Руханият • 18 Наурыз, 2019

«Аспанның аясында ән шалқытқан...»

1100 реткөрсетілді

Қайран Жәнібек! 

Күні кеше сияқты еді. Қанша күн өткен, қанша жыл артта қалған десеңші! Уақыт ырғағы, тіршілік болмысы, өмір сыны екшеуден өткізген ескі достардың бірі едік. Бірге жүрген, сапарлас болған сырлас жылдар, сыйлас күндердің бір сәт те үзілмей өткеніне де ширек ғасырдан асыпты-ау! Артта қалған уақыттың елесі көңілде күн өткен сайын жаңғырып жақындала түскендей. 

...Алматы қаласы, 1966 жылғы 29 ма­мыр. Астананың Пушкин көшесі мен Гоголь көше­сінің қиылысындағы бұрынғы «Қазақконцерттің» залы. Рес­пуб­­ликаның түкпір-түкпірінен келген көр­кем­өнерпаздардың байқауы өтіп жат­қан. Қазақтың ән мен саз өнерінің клас­сиктері Ахмет Жұбанов, Жүсіпбек Елебеков, Ғарифолла Құрманғалиев, Ришат Абдуллиндердің түгел бар кезі. Жәнібекпен алғаш рет осы байқау кезін­де сахна сыртында таныстым. Жас мөлшері де, бой деңгейі де өзіммен қатар­лас, 17-18-дер шамасындағы бозбала өзі бірінші жөн сұрады. Ол кезде дом­бы­раға қосылып ән салатын жастар өте си­рек болатын. Сондықтан ба, екеуміз бір-бірімізге жылы көңілмен жақындаса түстік. Сол дүбірлі жарыста Жәнібек дара шықты. Ол орындаған «Құлагер» әні мен үшін бүгінге дейін қайталанбаған, қайта оралмаған бір ғажайып сәт болып қалды. Жәнібек ән салғанда мен де залда отыр едім. Бұрын радиодан ғана Жүсе­кең­нің орындауында естіп жүрген Ақан серінің көңіл шерін боздатқан асқақ әні басталып кетті...

Кең тынысты қажет ететін күрделі ән­­нің алғашқы жолында-ақ биікке көте­рі­­летін тұсы Жәнібектің дауыс мүм­кін­ші­лігін бірден танытты. Шағын денелі он жеті жастағы бозбаладан дәл мынадай қуат­ты дауыс, асқақ үнді күте қоймаған залда отырғандар сілтідей тынып, бұған дейін мұндай дауысты естімеген сипат байқатып, тамсаныс белгісіндей шапалақ үні зал ішін көміп тастады. Маған бар болмысымен әннің ішкі мәніне бойлай түсіп, көңіл шерін жеріне жеткізген Жәнібек Құлагердің үстіндегі шабандоз баланың өзі болып елестеді.

Осылайша алғашқы құнан жарыстың өзінде Жәнібектің тұлпар шабыс танытқан кезінің куәсі болып едім. Неге екенін қай­дам, сол алғашқы талпыныстарда дүлдүл шабы­сын көрсеткен «Құлагер» кейінгі жыл­дарда Жәнібектің ән айту қоры­нан көп көрінбей кетті. Сол жолы Жәні­бек «Қазақ­концертке» қалып қойды.

Араға 2-3 жыл салып қайта кездес­кен біз өмір сапарында жұп жазбай бір­ге келе жатыр едік. Үйлену тойлары­мыз да бір-бірімізсіз өткен жоқ. Отбасымыз араласқан дос-жаран болып бірге жүрдік. Жәнібектің өнердегі орнын оқшау сезіне­тінбіз, халыққа ортақ тұлғасын өз дең­ге­й­ін­де бағалауға тырысатынбыз. 

Ұлы ұстазы Жүсіпбек Елебековтің орны­на сабақ бере бастаған 1979 жылдан Жәнібектің шығармашылық өсу, қай­та түлеу, биік белеске көтерілу ке­зе­ңі де басталады. Қолына домбыра мен қаламды қатар ұстаған Жәнібектің әңгіме, повестерінің қалай дүниеге кел­ге­ні де, оның кейіпкерлерінің өмірдегі прото­тип­тері де көз алдымызда. Бұл жылдары Жәнібектің ән айту қоры айрықша молайды. «Шама», «Кемпірбай мен Әсеттің айтысы», «Ақтамбердінің толғауы», «Қысмет», «Інжу-маржан», «Топайкөк», «Паңкөйлек», «Сырғақты», «Шіркін жастық», Шәкәрімнің әндері Жәнібектің орындауында жаңа мәнер, терең сырлы өрнек тапты. 

Жәнібек репертуарға дайындағанда жеріне жеткізіп үйренбей, өзінің талға­мы­нан әбден өткізбей, ешбір әнді орындамайтын. Әлі есімде, Жарылғапберлінің әні «Шаманы» дайындау үшін үш ай уақыт жұмсады. Әннің екпінін, ырғағын көтеретін, баяулататын тұстарын өзінше, бірақ бояуын жоғалтпай жеткізу үшін күн сайын дайындық жасап ізденетін. Әр буын­ды әсерлі жеткізу үшін шыңдай түсетін. Сол сияқты Әсеттің әні «Қысмет», «Інжу-мар­жан», «Ақтамбердінің толға­уы» сияқты ән-толғаулар да осындай өзіне биік талап қою барысында дайындалып еді. Соның нәтижесінде Жәнібек айтатын «Шама» Қали Байжанов айтқан «Шаманы» қайталап қана қоймай, өзіндік өрнекпен ел есінде қалды. 

Сол байқаудан кейін ол үлкен өнер жолы­на түсті. Мен әдебиетші болуға бел будым. Таныстығымыз жолдастық, достыққа ұласты. Көзі жұмылған сәтке дейін үй-ішімізбен араласып, бірге жүр­дік. Талай сапарға бірге шықтық. Кейін ол ҚазМУ-ге түсіп оқыған кезде де уни­вер­си­теттің намысын бірге қорғадық.

Туғанда бойға дарыған қабілеттің шың­далуында өскен орта, тәрбие-тағы­лым­ның маңызы зор. Бұл орайда да Жәнібек бақытты. Жәнібек дүниеге келген өңір қазақтың шұрайлы топырағы – Абай мен Шәкәрімнің, Мұхтар мен Әміренің кіндік қаны тамған жер. Ән мен күйдің, өлең мен жырдың толқыны үзілмей, қазақы мінез, салт-дәстүр берік орныққан аймақ. Балалық дәурені осы өңірде өткен Жәнібек кейін ұлы ұстаз Жүсіпбек Елебековтің тәрбиесін көрді. Ұлы әншінің қасына еріп, қазақ даласын түгел бірге аралауы, құлақ құрышы қана әңгі­месін тыңдауы Жәнібектің жан-жақты қалып­тасуына ерекше ықпал етті.

Жәнібек Кәрменовтің шығармашылық мүмкін­дігі зор, өнерпаздық қыры жан-жақты еді. Оның әншілік таланты ерте танылып, аз ғұмырында халықтың сүйіс­пен­шілігіне ерекше бөленіп үлгерді. Ол «Айтбай», «Ағаш аяқ», «Ғазиздің әні», «Көгар­шын», «Гауһартас», «Ақ қайың», «Құлагер», «Шама», «Сырғақты», «Топайкөк», «Желдірме», «Перуайым» сияқты т.б. халық әндері мен халық компо­зиторларының өте күрделі, сыршыл әндерін орындауда өзгеше өрнек, еш­кімге ұқсамайтын шеберлік танытты. Ха­лық әндерін орындаушылар мектебінің ең жарқын өкілдерінің бірі болды.

Ұстаздық қызмет атқара жүріп, оның ұлт­­тық ән өнері мен музыкалық фольк­л­ор­­ды зерттеуі, қазақ радиосы мен теле­­­дидары арқылы түрлі тақырыпта ха­бар жүр­гізуі бір төбе. Бұл орайда Ж.Кәр­­меновтің қатысуымен жазушы Ақселеу Сейдімбек жүргізген «Ән тура­лы әңгіме», «Ақын, жазушылардың әндері», «Абай әндері», «Мұхит әндері», «Кенен әндері», осы жолдардың авторы жүргізген «Мұхтар Әуезов және ән», «Сәкен Сейфуллин және ән» сияқты теле­хабар­лардың орны ерекше. Шәкәрімнің бір топ әні бел­гілі жазушы Мұхтар Мағауин­нің жүр­гізуімен Жәнібектің орын­дауында 1988 жылы теледидардан тұң­ғыш рет көрсетілді. 

Жәнібектің бай репертуарында Абай әндерінің үлкен орын алуы – оның әнші­лік өнерінің жарқын беттерінің бірі. Абай­дың досы Ерболдың шөбересі – Ж.Кәрменов халық өнерінің қайнар көзі­­нен мол сусындап ержетумен бірге ұлы Абайдың өнерпаздық тағы­лы­мы­на, әншілік дәстүріне жасынан қаны­ғып, мол хабардар болып өсті. Ұс­та­зы Ж.Елебековтің тәлімін бойына сіңіре білу­­­дің нәти­жесінде Абай әнде­рі­нің іш­­кі иірім-сыр­ларына бойлай алды. Ж.Кәр­ме­новтің орын­дауындағы «Көзім­нің қара­сы», «Бойы бұлғаң», «Ата-анаға көз қуаныш», «Желсіз түнде жарық-ай», «Сегіз аяқ», «Татьянаның хаты» сияқ­ты Абай әндері тыңдаушыны ерекше әсер­ге бөлеп, ойға жетелеп, құлпырып кете­тін. Абай әндері ғана емес, Абай айна­ла­сындағы әнші-сазгерлердің де ұмыт бола бастаған әндерін жинап, зерттеп, репер­туарына енгізді, насихаттауға көп еңбек сіңірді. Майбасардың Мұхамет­жаны­­ның «Сарыбел», «Қайран жастық», Шәкәрім Құдайбердіұлының «Анамнан алғаш туғанда», «Ең қызық жастық» секілді әндері алғаш Жәнібектің орындауымен таралды. Осы аталған әндерге қоса Шашубайдың, Уәйістің, Сегіз серінің кейбір әндерін анықтап, бұрын аты аталмай келген сазгер әнші Садықожа Мошанұлының «Ахау, айым!», «Ақ қаз едің», «Ахау, қалаулы-ай», «Ей, ахау», «Еркем-ай», «Сағынсаң, қалқа, өзің кел», «Сары бидай» атты жеті әнін Қазақстанның халық әртісі Дәнеш Рақышевтің орындауында жазып алып, 1991 жылы «Өнер» баспасынан шыққан екі томдық «Қазақ әндерінің антологиясына» енгізді.

Ол өзі орындайтын әндеріне аса ұқыптылықпен, суреткерлік талғаммен қарайтын, ән сөзіне терең бойлауға тырысатын. Абай әндерін айтқанда бұл құбылыс ерекше байқалатын. Ән әуенінің тұңғиық сырын ашып, бояуын құлпырта түсетін. Айта кетуіміз керек, Жәнібек от өнер жолында жүріп Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі, Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1984), Жазушылар одағының мүшесі (1988) атанды. Концерттік сапармен Швейцарияда (1984), Швецияда (1985), Моңғолияда (1989), Иранда (1990), Түркияда (1990), Қытай Халық Республикасында (1992) болды. Жастар мен студенттердің 1985 жылы Мәскеуде өткен Дүниежүзілік XII фестивалінің дип­ломанты болды. Ол сондай-ақ әншілік, жазушылықпен қатар әнге өлең жазып, өзі де ән шығаратын сазгер еді. Халыққа кең тарай қоймаған «Жеңеше», «Жаса елім» сияқты әндері бар. Соның ішінде Абай шығармашылығына бойлап кіріп, ден қоя зерттеудің нәтижесінде ұлы ақын өлеңіне шығарылған «Өлсем орным қара жер сыз болмай ма» әні оқшау тұрады.

Жәнібектің шешендігі бірте-бірте оны жазушылыққа бұрды. «Ақылбайдың әні» (1980), «Махаббат әні» (1986), «Ғашықтың тілі» (1988) сияқты әңгіме, повестері жинақталған үш кітабы өзінің көзі тірісінде жарық көрген. 

Жәнібек Қазақ Ұлттық университетінің журна­листика факультетіне 1972 жылы түсті. Кейін «Жалын» баспасында ре­дак­­торлық қызмет атқарып, қалам тер­бе­ді. Өнер адамдары жайлы жазған очерк­тері мен мақалалары жиі жарияла­нып, қалың оқырманның ықыласына бөленді. Жүсекең өмірден өткен соң, ол кісінің ұс­таз­­дық жолын жалғастыру Жәні­бек­­тей шәкірттердің мойнына түседі. Оның болмысынан мәдениет айрықша сезіліп, жұртты өзінің биязы мінезі­мен бау­­райды. Сөйлесе шешендігімен тың­дар­­манын ұйытатын. Тағы бір айта кетер­лі­гі, Жәнібек Кәрменов Құрманғазы атын­­дағы консерваторияда халық әндері кафедра­сының ашылуына үлес қосты. Ал Бекболат Тілеухан мен Рамазан Стам­ға­зиев сияқты шәкірттер қалдырған Жәні­бек­­тің өнері бүгін өз жалғасын тауып келеді.

Қазақ әндерінің алтын қорында Жәні­бек­тің 27 әні ғана бар көрінеді. «Неге сонша аз?» деген сұрақ тууы заңды. Оның екі түрлі себебі бар. Адам ертең кете қоямын деп ойламайды. Әлі жаспын дейді. Екіншіден Жәнібекте өзін көрсету деген ой болмайтын. Елдің бәрі өзі туралы біледі деп ойлады ма, кім білсін. Өзін емес, өнерді насихаттауға күш салды. Өзі сүйсінген өнерпаздар туралы жазды. Өзін ұмытты. Өйткені Жәкең өзі Жүсе­кең­ді қалай бағалады, қалай дәріптеді. Жүсекеңнің сексен жылдық мерейто­йында ұстазы туралы үлкен баяндама жасады. Студияға ұстазының атын беруге атсалысты. 

Жәнібектің артында бірнеше әні қал­ды. Оның көбін сахнаға шығарған жоқ. «Ағалар-ай» деген әні ғана Рамазан Стам­ғазиевтің орындауында айтылып жүр. Көп әні сахнаға шықпай қалды. Жәнібекті насихаттау – шәкірттерінің ісі.

Құныпия АЛПЫСБАЕВ,

филология ғылымдарының докторы, профессор

Баннер
Соңғы жаңалықтар

Ұстаз һәм өскелең ұрпақ

Руханият • Кеше

Ұқсас жаңалықтар