Астық шығымы неге артпайды?

Кейінгі жылдары еліміздің егін шаруашылығы саласына келіп жатқан жаңа технологиялардың нәтижесінде мұндағы еңбек өнімділігінің өсе бас­тағаны белгілі. 

Егемен Қазақстан
20.06.2018 78
2

Өйткені жаңа алымды тұқым сепкіш пен комбайн, жер өңдеу құралы бұрынғы бірнеше техниканың орнын алмастыра алады. Міне, осының есебінен жұмсалатын шығын көлемі қысқарып, бұл еңбектің өнімділігінің өсуіне ықпал етуде.

Бірақ  өкінішке қарай, бұл жаңа техникалар еңбектің өнімділігін өсіргенімен, астық егістіктерінің шығымдылығын арттыруға әсер ете алмай отырғандығы сезіледі. Мы­салы, біздің еліміздің астық егістігінің әрбір гектарынан жиналатын өнім көлемі осыдан елу жыл бұрын орта есеппен алғанда ең әрі кеткенде 14-15 центнерден айналатын. Қазір де солай. Сонда гектар берекесі неге өспейді? Әлде бұл біздің маңдайымызға жазылып қойылған, бұлжымайтын көрсеткіш пе? Қазақстанның ауа райы, жер жағдайы осыдан артық өнім жинауға келмей ме?

Дегенмен, «Баптай білсе, жер жомарт» деп атам қазақ тегін айтпаса керек. Осыған бір мысал ретінде алыста жатқанымен жер жағдайы бізге ұқсас Канада еліндегі егін шығымдылығының өсу динамикасына тоқтала кетейік. Бұл елде соңғы елу жылдан астам уақыттың ішінде астық шығымдылығы екі есеге жуық өскен. Жалпы, түсіндіріп айтатын болсақ, біздің елде ауа райының құбылысы жеті жылдық циклды кезеңнен тұратын көрінеді. Сондықтан да ғалымдар егін шығымдылығын анықтауды әр жеті жылда бір қорытындылап отырғанды дұрыс көреді екен. Осы бойынша айтсақ, Канадада 1961 жылдан басталған екінші жетіжылдықта орта есеппен әр жылғы гектар шығымдылығы 14,5 центнерден айналса, үшінші жетіжылдықта – 16,6, төртінші жетіжылдықта – 18,1, бесінші жетіжылдықта – 19,4, алтыншыда – 20,1, жетіншіде – 22,9, сегізіншіде – 24,6, тоғызыншы жетіжылдықта – 30, 2 центнерден айналып, осылайша өсіп отырған. Кезінде бізбен бірдей өнім алатын Канада жерді баптап, жаңа технологияларды ілкімді пайдалану нәтижесінде осындай үлкен жетістікке жеткен. 

Ал бізде қалай? Мұны анықтау үшін ауыл шаруашылығы саласындағы айтулы ғалым академик Мехлис Сүлейменовтің еліміздің ең астықты өңірлерінің бірі Қостанай облысындағы жағдайды зерттей отырып жазған «Қазақстандағы егін шығымдылығы жарты ғасырдан бері өскен жоқ» атты еңбегіне тоқталғанымыз жөн секілді. М.Сүлейменов келтірген деректер бойынша Қостанай облысында 1953 жылдан басталған бірінші жетіжылдық циклды кезеңде әр гектардың жылдық орташа шығымдылығы 7,5 центнерден, екінші жетіжылдықта – 7,3 центнерден, үшінші жетіжылдықта – 10,8 центнерден, төртіншісінде – 10 центнерден, бесіншісінде – 10,1, алтыншысында – 9,4, жетіншісінде – 8,9, сегізіншісінде – 11,6, тоғызыншы жетіжылдықта – 10,5 центнерден айналған. Көріп отырғанымыздай, облыста егін шығымдылығы үшінші жетіжылдықтан бері, яғни 1967 жылдан бастап өспеген. Бұған не себеп?

Бараев атындағы астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығының зертхана меңгерушісі Қанат Ақшаловтың ұзақ жылдар бойы жүргізген зерттеу жұмыстарының нәтижесі бойынша жаздық бидайдың шығымдылығы оны өсіруде қолданылатын технологияларымен тығыз байланысты болып келеді.

Еліміздің солтүстік өңірінде ерекше құр­ғақшылық жылдары гектар шығымдылығы 5-6 центнерді ғана құраса, топырақты тиімді өңдеу, қар тоқтату, тыңайтқыш себу, өсімдік қорғау құралдарын енгізу секілді шаралар кешенінен тұратын интенсивті технология­ны қолдану арқылы осы көрсеткішті 12-15 центнерге дейін көтеруге болады екен. Ал құрғақтау жылдары жаздық бидайдың әр гектарынан 8-10 центнерден өнім алынатын болса, жаңағыдай интенсивті технологияны пайдалану арқылы бұл көрсеткішті 18-20 центнерге жеткізуге болады. Аталған ғалым еңбегі осыны дәлелдеп отыр.

Бұл ғылыми мәліметтер Қостанай об­лысындағы «Жанахай» шаруа қожа­лығы, «Трояна» ЖШС секілді үздік шаруа­шылықтар тәжірибесі арқылы одан әрі дәлелдене түсуде. Аталған шаруашылықтар 2014-2016 жылдары жыл сайын астықтың әр гектарынан орта есеппен 25 центнерден өнім жинап отырған. «Трояна» ЖШС басшысы Юрий Малышконың айтуынша, ол тыңайтқыш пен өсімдік қорғау құралдарына қосымша шығын жұмсай отырып, көршілес шаруашылықтарға қарағанда әр гектардан астықты 7-8 центнер артық жинап отырған.

«Берсең – аларсың, ексең – орарсың» дейді атам қазақ. Егін шаруашылығына нарықтық қатынастардың енгізілуінің өзі біздің менталитеттік жағдайымызда егін шығымдылығын арттыруға түбегейлі себеп бола алмайтыны байқалатындай. Өйткені көптеген шаруа қожалықтары мен ЖШС басшылары нарықтың өзін ең алдымен үнемдеу деп түсінетіндей. Ал жерден бірдеңе алу үшін алдымен оның құнары мен ылғалын арттыру керек қой. Демек, жер, егін жөнінде сауатты көзқарас қалыптаспайынша біздегі астық шығымы артпайтын секілді.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.11.2018

Ардақ Әшімбекұлы Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы қызметіне тағайындалды

14.11.2018

Б.Сағынтаев Жамбыл облысының білім беру саласының мамандарымен кездесті

14.11.2018

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі комиссия отырысы өтті

14.11.2018

Елбасы «Астана Бас жоспары» ғылыми-зерттеу жобалық институтында болды

14.11.2018

Үкімет басшысы Жамбыл облысында болды

14.11.2018

Атыраулықтар жалпыұлттық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Қазақстанның бірқатар өңірлерінде Азаматтарға арналған қоғамдық қабылдаулар өтті

14.11.2018

Қ.Тоқаев: Бюджетті қарау кезінде тек мемлекеттік мүдде үстем болуы тиіс

14.11.2018

Африканың Батыс Сахарасында күрделі тапсырмаларды орындады

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысында тағы бірнеше кәсіпорын жалақы өсірді

14.11.2018

Халықаралық балалар шығармашылығы Фестивалінің жеңімпаздары марапатталды

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауылында 40 пәтер пайдалануға берілді

14.11.2018

Елбасы кітапханасы ақтөбелік жоғары оқу орнына 350-ден аса кітап тарту етті

14.11.2018

Алматыда мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін қалыптастыру мәселесі талқыланды

14.11.2018

Алматы жұртшылығы жалпыхалықтық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Алматыда «Көшпенділер әуені» атты дәстүрлі орындаушылардың ІІ Республикалық байқауы өтті

14.11.2018

Алматыда дәстүрлі «Болат Тұрлыханов кубогі» өтеді

14.11.2018

Бақытжан Сағынтаев Таразда Халықты жұмыспен қамту орталығына барды

14.11.2018

Асқар Мамин өңіраралық семинар-кеңеске қатысты

14.11.2018

Премьер-Министрге «Смарт-Тараз» және Тараз-Хаб жобалары таныстырылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу