25 Қаңтар, 2019

Музыка адамның ойы мен сезімін байытуы тиіс

469 реткөрсетілді

Қазақ ұлттық музыка өнері туралы өз еңбегінде А.Эйгхорн: «Бірде көк жайылымда асыр салып, ойнақтаған құлын секілді шат-жарқын бейқам баладай, бірде еркін, өмірге құштар көкте қалықтаған өр қырандай қазақ әндерін тұлымшағы желбіреген жас жеткіншектен, шолпысы сылдыраған бұрымды қызға, аяулы анаға, кішкентай айдарлы баладан еңкейген қарияға дейін нақышына келтіріп орындайды. Бұл дегеніңіз – халықтың баға жетпес мұрасы мен мызғымайтын игілігі, халықтың өзіндік бет-бейнесі» деп баға берді. Бұл ойды ғалым ауыз әдебиетінің бай мұрасы сияқты тұрмыс-салт, еңбек, бесік жыры әндерінен әсерленіп тебірене жазғаны байқалып тұрады. Бақсы ойыны, қыздың сыңсуы, жесірдің жоқтауы, жар-жардың шырқалуы, жарапазан тәрізді сан түрлі сарындағы далалық туындылар сөзіне қоса әуез-әуенсіз болмағаны тағы аян. Демек ұлттық музыканың ежелден ұрпақ тәрбиелеудегі рөлі орасан зор екені бұлжымас ақиқат. Солай бола тұра көкөрім жеткіншекті қазақтың ұлттық музыка өнері арқылы имандылық пен сүйіспеншілікке тәрбиелеп баулуда, ата-бабаларымыз көз қарашығындай сақтаған байырғы сол дәстүрді жалғастыруда екіұдай пікірдің алдымыздан шығып қалып жататыны терең ойға шомдырады. Төменде Астанадағы Мемлекеттік академиялық филармонияның дирижері, күйші, композитор, Қазақстанның мәдениет қайраткері Нұрлан БЕКЕНОВ өткен мен бүгіннің сабақтарын салыстыра отырып, ұлттық музыка өнерінің сан-сапат мәселелері туралы ой қозғайды.

– Нұрлан Алданышбайұлы, қазақ халық музыкасының тарихы көне түркі дәуірінен бас­тау алады деген тұжырым бар. Осы саланың маманы ретінде бұған сіз не айтар едіңіз? 

– Отырардан шыққан ғұлама ғалым Әбу Насыр әл-Фараби му­зыка зерттеу саласындағы еңбек­терінде музыканың жағымды әсерін жан-жақты дәлелдеді, сондай-ақ оның адамның жан-дүниесіне әсер ететін тәрбиелік мәніне баса көңіл бөлді. Ол: «Музыканың үш түрі кездеседі, біріншісі, жай ғана рақат сезімін туғызса, екіншісі құмарлықты, ын­тықтықты білдіреді, ал үшін­шісі біздің қиялымызға ба­ғыт­талады» деді. Жағымды се­зім оя­татын музыка демалыс үшін қолданылатынын, бұл бізді жақсы тынықтыратынын жазды. Бүгінде музыка өнерінің алуан түріне тап бола тұрып, өкінішке қарай, соның ұлттық тәрбиеге жағымсыз кері әсері қатты алаңдаушылық туғызуда. Ал ХХ ғасырдың 30-жылдары қазақ зиялылары музыканы – әуез деп, ал мелодияны әуен деп аударғаны мәлім. Сол әуездің адам баласына тигізер әсері аса зор екендігі ғылыми тұрғыда дәлелденіп айтылып жүр. Мамандар тіпті музыкатерапияны науқастардың ем-домына пайдаланатын көрінеді. Жалпы, жер бетіндегі барша жұрт өзінің ұлттық музыкасымен қатар түрлі жанрдағы, атап айтқанда, эстрадалық, клас­сикалық шығармаларды рухани азық ретінде пайдаланып келеді, әлі де бұл үрдіс солай ғасырдан ғасырға үздіксіз жалғаса берері сөзсіз. Сол музыканы, яғни әуезді әлем халқының ішінде тұрмыс-салтына аса көп пайдаланған халықтың бірі – Қазақ елі еді!

«Туғанда дүние есігін ашады өлең,

Өлеңмен жер қойнына кірер денең.

Өмірдегі қызығың бәрі өлеңмен,

Ойласаңшы бос қақпай елең-селең» – деп Абай хакім қазақ халқының ежелден келе жатқан тұрмыс-салт жырларын атай келе, қазақтың барлық салт-дәстүрі өлеңсіз бітпейтінін айрықша айшықтаған болатын. Сонау ерте заманнан дана халқымыз сәбиді анасының құрсағында жатқанда-ақ, яғни ол қандай үн тыңдаса, сол үнмен тоғыз ай бойы сусындайтынын біліп, әсем әнмен, ғибратты жыр-дастанмен, өсиет толы терме-толғаулармен тәрбиелеген. Дү­ниеге келген сәби анасының әл­диіне балқып, көз ілген. Се­бебі әлемдегі ана атаулының бәрі іштей ыңылдап болса да сә­биін әндетіп әлдилейтіні – та­биғи заңдылық. Ұлы дала хал­қы жатырға біткен нәресте ана­сының үнінен нәр алып, сол үнм­ен өсіп жетілетіндігін о бас­та топ­шылағандықтан болашақ ұрпа­ғына тәлім-тәрбиені әсем әуез­бен, ұлағатты сөзбен сіңір­ген. «Құ­лақтан кіріп бойды алар, жақ­сы ән мен тәтті күй» деген Абай­­дың тілімен өрнектесек, адам бойын әуен жаулап, сол әсем­­дік арқылы жүрекке нұр тара­ған. 

– Ал қазір бесік жыры, әлди әні айтыла ма? Жалпы қазіргі ұрпақ қандай ән тыңдап жүр? Және сол музыканың адамға әсері туралы айтып берсеңіз.

– Біріншіден, музыканың адамға әсерінің бастау көзін күн­делікті өмірдегі болып жат­қан көріністен байқауға болады. Мысалы, екі-үш жастағы аяқтанған бала теледидардан, болмаса аудио-таспалардан му­зыка тыңдаса, сол үннің ырға­ғы­мен билеп кетеді, немесе естілеу ересектері қосылып шырқап жатады. Мұны балаларға ешкім үйретіп жатқан жоқ. Бірақ жас балдырғанның ыңғайына қарай қозғалып билеуі, дауысы келгенше айғайлап ән салуы, адам баласының бойындағы туа­­бітті қасиеті, тылсым бір күш­тің құдіреті секілді сезіледі ма­ған. Бұл құбылыс барлық бала­ның басынан өтеді. Соған ата-анасының мақтанып: «менің баламды қарашы, әнді тамаша айтады, билейді» деп мәре-сәре күй кешуі – баласы бар үйге таң­сық жайт емес. Осы жағдай – жалпы жер бетіндегі бүкіл адамзат баласына тән құбылыс.

Енді сәбидің қандай музыка тыңдағаны жөн? Мәселе сонда. Эстрада, рок, поп музыка, классикалық музыка, ұлттық ән-күйлеріміз, т.б. түрлері толып жатыр. Ғұлама Абай «Әннің де естісі бар, есері бар» демекші, әр әуеннің өзіндік деңгейі болады. Яғни, музыка тыңдаушы сәбидің сезіміне, санасына, ой- өрісінің өсуіне, қалыптасуына әсер етпей қоймайды. Осы арада ата-ананың музыканы қабылдау талғамы жоғары болғаны абзал. Әлем ғалымдары классикалық музыканы қойғанда гүлдің қалай өсетінін зерттеген. Құлаққа жа­ғым­ды классикалық музыкадан күш алған өсімдік жапырағын жайып, жайқалып сала берген. Ал рок, поп сияқты тарсыл-гүрсілі көп эстрадалық музыкадан әлгі гүлдер бір түрлі солғын тартып, қурай бастаған. Демек жақсы музыканың жас санаға қалай әсер ететінін ғалымдардың осы тәжірибесінен-ақ байқай бер­геніңіз абзал. Музыканың әсері жер бетіндегі барлық тір­шілікке белгілі бір межеде әсерін тигізбей қоймайтындығы қазіргі таңда ешкімге жасырып-жабар жаңалық емес. 

– Ендігі кезекте музыка өнері қаз­ақ хал­қы­ның өмір сүру салты үшін қан­­ша­лықты маң­­ыз­­ды деп ойлай­­сыз?

– Осы тұрғыдан келсек, тумысымыздан өнерге жақын еке­німізді асқақтата ауызға алып жатамыз. Аңыз болып тара­ған күй киесі – Қорқыт баба­мыз­дың қобызын зарлатып ажалмен арпалысуынан-ақ қазақ халқының үнді, яки әуезді жоғары қоятынын айқын аңғарасыз. Бұл тақырыпқа да болашақта тоқтала жатармыз... Ал қазақ вальсінің королі атанған Шәмші Қалдаяқов бір сөзінде: «Қазақ халқы тумысынан лирик халық қой» дегені бар еді. Мұнысы қазақ атау­лының бәрі әдемі әуенге, әсем сазға жақын екендігін мең­зеп отыр­ғандығы ғой. Рас, Қазақ елі көне заманнан (елден жырақта жүрген ері сазды әуезбен сағы­нышын басқан) тұрмыс-салт дәстүрін, өмір сүру ғұрпын, бәрін әуезбен байланыстырған. Қарап тұрсаңыз, тұнып тұрған фольклор. «Бесік жыры», «сыңсу», «жоқтау», «қыз ұзату», «беташар», «жар-жар» секілді тұр­мыс-салт жырлары түгелдей лири­калық әуендерден құрылған. Және тыңдарман қауым әуезбен әспеттелген сөзіне көңіл бөліп, әсем әуеніне сүйсініп, рақатқа бөленген. Ежелден келе жатқан дәстүр бойынша ұзатылған қыз ата-анасымен, туғандарымен қош­тасып «сыңсу» айтқан. Сон­да осы кең байтақ даланың мәдениетімен сусындаған қазақ аруының әуендетіп ән салуы әдеттегі салт-дәстүр болып қалып­тасқан. Себебі ол заманда ұзатылған қыз тоғыз жылға дейін туған үйінің табалдырығынан аттамаған. Тек төркініне кесте, сырмақ, көрпеше жіберіп, өзінің жағдайын кестедегі ою-өрнегімен баяндаған. Халқымызда оюдың өзі кезінде хаттың рөлін атқар­ған. Бұл туралы елімізге таны­мал аса көрнекті дирижер, күй­­ші, профессор Айтқали Жа­йы­­мов ағамыздың: «Ертеде жұрт ұзатылған қызбаланың кө­­ңіл күйін сəлемдеме ретінде жіберген ою-өрнегі арқылы біліп отырған екен. Сәнді жібекпен әсем безендіріліп, бірақ шет жағы «құстұмсық» оюмен көмкеріліп жеткен көрпешедегі кестеге қарап әжелеріміз: «Қызымыздың жағдайы торғай құрлы болмай, қиналып жүр екен-ау» деп күр­сініп отыратын» деген әңгімесі кісіні өткеннің тағылымына та­бын­дыра тартады. Мінеки, хал­қымыз үшін музыка түгіл қол­өнер­дің өзі де ерекше мәнге ие еке­нін осыдан-ақ байқауға болады.

– Осы тұрғыда қаймана қазақ баласы музыкамен ішкі шер-мұңын қалай тарқата алды деген сұрақ туындайды. 

– Бұрынғы көпті көрген көнекөз ақсақалдарымыз бен ақ самайлы әжелеріміз, тіпті алысқа бармай-ақ өзіміз куә кешегі қарияларымыз күй тартылып, ән шырқалғанда: «беу, шіркін!», «пай-пай, шіркін!», «жаса! бәрекелді!» деген сөздер­мен қошеметін білдіріп отыратын. Мұңлы, ойлы, толғамды ән-күй болса, «қайран, дүние-ай!», «есіл өмір-ай!» деп, өткен өмірін сағынышпен еске алған­дай ішіндегі күрсінісін шы­ғарып алатын еді. Шынымен де, ертедегі дана қарттар нағыз есті тың­даушы еді ғой, өнерден құралақандығына қарамастан олардың домбыра шертпей-ақ, ән салмай-ақ, жай тыңдаушы ретінде «жалған дүние-ай!» деген жалғыз ауыз сөзбен-ақ іштегі бар шер-мұңын, өксік-өкінішін басып алатынын қайтерсің! Ал әжелеріміз ұршықтарын иіріп отырғанда ауылдың алты ауызын әуелете салатын, бір жағы ісін де тап-тұйнақтай орындап, шерін де елжірей тарқатып алатындығына қалай таңдай қақпайсың. Бұл көрініс орта жастағы талай азаматтың көз алдында шығар. Осы күнге дейін кей әжелеріміз «Ахау, Семей», «Дударай», «Аққұм» секілді ха­лық әндерін шырқағанда, өздері де бір рақат сезімді бастан кешетінін байқайсың. Мұндай әндерді орындаған бұрынғы әжелеріміздің ой-өресі туралы сөз өз алдына бөлек әңгімеге ар­қау-ау. Ал қазір ше? «Астанада жоқ, жоқ, Ақтөбеде жоқ, жоқ», болмаса «тірлік болсын өмірде, бірлік болсын елімде» деп отыз рет қайталанып аяқталатын ән­дерге құштарлығымыздың артып кеткені сорақылық емей, немене. Осындай арзан әндерді халық кәдімгідей тыңдайды, ал бес-алты жастағы ойын баласы оны жаттап алып айтады, оған ата-анасы мәз. Сөйтіп отыздан асқан азаматтың рухани азығы бес-алты жастағы сәбидің деңгейімен теңесіп қал­ғанын байқамай қалдық. Сұлтанмахмұт Торайғыров бір сөзінде «...біздің халық әнқұмар халық...Біреу қолына домбыра ұстап ән сала бастаса, ойдағы-қырдағысы жиналып, сегіздегі бала, сексендегі шалына дейін қалмай қаумалап, айтшы-айтшылап жанын жағасына келтіреді. Бара-бара не болса да сол әндегі рух сүйегіне сіңеді, құлағында қалады» дейді. Ал, бүгінгі таңда рухсыз, жағымсыз, сөзі арзан, әні бір сарынды әуендерді сүйегімізге сіңдірудеміз, бұл деген болашақты жарымжан жармамен алдап, ауру етумен тең.

– Қазір өзі әулекі әуез бен әумесер әуен қаптап кеткен жоқ па?

– Тағы бір айтатын жайт, рухы мықты музыканы тыңдай алмаудың салдарынан, адамның ішкі жан-дүниесі, сезім әлемі қанағаттанбағандықтан індетке шалдығу көбейді. Елдің ішін­де, орта және егде жастағы адам­дарда инсульт, инфаркт секіл­ді бас, жүрек, қан тамырлары түйінделетін аурулар белең алып барады. Мұның бір себебі қоғамның қиындығы, эко­логия­ның бұзылуы да шығар, бірақ уақыттың қиыншылығы бағзы заманда да бұдан сорақы болмаса, кем болған жоқ-ау. Ал эко­логия­ның зардабы басқа да түрлі аурулармен сипатталады. Меніңше сол қиыншылыққа төтеп беретін рух, рухани азықтың жетіспеуінен туындайтын және сол рухты көтеретін, ішкі жараны жазатын есті әуез, таза үннің нәрі жетпегендіктен болып жатқан зардап секілді. Бірде Айтқали Жайымов ағамыз: «Бүгінгі таңда ойлы музыканы тыңдай алмайтын хәлге жеттік, музыка атаулы өзіндік образ жасайтындай ойлы болуы керек, өкінішке қарай, тарсылдаған эстраданы тыңдаған халық қандай ой түйсін...» деп еді. Дөп түскендей, философиялық күйлерді, әсем ән мен терме-жырларды ысырып қойғанымыз рас қой. Ал алқа-қотан жиында іштегі шерді ақтарып тастап, «беу, шіркін!» деп езеуреп, есті дүниенің еркін есілуіне емеурін танытып отыратын қайран, бұрынғы халықтың жұрнағы да қалмай барады. Байырғы ой-өресінен, құлақ түрісінен айырылған қара тобыр қарасының қалыңдап бара жатуының бір себебі осы да болар. Тоқетерін айтқанда, алпыс екі тамырды идіретін ұлттық музы­камызға көңіл бөлмей жүре берсек, жанымыз да, тәніміз де жазылмайтын дертке шал­дығары хақ. Мемлекет тарапынан Құдайға шүкір, шілденің 1-і «Домбыра күні» болып жарияланды, Елбасының «Рухани жаңғыру» бағдарламасы, одан кейінгі «Ұлы Даланың жеті қыры» мақаласы салаға айтарлықтай серпіліс алып келгені рас. Дей тұрғанмен  белгісіз себептермен әлі де ұлттық тәр­бие, ұлттық музыкамыздың хәлі бір сарында келеді.
Міне, осы тұрғыда көзі ашық, зиялымын деген барлық ұлт жанашырлары ұрпақ үшін дабыл қағатын кез келді. Өйткені қазір халықи әуенімізден, ұлттық колоритімізден, әуездік нақышымыздан айырылуға жақынбыз. Соның салдарынан ұлттық сана-сезім мен талғамнан көз жазып, ұрдажық қалыпқа түсуіміз ғажап емес! 

– Шығармашылық адамы үшін өнер жолы ине­мен құдық қазғандай мех­наты мол қиын соқпақ деп жатады. Өнер соқпағынан өзіңіз қандай сабақ түйдіңіз? 

– Түркияның Ыстамбұл қаласында 2014 жылы екі елдің достық қарым-қатынасына арналған мәдени шара өтті. Сонда Міржақыптың «Әуез» күйін тауып, Астанаға алып келдім. Алаш қайраткерінің күйін редакциялап, өңдеп, алғаш рет оркестрге түсірдім. Бұл күй Түркия сапарынан кейін белгілі ғалым Әбдуақап Қарамен бірігіп жазылған «Түркия қазақтарының ән-күйлері» атты кітапқа енді. 

Мұнан басқа «Күй сарын» атты жинағым жарық көрді.

Қазақ хандығының 550 жыл­ды­ғына арналған концерт­те «Хақ-Назар» күй-поэмам, «Шың­ғысхан» театрлан­дырылған кон­цертінде «Мұқали» күй-поэмам орындалды. «Үш əулие», «Бай­барақ батыр», оркестрдің сүйемелдеуімен жеке домбыраға арналған «Талпыныс», «Қызғыш құс» күйлерім, сонымен қатар Қабиласа жыраудың сөзіне арнап бірнеше мақамым (əн) жазылды. «Ақселеуді аңсау», «Ақбар», «Қысқа ғұмыр», «Ақжарқын ақже­лең» күйлерім жəне де «Туған жер» (сөзін жазған Н.Қал­қа) , «Мəншүк ерлігі» (сөзін жаз­ған А.Сейтақ) əндерім бар. 

Алматыдағы П.И.Чайковский атындағы колледждің 4-курсында оқып жүргенде XIX рес­публикалық колледжаралық бай­қаудан жүлде алдым. Мұны ай­тып отырған себебім, халық күйі «Ақсақ құланды» оқып жүрген кезімде бір күнде жаттап алып, үлкен бір кеште орындадым. Концерттен соң мені Құрманғазы оркестрінің бас қобызшысы, ұстазымыз Нұрлыбай Сұлтанов аға шақы­рып алды. Бірнеше оқытушы әңгімелесіп тұр екен. Ағамыз маған әдейілеп бұ­рылып: «Нұрланжан, «Ақсақ құлан» күйін Қазақстанда үш-ақ адам жақсы орындайды, біріншісі Айса Шəріпов, екін­шісі Нұрғиса Тілендиев бола­тын, ал үшіншісі..., – деп сәл кідіріп тұрды да, – сенсің» демесі бар ма. Мен абдырап қалдым. Сасқанымнан: «Ой, аға шын айтып тұрсыз ба?» дедім. «Əй, балам-ай, егде адамның жас балаға жалған сөйлеп, жалпылдаған кезі жоқ. Шыны солай. Күйді бабына келтіріп, мүлтіксіз орындадың» деді. Сол күні көз ілмей, таң атырдым. Содан кейін 1998-2002 жылдары Қазақ ұлттық музыка академиясында оқыдым. Республикалық байқауларда талай рет лауреат атандым. 2011 жылы «Өз елім» халықаралық фестивалінде дирижерлеу аталымы бойынша 1-орын алдым. Сол жылы Талдықорғанда өткен «Елге арнау» республикалық композиторлар байқауында «Орақты батыр» күйім 3-орынды иеленді. Бірақ ұстазымның әлгі бір ауыз сөзі, сенімі мен үшін өмір бойы сабақ болып қалды. Өз-өзіме «сол сенімді ақтай алдым ба?» деген сұрақты жиі қоямын. 

– «Рухани жаңғыру» бағдар­ламасы аясында елорданың 20 жылдығы құрметіне «Шат­тан, елім» атты жеке кон­цертіңіз өткені мәлім. Алда та­­ғы қан­дай жоспарларыңыз бар? 

– 2008 жылғы шығармашылық кешімнен кейін араға он жыл салып жиған-терген байлығыммен бөлісудің сәті тағы түсті. Жұрт­тың айтуынша, жаман өтпеген сияқты. Мұнымен өнер-дария сарқыл­майды, әлі де алда жос­пар­лаған жобаларым бар. «Арық сөйлеп, семіз шық» дей­тін қа­зақпыз ғой. Сондықтан әзірге ол туралы сырымды ішке бүге тұруға тура келеді... Бір әттеген-айы, әлгі кешті түсіруге алдын ала келіскен қазақстандық телеарналардың тура концерт өте­тін күні келмей қалмасы бар ма?  Жалпы еліміздегі ар­на­­­лар­ға айтар датым бар. Олар таза ұлттық сарындағы музы­­каға онша көңіл аудара қой­май­ды, бұларға көбіне арзан шоу керек. Біріншіден, бұл шара елордамыздың 20 жыл­дығына арналып өтті. Екін­шіден, «Домбыра күні» ұлық­талған жылы ұлттық өнеріміз барынша дәріптеліп жатса несі айып еді?!  Мән берсек, мәдени мұраның кені ұлттық музыкалық шығар­малар емес пе? Соны түсін­бейтін бұлар неғылған жандар өзі. Әлде қазақтың қаймағы бұзылмаған халықтық ән-жырына іштей жау­лығы бар ма? Ұлттық музы­калық мұраны табандары тоз­ғанша іздеп жүріп түсірмей ме жазғандар. 

«Аңқау елге – арамза молда» дегендей, кейде той мен сахнаны шатастырып алдық-ау деген ойға тірелесің. Тойда да, сахнада да сол бір көрініс боп кетті. Енді біз ұлттық музыкамызды қалыпқа келтірмесек болмайды. Халыққа ұсынылатын концерттік бағдарламаларды, телеарналар мен радиодан бері­ле­тін əндерді сұрыптайтын комиссия құрылуы керек. Яғни, саналы түрде сараптама жасайтын, барлық мəдени іс-ша­раларды қадағалайтын ор­талық орнығуы керек. Ал егер мына бетімізбен кете берсек, жақсы мен жаманды айыра алмайтын қалыпқа түсеміз. Себебі жас сана ойлы музыка тың­даса ғана есті адамға айналады. Əйтпесе «ойлы адамға орын жоқтың» кебін киеміз.

Әңгімелескен Қарашаш ТОҚСАНБАЙ,

«Egemen Qazaqstan»

Соңғы жаңалықтар

Лионель Месси: «Охо, рас па?»

Футбол • Бүгін, 21:07

Тіл тұғыры биіктей бермек

Қоғам • Бүгін, 18:22

Сырдағы достық мерекесі

Аймақтар • Бүгін, 12:37

Күлкі керуені № 19

Руханият • Бүгін, 10:15

Жас буын жаңғыру жолында

Руханият • Бүгін, 08:39

ҚХЛ үздіктері қатарына енді

Хоккей • Бүгін, 08:10

Аргентиналық «Цунамимен» айқасады

Кәсіпқой бокс • Бүгін, 08:09

УЕФА рейтингінде жоғарылады

Футбол • Бүгін, 08:07

Ұқсас жаңалықтар