Ана мен бала қоғамның басты байлығы

Қазақстан өзінің сыртқы саяса­тының басымдығы ретінде әлем­дік қоғамдастықпен интеграцияны анықтады. Әлем елдерінің көпші­лігі қол қойған Біріккен Ұлттар Ұйымының мыңжылдық деклара­циясында (2000 ж.) ерлер мен әй­елдердің теңдігін көтермелеу, әй­ел­дердің құқықтары мен мүмкін­діктерін кеңейту үшінші мың­жыл­дықтағы адамзат дамуының негізгі мақсаттары ретінде айқындалған. Тәуелсіздік жылдары ішінде Қазақстан ерлер мен әйелдердің құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау саласында да белгілі бір дәрежеде ілгеріледі. Қазақстан Рес­публикасының Конституциясы мен Қазақстан қосылған халық­аралық актілерде жарияланған, ерлер мен әйелдердің тең құқықтары мен тең мүмкіндіктерін іске асыру үшін жағдай жасау, сондай-ақ олардың қоғам өмірінің барлық салаларына тең жағдайда қатысуы Қазақстан Республикасы Прези­ден­тінің «Қазақстан Республика­сында 2006-2016 жылдарға арнал­ған Гендерлік теңдік стратегиясын бекіту туралы» 2005 жылғы 29 қарашадағы Жарлығының басты мақсаты болып табылады. Еңбек рыногында әйелдерге сұ­­ра­ныс аздау. Осыған орай, әйел­дер арасындағы жұмыссыздық ерлерге қарағанда жоғары. Қазіргі кезде, жалдамалы жұ­­мыс­пен қамтылған тұлғалардың ішінде әйелдер жартысынан көбін құрай­ды. Бірақ олардың жалақысы ерлер­дің жалақысының тек 66%-ын құрай­ды. Мұның себебі, әйел­дер әдетте өз­деріне тән денсаулық сақ­тау немесе білім беру салала­рын­да бол­сын, тө­мен төленетін лауазым­дарда жұмыс істеуіне бай­ланысты қалыптасуда. Ерлер мен әйелдердің гендерлік теңдігіне қол жеткізуге және жыныстық белгісі бойынша кемсітушілікті жоюға бағытталған тұ­жырымдамаларды, стратегиялық және бағдарламалық құжаттарды іске асыру мақсатында 2009 жыл­дың 8 желтоқсанында «Ерлер мен әйелдердің тең құқықтарының және тең мүмкіндіктерінің мемлекеттік кепілдіктері туралы» ҚР Заңы қа­былданды. Заңға сәйкес, ананы, ба­ла­ны және әкені, әйел­дерді жүкті­лігіне және босануына, сондай-ақ ерлердің өмір сүру жа­сының ұзақ­тығын ұлғайтуға бай­ланысты қор­ғауға бағытталған шаралар жы­ныс­тық белгісі бойынша кемсітушілік шаралары деп санал­майды. Халықтың өмір сүруінің сапа­сы мен деңгейін арттыру негізд­е­рінің бірі ана мен баланы лайықты әлеу­меттік қолдау болып табыла­ды. «Халық денсаулығы және ден­сау­лық сақтау жүйесі туралы» ҚР Кодексіне сәйкес, ана болуды қор­ғау тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі аясында, ұр­пақты болу жасындағы әйелдер­ге тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемінің шеңбе­рінде медициналық тексеріп-қарау, олар­ды динамикалық байқау және сау­ықтыру, сонымен қатар 1 жасқа дейінгі баланы емізетін ана ба­ланы күтіп-бағу үшін медицина­лық ұй­ымда болған барлық ке­зеңде тегін тамақпен қамтамасыз етіледі. Халықты гигиеналық оқыту, от­басын, ананы, әкені және бала­ны қорғау тәулік бойы меди­ци­налық бақылауы болмайтын, дә­рі­герге дейінгі немесе білікті меди­циналық көмек деңгейінде және адам, от­басы және қоғам деңге­й­інде жүзеге асырылады. Сонымен қатар, әйел­дің ана болу туралы мәселені өзі ше­шуге және отбасын жоспарлау мен өз денсаулығын сақтау мақса­тын­да, өзі қала­май­тын жүктіліктен сақтанудың қазір­гі заманғы әдіс­те­рін еркін таң­дауға құқығы бар. Әйелдердің және отбасылық мін­деттері бар өзге адамдардың ең­бегін реттеу ерекшеліктері Ең­бек Кодексінің келесі нормаларды қа­рас­тыратын 17-тарауымен реттеледі: 1) жүкті әйелдермен, үш жасқа дейінгі балалары бар әйелдермен, он төрт жасқа дейінгі баланы (он сегіз жасқа дейінгі мүгедек-бала­ны) тәрбиелеп отырған жалғыз­бас­ты аналармен, аталған балалар санатын анасыз тәрбиелеп отыр­ған өзге де тұлғалармен еңбек шар­тын жұмыс берушінің баста­масы бойынша, ҚР заңнамалық актілерімен көзделген теріс жағ­дайларды қоспағанда, бұзуға жол берілмейді; 2) егер әйел еңбек шартының мерзімі аяқталған күні мерзімі он екі апта және одан көп апта жүк­тілігі туралы медициналық қоры­тын­ды ұсынса, жұмыс беруші оның жазбаша өтініші бойынша еңбек шартының мерзімін бала үш жасқа толғанға дейін оның күті­міне байланысты демалыс аяқтал­ған күнге дейін ұзартуға міндетті. 3) әйелдердің еңбегін ауыр жұ­мыстарда, еңбек жағдайлары зиян­ды (ерекше зиянды) және (немесе) қауіпті жұмыстарда пайдалануға тыйым салынады; 4) әйелдердің өздері үшін белгіленген шекті нормалардан аса­тын жүкті қолмен көтеруіне және жылжытуына тыйым салынады; Еңбек Кодексінің нормаларына сәйкес, әйелдерге жүктілігіне және босануына байланысты қалыпты босану кезінде 126 күнтізбелік күн­ге, ал қиналып босанған немесе екі немесе одан да көп бала туған жағдайда 140 күнтізбелік күнге дейін демалыс беріледі. «Семей ядролық сынақ полиго­нын­дағы яд­ролық сынақтардың салда­рынан зардап шеккен азаматтарды әлеу­меттік қорғау туралы» ҚР Заңына сәйкес, қалыпты босану жағдай­ын­да 170 күнтізбелік күн және ауыр босанған жағдайда 184 күн­тізбелік күн қарастырылған. Республикадағы балалы отба­сы­ларды әлеуметтік қолдау ке­зе­гі­мен дамуда. 2006 жылы «Ба­лалы от­­ба­сы­ларға арналған мемлекеттік жәр­­демақылар туралы» ҚР Заңы қол­да­нысқа енгізілді және оған сәй­кес 2006 жылдан бастап бала тууы­на байланысты бiржолғы мем­ле­кеттік жәрдемақы мен отба­сының табы­сына байланыссыз бала бiр жасқа толық толғанға дейiн оның күтi­мiне байланысты мемлекеттік жәр­демақы, сондай-ақ аз қамтыл­ған отбасылардағы он сегіз жасқа дейiнгі балаларға мемлекеттік жәр­демақылар төлеу қарасты­рылған. “Қазақстан Республика­сында­ғы арнаулы мемлекеттік жәрдем­ақы туралы» Қазақстан Республи­ка­сының Заңына сәйкес жанұя­да­ғы жан басына шаққандағы та­бы­сының мөлшеріне қарамастан бірге тұратын төрт және одан көп кәмелетке толмаған балалары бар және марапатталған көп балалы аналарға мемлекеттік бюджеттен ай сайынғы арнаулы мемлекеттік жәрдемақы тағайындалады 2008 жылдың 1 қаңтарынан бас­тап ана мен жаңа туған баланы қорғауға байланысты міндетті әл­еу­меттік сақтандыру енгізілді. Мін­детті әлеуметтік сақтандыру жүйесінің қатысушылары болып жұмыс берушілердің және (немесе) өзін-өзі еңбекпен қамтамасыз ет­кен тұлғалардың ай сайынғы әл­еуметтік аударымдар төлеген ең­бек шарттары бойынша жұмыс істейтін жеке тұлғалар болып табы­лады. Осыған байланысты міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйе­сі­нің қатысушысы болып табылатын еңбек ететін әйел жүктілігіне және босануына байланысты уақытша еңбекке жарамсыздық парағын ал­ғаннан кейін жұмыс орнында жүк­тілігіне және босануына байла­ныс­ты демалысқа шығып, тұрғы­лықты жерінде орналасқан Зей­нет­ақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталықтың бөлімшесіне ба­рып Мемлекеттік әлеуметтік сақ­тан­дыру қорынан (МӘСҚ) тағай­ындалатын жүктілігіне және бо­са­нуына, жаңа туған баланы (бала­ларды) асырап алуына байла­ныс­ты табысынан айырылу жағ­да­йына бір реттік әлеуметтік төлем алуға құжаттарын өткізе алады. Ана мен баланы әлеуметтік қор­ғау еңбек ететін әйелдермен қа­тар еңбек етпейтін әйелдерге де көрсетіледі. Бұл орайда, жүктілі­гіне және босануына бай­ла­нысты тағайындалатын әлеу­мет­тік төлем­дерден басқа жәрдем­ақыларға жа­ңа туылған баланың әкесі немесе шешесі құжаттарын өткізе алады. 2005-2010 жылдары Қазақ­стан­да балалардың туылу көрсет­кіш­терінің және МӘСҚ-дан жүктілі­гіне және босануына, жаңа туған баланы (балаларды) асырап алуы­на байланысты табысынан айы­ры­лу жағдайына бір реттік әлеумет­тік төлем алушылардың санының өсу қарқыны байқалады. 2011 жылдың 1-ші желтоқ­са­нына дейінгі МӘСҚ-дан төленген әлеуметтік төлемдердің 93%-ы жүк­ті­лігіне және босануына, жаңа туған баланы (балаларды) асырап алуына байланысты табысынан айы­­рылу жағдайына бір реттік және бала бір жасқа толғанға дей­інгі оның күтіміне байланысты та­бысынан айырылған жағдайға ай сайынғы төленетін әлеуметтік төлемдер болып табылады Сонымен қатар, егер бұрын декреттік демалыста болған әйел­дер­ге зейнетақы жарналары жүргізіл­месе, енді жұмыс істейтін әйелдер үшін жүктілігі, босануы және ана­лық кезін міндетті әлеуметтік сақтандырудың енгізілуіне байла­нысты әйелдің бала күтімі бой­ынша демалыста болған кезінде әлеуметтік төлемдерден міндетті зейнетақы жарналары ұсталынып, алушының жинақтаушы зейнет­ақы қорына жолданады. Ана мен баланы қолдау халық­тың өмір сүру сапасы мен дең­гей­ін, мәдениетін, білімін, эконо­ми­ка­лық жағдайын нақты баяндайтын көрсеткіш болып табылады. Сон­­­дық­тан жүктілікті, босану мен аналықты міндетті әлеуметтік сақтандыруды енгізу ана мен бала өмірі маңызды орын алатын қоғам құруға жетелейді. Гүлбағила БОЛАТБЕКОВА, «Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры» АҚ департамент директоры.