар шығымдылығы 14,5 центнерден айналса, үшінші жетіжылдықта – 16,6, төртінші жетіжылдықта – 18,1, бесінші жетіжылдықта – 19,4, алтыншыда – 20,1, жетіншіде – 22,9, сегізіншіде – 24,6, тоғызыншы жетіжылдықта – 30, 2 центнерден айналып, осылайша өсіп отырған. Кезінде бізбен бірдей өнім алатын Канада жерді баптап, жаңа технологияларды ілкімді пайдалану нәтижесінде осындай үлкен жетістікке жеткен. 

Ал бізде қалай? Мұны анықтау үшін ауыл шаруашылығы саласындағы айтулы ғалым академик Мехлис Сүлейменовтің еліміздің ең астықты өңірлерінің бірі Қостанай облысындағы жағдайды зерттей отырып жазған «Қазақстандағы егін шығымдылығы жарты ғасырдан бері өскен жоқ» атты еңбегіне тоқталғанымыз жөн секілді. М.Сүлейменов келтірген деректер бойынша Қостанай облысында 1953 жылдан басталған бірінші жетіжылдық циклды кезеңде әр гектардың жылдық орташа шығымдылығы 7,5 центнерден, екінші жетіжылдықта – 7,3 центнерден, үшінші жетіжылдықта – 10,8 центнерден, төртіншісінде – 10 центнерден, бесіншісінде – 10,1, алтыншысында – 9,4, жетіншісінде – 8,9, сегізіншісінде – 11,6, тоғызыншы жетіжылдықта – 10,5 центнерден айналған. Көріп отырғанымыздай, облыста егін шығымдылығы үшінші жетіжылдықтан бері, яғни 1967 жылдан бастап өспеген. Бұған не себеп?

Бараев атындағы астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығының зертхана меңгерушісі Қанат Ақшаловтың ұзақ жылдар бойы жүргізген зерттеу жұмыстарының нәтижесі бойынша жаздық бидайдың шығымдылығы оны өсіруде қолданылатын технологияларымен тығыз байланысты болып келеді.

Еліміздің солтүстік өңірінде ерекше құр­ғақшылық жылдары гектар шығымдылығы 5-6 центнерді ғана құраса, топырақты тиімді өңдеу, қар тоқтату, тыңайтқыш себу, өсімдік қорғау құралдарын енгізу секілді шаралар кешенінен тұратын интенсивті технология­ны қолдану арқылы осы көрсеткішті 12-15 центнерге дейін көтеруге болады екен. Ал құрғақтау жылдары жаздық бидайдың әр гектарынан 8-10 центнерден өнім алынатын болса, жаңағыдай интенсивті технологияны пайдалану арқылы бұл көрсеткішті 18-20 центнерге жеткізуге болады. Аталған ғалым еңбегі осыны дәлелдеп отыр.

Бұл ғылыми мәліметтер Қостанай об­лысындағы «Жанахай» шаруа қожа­лығы, «Трояна» ЖШС секілді үздік шаруа­шылықтар тәжірибесі арқылы одан әрі дәлелдене түсуде. Аталған шаруашылықтар 2014-2016 жылдары жыл сайын астықтың әр гектарынан орта есеппен 25 центнерден өнім жинап отырған. «Трояна» ЖШС басшысы Юрий Малышконың айтуынша, ол тыңайтқыш пен өсімдік қорғау құралдарына қосымша шығын жұмсай отырып, көршілес шаруашылықтарға қарағанда әр гектардан астықты 7-8 центнер артық жинап отырған.

«Берсең – аларсың, ексең – орарсың» дейді атам қазақ. Егін шаруашылығына нарықтық қатынастардың енгізілуінің өзі біздің менталитеттік жағдайымызда егін шығымдылығын арттыруға түбегейлі себеп бола алмайтыны байқалатындай. Өйткені көптеген шаруа қожалықтары мен ЖШС басшылары нарықтың өзін ең алдымен үнемдеу деп түсінетіндей. Ал жерден бірдеңе алу үшін алдымен оның құнары мен ылғалын арттыру керек қой. Демек, жер, егін жөнінде сауатты көзқарас қалыптаспайынша біздегі астық шығымы артпайтын секілді.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.01.2019

Чили жағалауында магнитудасы 6,8 жер сілкінісі болды

20.01.2019

Астанада Жастар жылының ашылуы өтеді

20.01.2019

Экономиканы роботтандыру: қатер ме, мүмкіндік пе?

19.01.2019

Атырауда «Отбасы орталығы» және «Татуластыру орталығы» ашылды

19.01.2019

Мақтаарал ауданында диқаншылық басталды

19.01.2019

Ақтөбе-Атырау тас жолының бойында орналасқан аумақ күрделі жөндеуден өтіп жатыр

19.01.2019

Астанада көші-қон заңнамасын бұзған 33 шетелдік еліне қайтарылды

19.01.2019

​СІМ басшысы Тәжікстан елшісін қабылдады

19.01.2019

​Қазақстанның Елшісі НАТО Бас хатшысына Сенім грамоталарын тапсырды

19.01.2019

Рейтер: Трамп пен Ким Чен Ын ақпанда кездеседі

19.01.2019

Алматыға Катардан алғашқы жүк рейсі келді

19.01.2019

Ақмолалықтар мүгедектер үшін автобустардың қолайлылығын бақылауда

19.01.2019

Футболдан Қазақстан ұлттық құрамасының бас бапкері тағайындалды

19.01.2019

Филиппиннің ең бай адамы қайтыс болды

19.01.2019

Қазақстанда «ақылды қала» пайда болды (видео)

19.01.2019

«Нұр Отан» мектеп асханаларын жалға алушыларды тексерумен айналыспайды

19.01.2019

Балалар Евровидение — 2019 байқауы Краков қаласында өтеді

19.01.2019

Локомотивтерді жөндеу толық орындалды

19.01.2019

Мексикада құбыр жарылып, 20-дан астам адам қаза болды

19.01.2019

Мәжіліс депуттары Түркістандағы тарихи орындарды аралады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Ońtaılandyrý ońalta ma, omalta ma?

Orta bilim salasyna qatysty taǵy bir ońtaılandyrýdyń qulaǵy qyltıyp, «bul qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalady?» degen sansyz suraq kóptiń kókeıin búlkildetip otyr. «Qundylyqtar aýysatyn, shyndyqtar shatysatyn uly ózgerister týysynda ómirdiń ózi karnavalǵa uqsap ketedi», dep Mıhaıl Bahtın aıtpaqshy, bilim salasyndaǵy mundaı reformalardan jurttyń júıkesi juqarý bylaı tursyn, karnavalǵa aınalyp bara ma degen kúdik joq emes. Qabyldanǵan, tolyqtyrylǵan zańdar, ár mınıstrdiń tusynda túzilgen baǵdarlamalar, oǵan bólingen qarjy – «óıtemiz de, búıtemiz» dep keletin jarnamaǵa bergisiz jıyndar, konferensıalar, onda sóılenetin sózder qısapsyz desek, artyq aıtqandyq bolmas.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Úılený men úı bolýdyń arasy

Statıstıka komıtetiniń ótken jylǵy máli­me­tine qaraǵanda, elimizde sońǵy on jylda 1,5 mıllıon jup otaý qursa, osy kezeńde 1 mıl­lıonnan astam jup ajyrasqan. Bul – árbir úshinshi neke buzyldy degen sóz.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу