Қазақстан • 18 Ақпан, 2019

Фото нысанасында – бейкүнә сәбилер қасіреті

306 реткөрсетілді

Елбасы жуырда «Қазақстанның 100 жаңа есімі» жобасының жеңімпаздарымен кездесіп, олардың жетістіктерімен танысқан еді. Сол жеңімпаздардың бірі Назгүл КЕНЖЕТАЙ – халықаралық әскери журналистика өкілі. Қызылорда қаласында орта мектепті тәмамдап, Түркияда білімін жалғастырған жас маман Таяу Шығыстағы соғыс ошақтарына барып, әлемдік қақтығыстардың фотодеректер қорын тың туындылармен толықтыра түскен. Фотосуреттері әлемнің беделді басылымдарында жарияланып жүрген журналистика магистранты елімізге жоғарыда аталған айтулы шараға келу сапарында ұлт баспасөзінің қарашаңырағы – «Egemen Qazaqstan» басылымының редакциясына бас сұғып, қызметінің қыр-сырымен, болашақ жоспарымен бөліскен еді.

Ақпараттық тәуелсіздіктің маңызы

– Өкінішке қарай қазіргі уақытта біздің журналистика халықаралық мәселелерге келгенде «copy, paste», яғни көшіріп алу-ор­наластыру деңгейінен шыға алмай отыр. Бұл – ұзаққа апаратын жол емес. Біз ақпарат жаршысы ретінде жаһандану үде­рісіндегі орнымызды сақтап қалғымыз келсе, ақпараттарымыздың құндылығын жоғалтпауымыз қажет, – деп сөз бастаған Назгүл Кенжетаймен арадағы әңгіме одан әрі халықаралық, әскери журналистика, ақпараттық қауіпсіздік салаларына ұласқан болатын.

– Сіз халықаралық әскери, сая­си жур­налистикаға маманданып, Таяу Шы­­ғыстағы, араб елдеріндегі шие­леніс­тер­дің, соғыстардың ортасында болып жүр­­сіз. Ал сол жағдаяттарды шет­елдік ақ­­парат көздерінен алу бізді шы­найы ақ­параттардан ажыратып тастаған жоқ па?

– Иә, ақпаратты көшіріп алатын мем­лекеттер өзгелердің үгіт-насихатын жал­­ғастырушы болады. Біз қазір Си­риядағы жағдайға Ресей және Еуропа мемлекеттерінің көзімен қарап отырғанымыз рас. Әзірге, өкінішке қа­рай, солардың ақ­паратын қайталаумен келеміз. Осыдан келіп ұлттық және мемлекеттік мүдделер ес­керілмей қалып жатады. Мысалы, кез келген мемлекеттер арасындағы шие­ле­ністе біздің оқырмандарымыз бен көрермендеріміз ақпарат құралдарының таралу ауқымы кең, дауысы өктем жағына еріксіз болысады. Қазір қарулы соғыстардан бұрын, ақпараттық майданның алатын орны басым. 

Жалпы, халықаралық қақтығыстарда кімдікі дұрыс, кімдікі бұрыс деп ойлаудың өзі қате деп есептеймін. Өйткені қазір «ақиқат» ақпаратты тез өңдеп, өз мүддесіне сай жаратушылардың қолында тұр.

– Сонда ақпараттық тәуелділіктен құтылудың қандай жолын ұсынасыз? Оған Таяу Шығысқа, басқа да шулы оқиғалар аймағына тілші орналастыру жағдайды оңалта ма?

– Бұл арада алдымен Отанымызға адал, ұлттық құндылықтарға шын берілген азаматтарды тәрбиелеу маңызды. Мысалы, өзім жұмыс істейтін Түркияда өте беделді, білімі толысқан, қиялы ұшқыр, қаламы қарымды, бір сөзбен айтқанда, өз ісінің шеберіне айналған журналистер бар. Бірақ кейбіреуі өзін оппозиция өкілі санап, мемлекет мүддесін, құпиясын сыртқа жариялай салуы мүмкін. Бұл – жарамайтын іс. Өз ісінің, ұлтының қызметшілері тәуелсіз журналистиканың да шегін ұғы­нуы керек. Сен қаншалықты оппозиция бол­саң да, мәселе ел мүддесіне жеткен уақытта тоқтауың қажет. Өйткені сырт­та анталап, ашкөзденіп, еліңдегі бү­лікті күтіп отырған саяси күштер бар. Де­­мек, осы жолды таңдасаң, оларға қо­рек бергенің. Оның үстіне, біздің хал­қы­мыз­дың «Бөлінгенді бөрі жейді» деген асыл сөзі бар.

Сәби бейнесі көңіл аударады

– Сіздің фото нысанаңызға ілінген кадр­лардан көбіне мұңайған адамдар, көз жасы төгілген сәбилерді көр­дім. Мұн­дай суреттерді түсірудегі мақ­са­ты­ңыз не?

– Бұл суреттер бір ғана сәбидің көз жа­сын, бір жесір әйелдің қиыншылығын ғана бейнелемейді. Бұл – отансыз адамдардың жүзі, олардың қасіреті. Мысалы, сырттан жақсы өмір іздеп шекара асатындардың дені босқын мәртебесін алады. Ал босқын­ның өмірі қайдан жақсы болсын?! Жақсы өмір іздеп Швейцария, Канадаға тап бол­саң да, олар үшін сен – босқынсың. Сон­дықтан кісі елінде сұлтан болуды аң­сау ақылға сыймайды.

– Түсірген суреттеріңіздің ішінен өмір­лік ұстанымыңызға, көзқа­ра­сы­ңызға әсер еткендері болған шығар?

– Суретке түсіру, сәтті кадр жасау – оңай шаруа емес. Сурет «сөйлеп» тұ­руы керек. Мысалы, еуропалықтарды шы­ғыс­тың сақалды адамдарының бей­несі мүлдем қызықтырмайды. Өйткені көптеген Еуропа елдерінің араб әлеміндегі қақ­тығыстарға өз мүдделеріне сай жанама болса да қатысы бар. Сондықтан мен бей­­күнә сәбилердің қасіреті арқылы соғыс­тың зардабын жеткізуді ойладым. Ал соғыс жағдайында фотосурет қойы­лым, нұсқаумен түсірілмейді. Тек кәнігі мергенше аппараттың түймесін керек сәтте басып үлгеруің керек. Ол жерде тілшілерге берілетін уақыт та шектеулі. 

– Ал ең сәтті кадрыңыз есіңізде ме? 

– Иә, ең сәтті суретім Анталияда тү­сі­рілді. Былайғы жұрт Анталия дегенде көз алдарына теңіз бен пальма ағаштарын елестетеді. Сол жерде Сириядан бас сау­ғалап қашып келген жиырмаға жуық отбасы тұратындығын естідік. Олар еш жерде тіркелмеген, қоғамдық және мемлекеттік ұйымдардың назарынан тыс қалған. Сөйтіп олар тұратын аумаққа жиырма шақты тілші бардық. Отбасы болған соң балалары болады, сондықтан қалтамызға тәттілерді толтырып алдық. Сириялық от­басыларды тапқан соң, балаларына базар­лықтарымызды үлестіре бастадық. Баланың аты – бала, бір уақытта таласа-тармаса шүпірлеген бүлдіршіндерді әке-ағалары өшпенділікпен сабауға кі­рісті. Сол ересектер баланы әшейін қақ­пайлаған жоқ, құдды бір кегі бар адамдай өшпенділікпен ұрып жатты. Біздің сол сәттегі міндетіміз суретке түсіру бол­а­тын. Ал әріптестеріміздің көбі бұл келеңсіз көріністен абдырап, балаларды арашалауға кірісіп кетті. Алайда, мен бір мезеттік араша балаларға көмек болмайтынын ұғып, шыртылдатып суретке түсіре бердім. 

Кейін бұл отбасылардың аянышты тағдыры менің суреттерім арқылы Түр­кия басшылығына жетіп, жаңағы бала­ларды есепке алып, жетімдер үйіне орналастырып, әлеуметтік көмек көрсетіле бастады. Бұл – ірі жеңісім. Әдетте мұндай кадрлар ойламаған жерде пайда болады.

– Сіз әскери журналист ретінде соғыс жүріп жатқан аймақтарға жиі шы­ғасыз. Оның жантүршігерлік жағ­даяттарын өз көзіңізбен көрдіңіз. Ал біздің бейбіт елде адамның үрейін ұшы­ратын қылмыстық оқиғалар, та­биғи және техногендік апат­тар мен олардың құрбандары, тіп­ті қаза болған кісілердің бейнелері басы­лымдардың бірінші беттерінен орын те­беді, телеарна жаңалықтарының ал­дыңғы легінде шығады. Мұндай үде­ріс­ті ха­лық­аралық журналистика қалай ба­ға­лайды?

– Бұл – қарапайым әдептіліктің өлшемі. Рейтинг үшін, бұқаралық ақпарат құралдарының танымалдылығын арттыру үшін мұндай қадамдар кеңінен қол­данылады. Мысалы, менің де жан­түршігерлік сәттер бейнеленген сурет­терім бар. Бірақ олар халықаралық адам құқықтарын қорғау талаптарына сәйкес келмегендіктен, жариялауға болмайды. Оларға әдептілік өлшемімен қарап, жариялауға да қақым жоқ. Суреттегі қан, жас босанып қалған қыздардың бейнесі және басқа да әдепке жат көріністер қоғамның теріс тәрбиеленуіне ықпал ететіндіктен, халықаралық ұйымдар оларды жариялауға тыйым салған. Сөйтіп жеке архивімізде қалады. Оларды қолданғым келсе, ешкім қолымды қақпайды, бірақ менің журналистік беделіме кері әсерін тигізеді. Әдептіліктен алыс суреттерді әлеуметтік желіге салып, миллиондаған лайк жинай алсам да, адамшылықтың шегінен шығуға болмайтындығын жақсы түсінемін. Мәселен, лаңкестік кезіндегі жарылыстарды көрсете берсек, содырларға тегін жарнама жасап береміз. Оларға да керегі осы. Теріс пиғылдылар қандай да бір сұмдық оқиғалардың суреттерін жариялау арқылы мемлекеттің осы мәселе алдында әлсіз екендігін көрсетіп, өз үстемдіктерін асыра түсуді көздейді.  

Байлықтан қымбат миссия

– Сіз соғыс ошақтарының маңында, кілең шиеленістердің ортасында жүр­геннен кейін сол көріністерді жү­регі­ңізбен қа­былдамау мүмкін емес шы­ғар. Осы психологиялық қысымға қа­лай шыдайсыздар?

– Өткен ғасырдың алпысыншы жылдары оңтүстікафрикалық фототілші Кевин Картер Судандағы соғыс аймағында белсенді жұмыс істеген. Алайда, оның рухани кедейлігі қысқа ғұмырын ақшаға тәуелділікпен, есірткіге құмарлықпен түйістірді. Оның әлемдегі ең таңдаулы жүлделерді алған Суданда түсірген суретінде аштықтан әбден қалжыраған баланың өлімін күткен жыртқыш құс бейнеленген. Бұл сурет оған ақша да, атақ та әкелді. Бірақ ол суретті түсірген бойда баланы құтқармастан кетіп қалады. Кейін тілшілерге сұхбат берген уақытында бала­ны неге құтқармадыңыз деген сауалға жауап таппай, адамшылықтан атта­ғанын сезінген бойда күйзеліске түсіп, өз-өзіне қол жұмсап тынды. Ол өлім алдын­дағы хатында көзімен көрген сұм­дық жағдайлар әбден күйзелткенін жазып кеткен. Сондықтан бізге кәсіби саламызда психологиялық ұстамдылық, адамгершілік, биік рух керек.  

– Суреттеріңізді жариялап жатқан халықаралық беделді басылымдар еңбегіңізге қаламақы төлей ме?

– Бұл салаға келген уақыттары, шынымды айтсам, қаламақысыз жұмыс істедім. Менің мүддем – көмекке зәру, жәрдемге мұқтаж, зәбір көрген халықтың зарын көрсету болды. Суреттерім жариялана бастағаннан кейін көптеген халықаралық ұйым хабарласып, кейіпкерлерімнің қайда екенін, қандай көмек керек екенін сұрай бастады. Бұл мен үшін ең үлкен сыйақы болатын. Мақсатыма жеттім, кейіпкерлеріме әлем назар аударды.

Уақыт өте әріптестерім сүйікті кәсі­бімнен пайда табу­дың да жолын көрсетті. Мені кейбіреулер мол қаражат табады деп те ойлауы мүмкін. Бірақ менің тіршілігім – студентке тән құба тіршілік.

– Әңгімеңізге рахмет.

Әңгімелескен Серік ӘБДІБЕК,

«Egemen Qazaqstan

Соңғы жаңалықтар

Ғарыштағы қоқыс (видео)

Видео • Бүгін, 13:08

Жарқын жобалар

Аймақтар • Бүгін, 10:00

Сөз сойыл №88

Руханият • Бүгін, 09:42

Трактормен келген фельдшер

Аймақтар • Бүгін, 07:00

Сабақ тоқтады, жолдар жабылды

Аймақтар • Бүгін, 06:53

Қар қалың, қауіп көп

Аймақтар • Бүгін, 06:51

Ырғын қар ырық берер емес

Аймақтар • Бүгін, 06:50

143 жолаушы құтқарылды

Аймақтар • Бүгін, 06:47

Жырақтағы жұлдыздар

Қоғам • Бүгін, 06:43

Такси және тойымсыздық

Қоғам • Бүгін, 06:14

Балабақша бос тұр

Қоғам • Бүгін, 06:00

АӘК: жаңа тәртіп тиімді ме?

Медицина • Бүгін, 05:56

Ұқсас жаңалықтар