19 Наурыз, 2019

«Ұшқынның» редакторы Тамимдар Сафиев

978 реткөрсетілді

Биыл ел газеті «Егемен Қазақстан» бір ғасырлық тойын атап өткелі отыр. Сонау 1919 жылы 17 желтоқсанда «Ұшқын» деген атау­мен Орынборда жарық көрген басылымның басы-қасында жүрген алғашқы редакторлар ретінде Халел Есенбаев пен Тамимдар Сафиевтің есімі қатар аталады. 

1938 жылы саяси қуғын-сүргінге ұшырап, атылып кеткен Халел Есенбаев туралы белгілі зерттеуші Тілекқабыл Боран­ғалиұлы ағамыз «Ұшқынның» ре­дакторы болдым...» атты мақала жазып, «Газет шежіресінде бұрын-соңды аты аталмаған Халел Есенбаев бүгінгі «Еге­мен Қазақстан» газетінің редакто­ры ма?» деген мәселені 1997 жылы алғаш көтерген еді. Сол мақалада автор «Ұшқын» газетінің алғашқы редакция алқасында Халел Есенбаев, Ешмұ­хамед Бегалиев, Тамимдар Сафиев, Әмірғали Меңешов, Бернияз Күлеев бол­ға­нын айта келіп, «газеттің тұң­ғыш басшысы Халел Есенбаев болса керек» деген болжамын білдіреді. Бірақ «Ұшқынның» ардагері Мерғали Ешмұхам­бетовтің естелігіндегі: «...Қате­лес­песем, редколлегияның бастығы Тамим­­дар Сафиев болып тағайындалды» де­ген жолдарды да келтіреді. 

Бір қызығы, Халел Есенбаев та, Та­мим­дар Сафиев те бір өңірде – қазіргі Батыс Қазақстан облысының Қаз­та­лов аймағында туып-өскен, бір жыл­­дың төлі, талай қызметте қоян-қол­­тық бірге істе­­ген, Тамимдарша айт­­сақ «айрыл­мас достар еді». Халел ха­қын­да аз-кем мақа­ла жазылып, есімі энциклопедияға енгені­мен, Тамимдар туралы толық­қан­ды зерттеу түгілі, әлі күнге жеке мақала да жазыл­мапты... Ол «редак­цияға жетекшілік жасады ма, жаса­са қашан, мұның бәрін дәлелдеу – бола­шақ­­тың ісі» деп жазған еді Тілекқабыл Боранғалиұлы ағамыз.

Біз бүгін сол ақтаңдақтың орнын тол­ты­руға тырысып, қолға қалам алдық.

Тамимдардың ата-тегі

Тамимдар Сапаұлының ұлты – қара­қал­пақ, өзінің жазуынша «Орта Азиядағы Қоңыратты жайлаған қарақалпақтан 4 үй қашып келіп, 1820-1830 жылдары Бөкей­лік­тің билеушісі Жәңгір ханнан: «Сіздің біртабан қарашаңыз боламыз» деп қоныс сұр­апты. Хан оларды қабыл алып, әуелі Бас­құншақ көлінің жанынан жер берген. Осы жерде өсіп-өніп, кейін оларға татар-башқұрт қашқындар қосылып, бір қауым ел болған. Тұз ұрлап сатып, пай­да­ланып, өкімет өкілдерін сабап, айыпты болып, Астраханнан әскер келіп, бұларды быты­ратып, Талов қисымына күштеп көшірген екен. Осы жерде 1892 жылы Тамимдар дүниеге келген. 

Осы жерде айта кетейік, бүгінде қара­қал­пақ баспасөзі тарихына қатысты деректерде «Мийнеткеш Қарақалпақстан» газетін 1928-1931 жылдары, «Қызыл Қара­қалпақстан» басылымын 1933-1935 жылдары басқарған Тамимдар Сафиевті «1898 жылы туған» деп көрсетіпті. Бірақ бұл қате болса керек. Өйткені Ба­тыс Қазақстан облыстық архивінде сақ­тал­ған құжатта Тамимдар Сафиев 1922 жылы өз қолымен «1892 жылы туғанын, жасы 30-да екендігін, ата-анасы малшы шаруа болғанын, 1910 жылға дейін мұға­лім­дікпен айналысқанын» жазған (БҚОМА, 75 қор, 2 тізбе, 188 іс, 5 орам). 

Кейіп­керіміздің 1916-1917 жылда­ры І Дүние­жүзілік соғыстың Батыс май­­да­нына өз еркімен сұранып барып, №7 қазақ инженерлік-құрылыс тобы­ның нұсқаушысы болғанын ескерсек, Сафиевті 1892 жылы туған деуге лайық. Бұған төменде сөз болатын кейбір оқи­ға­лар да қосымша дәлел болады деп ойлаймыз.

Өсу жолдары. 1916 жыл

Жоғарыдағы мақалада Т.Боранғали­ұлы Тамимдар Сафиевтің «28 жасында бойдақ» болғанын, Бөкей губкомының сауал­намасын толтырған кезде «3 түйе, 1 ат, 4 сиыры бар екенін» келтірген. 

1922 жылы толтырған анкетада Т.Сафиев «білі­мім төмен» деп көрсетеді. Қара­­қалпақ елін­де жүрген кезінде тол­­тыр­ған сауал­намада 1913-1916 жылдары Орын­­бордағы «Хусаиния» медре­сесінде оқы­­ғанын, бірақ бітір­ме­генін, 1917-1918 жыл­дары Хан Орда­сын­да екі ай­лық мұғалімдер курсын тәмам­дағанын, 1931-1933 жылдары Бүкіл­одақ­тық коммунистік журналистика универ­ситетін бітіргенін, қазақ, татар, қара­қал­пақ, өзбек, башқұрт, түрік және орыс тіл­дерін жетік білетіндігін жазған екен.

Батыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейінің қорында сақталған бірне­ше дәптер естелігінде Тамимдар Сафиев 1916-1920 жылдардағы Бөкейлік пен Орынборда басынан кешкен оқиға­лар туралы тәптіштеп жазады. 

«...1916 жылғы Июнь жарлығы елге тым қатты тиген жарлық болды. Июнь жарлығы елдің зәресін ұшырды. «19 бен 30 жастардың арасы жігіттер соғыс майданының шебіндегі жұмысқа алынады» деген хабар әсіресе жастарды қорқытты... Менің Орынборда оқып жүрген кезім, жаз ауылға келіп, үйде болған уақытым еді. ...Тізімге ілік­кен­дер қата­рында мен де бар едім. ...Бас қорғау­­­дың шарасын көрмекші болдым. «Орынборға барып, мектеп арқылы «отсрочка» ала аламын ба, қалай болады?» деп соны ойладым. Бұл Орынборда татар медресесінде оқып жүрген кезім еді. Ағайын туысқандармен кеңесіп, август айының ішінде Орынборға жүріп кеттім. Бұл бір жағынан қашқын болғаным еді» дейді кейіпкеріміз («БҚОМ 9083/50»). 
Бір қызығы, Орынборға келіп, май­­дан­ға ет тапсыратын қасапханаға жұ­мыс­қа орналасып, майданға барудан құт­қаратын «бронға» қол жеткізген Тами­м­дар Сафиев кейін оқ пен оттың орта­­сына өзі сұранып кетеді! Ол қалай бол­ған?! Естелікке көз салайық:

«...Август айының ақыры, сентябрь­дің бас шамасы болар деймін, Орынборда Торғай облысының бас көтерген ақ­са­қал­­дарының жиналысы болды. Жина­лысқа Әлихан Бөкейханов, Ахмет Бай­тұрсынов, Міржақып Дулатов, Мұха­ме­дияр Тұнғашин қатынасты, Торғай облысынан келген болыс старшина ақсақалдар келді.

Жиналыс ашық, мен де бір тыңдаушы болып жиналысқа кірдім. Жиналыста қарал­ған мәселе соғыстың кейініндегі қара жұмысқа адам беру, оны қалай ұйымдастыру, Июнь жарлығын қалай орындау болды.

Әлихан Бөкейханов сөз сөйлеп, Ресей халқының соғысқа қатынасын, бұл кез­де­гі жағдайды айта келіп, соғысқа татар, башқұрт, тағы басқа ұлттардың қаты­на­сын айтып, енді қазақ халқының да шетте қалуы қолайсыз, Отанымызды қорғау керек, майданға баруымыз керек деген сөздерді айтты, басқа бірқатар адам Әлиханның сөзін мақұлдады. Бірақ Торғай облысынан келген бір-екі ақсақал адам бере алмаймыз деп өздерінің дәлелдерін айтып өтті. Қыс­қа­сы жиналыс адам беруді мақұл көріп, соны ұйғарды. Сонымен жиналыс тарады.

Бұрыннан «Қазақ» газетасының қыз­­мет­керлері, редакторы Ахмет Бай­тұр­­­сыновпен таныс едім. Оқып жүр­ген­де «Ақас» деп үйіне барып жүр­ген уақыттарым да бар еді. Бір күні Бай­тұр­сы­новтың үйіне бардым. «Хош келдің!» деп шайға отырғызды. Оның үйінде Әлихан Бөкейханов отыр екен. Ахмет мені Әлиханмен таныстырды.

Бұрын «Қазақ» газетасында «Қыр баласы» деген атпен жазылған мақа­лаларын оқысам да Әлиханмен таныс­ты­ғым жоқ еді, көрген де жоқ едім. Осы бірінші ұшыратуым болды. Орта бойлы, жалпақ бетті, нық денелі, ауыр сөзді адам екен. Әлихан менен Бөкейде болып жатқан жағдайды сұрасты. «Жігіт беру қалай жүріп жатыр, елдегі азаматтар бұл іске қалай қарайды, Жәңгір ханның туысқаны Шәңгерей князь не дейді екен, Бөкейхановтардың пікірі қалай екен?» деп сұрасты. Мен Бөкейде болып жатқан жағдаймен оншама таныс болмасам да, білгенімді айттым, көргенімді білдірдім. Әлихан сол кездегі жағдайды сөйлеп, жігіттердің майданға кетіп отырғанын айтты. «Көзі ашық оқыған азаматтар да бару керек, өз ұлтының қамын ойлау керек, көптен қалмау керек» деп сөздерін айтты, сөйтіп тарады. Мен жұмысымда жүрдім. Орынборда шығатын «Қазақ» газетасын үзбей оқып тұратын едім. Бір күні газетадан мынадай хабарды (мақаланы) оқыдым. Мақалада: Қазақ рабочий пар­тияларының майданға қара жұмысқа кетіп жатқанын, сол қазақ рабочий­лардың бір бөлігін земгор (Земский городской союз) деген ұйымның өз қарауына алатынын, ал сол қазақ рабочийларға басшылық еткендей, переводчик болғандай қазақ жастарын сол ұйымның қызметке шақыратынын айтқан. Жұмыс жағдайы қолайлы, жалақысы жақсы делінген. Сол жұмысқа жастар, көзі ашық азаматтар баруы керек екені айтылған.

Сол газеттегі мақаланы оқумен Ахмет Бай­тұр­сыновқа бардым. Ахмет Байтұр­сы­нов жай-жағдайын толық түсіндірді. «Ел азаматы қалмай майданға жіберіліп жат­қан уақытта көзі ашық оқыған жігіттеріміздің шетте қалуы жөн емес. Көппен бірге болуы керек, жұмысқа бару керек» деп, менің ұлтшылдық сезімімді жаман қыздырды. Өзіммен бірге оқыған Хайретдин Болғанбаев деген бір жігіт сол Орынборда екен. Ахмет маған оның сол жұмысқа жазылып кеткенін, қазақшыл Хасенғали дейтін бір татар бар еді. Оның да кеткенін маған айтты. «Сен де бар, солардан қалма» деді.

...Қысқасы, мен земгорға қазақ рабо­чий­­лардың арасында жұмыс ету үшін бара­тын болдым...» 

Осылайша Тамимдар Сафиев майдан даласынан бір-ақ шығады. Сол кезде Мәскеуде жүрген, кейін «Бұратана бөлімін» ұйымдастырып, майданда болған Әлихан Бөкейханұлының тікелей басшылығымен Минск облысы Молодежный стансасы маңындағы қазақ жігіттерінің тобына көмекке барады. Бұл қызметінде майдан жұмысындағы қазақ жігіттерінің талап-тілегін басшы­лық­қа жет­кізіп, көп жағдайын жасайды. Мыса­лы, қазақтардың өз арасынан молда сайлап, бес уақыт намазын уақтылы оқуына, ауыр­ып қалғандарын дәрігердің қарауына рұқсат алады, ас-суын, тиісті паегін өздері алып, тамағын өз аспаздарына пісіруге қол жеткізеді. Тіпті «Қазақ», «Алаш» газеттерін, «Айқап» жур­налын алдырып, жігіттерді ел жағ­дай­ынан да хабардар етіп тұрған. 

Журналистік қызметі

Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқта­лып, бітім жасалысымен майданның қара жұмысындағы қазақтар елге қайтады. Сол дүрмекпен елге, Талөпкеге оралған Тамим­дар Сафиев Бөкейліктегі қайнаған саяси оқиға­лардың ортасына күмп ете түседі. 

«1917 жылы майдың бас кезінде Тал­өп­кеге келдім» деп жазады кейіпкеріміз. Бірақ көп ұзамай Ордаға, Алмалыға (Алғай), Орынборға барады. Сол кездегі мы­на бір оқиға қызық:

«Август айының басында Орынборда болып, 10-15 күндей жаттым. Онда бұр­ынғы таныстарым Хайретдин Болған­ба­ев, Назар Төреқұлов, Міржақып Дулатов, Мұқтар Саматов, Ахмет Бай­тұр­сыновтарды көрдім. Сол күндерде Торғай облысына комиссар болған Әли­хан Бөкейханов еді. Орынбордағы Ахмет Байтұрсынов, Дулатов, Әлихан қала­ның сыртында Жайықтың қазақ бетінде 8-10 шақырымдай жерде көгалға қара үй тігіп, көшіп шығып отырады екен. Бір күні Болғанбаев, Төреқұлов, Есболов бәрімізді Міржақып Дулатов қонаққа шақырды. Бардық, қонақ болдық. Ахметтің де үйінде болдық. «Әлиханның үйіне де барамыз» деп жиналып едік, бірақ Әлихан Бөкейханов өзі жоқ болған соң оған бармадық. Бөкейханов Торғай облысының комиссары, сол кезде Мәскеуде болып жатқан Уақытша үкімет Керенскийдің шақырған август совещаниесіне кеткен екен. Сол күндерде Орынборда 20-30 қазақ жігіті жиналған екен. Менің білгендерім: Ахмет, Міржақып, Мұқтар Саматов, Болғанбаев, Мырзағазы Есболов, Төреқұлов Назар, Досжанов барлық жастардың жиналысы болды. Жиналыс бір ұйым ұйымдастырды. Атын ұмытып қалдым, ол ұйымға «Жігер» ме я «Алаш» деген бе, ат берілді. Барлығымыз мүше болып жазылдық, 20 сомнан жарна төледік. Жиналысқа Мұқтар Саматов басшылық етті. Мырзағазы Есболовтың ұсынысы болып, болашақ қазақ үкіметіне «қор» даярлау мәселесі көтерілді. Қор жинау барлық мүшелерге тапсырылды. Ұйымның басқарма мүшелері болып (ұмытпасам) Мұқтар Саматов, Міржақып Дулатов, Мырзағазы Есболов, тағы біреулер сайланды. Жиналыс тәмам болып, әрқайсымыз үйімізге тарқадық...» 

1917-1918 жылдары ақ пен қызыл алмасқан Талөпке өңірінде аумалы-төкпелі күндерді басынан кешкен кейіпкеріміз 1918 жылы қыркүйек айында Бөкейліктің орталығы Ордаға жүруге қам жасайды. 

«Сентябрьдің 18 күні мен ...Ордаға жүрудің шарасын көре бастадым. Бір жағым – қызылдар, бір жағымда – ақтар, екеуінен де қаупім бар. ...Нарынның қызыл құмына қарай елдің ішімен жол тарттым. Нарында Хайролла ахун деген болатын, соның екі баласы Ғабит, Шамғали деген, оларменен Орынборда бірге оқыған едік. ...Барсам Ғабит Сарыбаев Ордадан отрядпен шығып, тап сол күні Нарындағы үйіне келіп жатыр екен. ...Ордаға келген Халел, Ғали менің Ордаға жақын келгенімді естіп, сентябрьдің 25 күні (ескіше) мені Ордаға шақырып хат жазыпты. Халел Есенбаевтан записка алдым, ол Ордаға тез кел, мұғалімдер курсы ашылды, мен сондамын депті. Сентябрьдің 28 күні Ордаға келіп, мұғалімдер курсына орналастым. Мұғалім болу ісіне кірістім...» 

Орданың бастауыш мектебінде мұғалім болып жүрген Т.Сафиев бірте-бірте газет ісіне араласа бастайды.
«Ұмытпасам, 1919 жылы февраль айында болар деймін, бір күні қазақ жастарының жиналысы болды, бұл жиналысты шақырған сол уақыттарда ұйымдастырылған жастардың «Жігер» деген бір ұйымы еді. «Жігер» ұйымының бастығы Мұстафа Көкебаев, сол кезде жаңа ашылған Бөкей подотделі деген кеңсенің бастығы еді. Ол кеңседе қазақ азаматтарынан Ғұмар молла Қарашев, Ғазиз Мұсағалиев, Қари Қарашев, Халел Есенбаев істейтін еді. Жиналыста газет шығару мәселесі қаралды. Бұр­ын­ғы шығып тұрған «Ұран», «Қазақ дұрыс­ты­ғы» газеталарының қазіргі жағдайда қанағаттандырмайтыны айтылды, жаңа газетті енді кім шығарады, оның аты не болу керек деген мәселе болды. Біраз сөз тартысы, сөйлеулер болғаннан соң Бөкей подотделі газетті шығарады, оның аты «Дұрыстық жолы» болсын деген ұйғарысты жиналыс мақұл көрді. Бұл жиналыста газета шығару үшін редакция алқасына кандидаттар ұсынылды. Олар: Ғазиз Мұсағалиев, Ғұмар молла Қарашев, Мұстафа Көкебаев, Халел Есенбаев, Сафиев дегендер еді. Сол күндерде мен де Бөкей подотделіне жұмысқа кірген едім. Бөкей подотделі ашылғаннан кейін Астраханнан бір баспа машина алдырылды. Бұрын «Ұран» газетасы кішкене «Арканка» деген машинада басылған екен. Енді жаңа машинаның келуімен типографияға арнаулы бір жай алып, баспахана ашылды. Солай етіп Бөкей подотделі «Дұрыстық жолы» деген газета және «Мұғалім» деген журнал шығара бастады. Сонымен қатар әскери комиссариат «Соғыс комиссариатының хабарлары» деген екі беттік – бір беті рус тілінде, ал бір беті қазақ тілінде тағы бір газетаны шығара бастады. Бөкей подотделінде «Дұрыстық жолы» газетін шығарып жүргенімізде, май айында мені (Сафиев) және Халел Есенбаевты соғыс комиссариатының саяси бөліміне жұмысқа шақырды. Халел Есенбаев саяси бөлімнің мәдени-ағарту бөлімшесіне бастық болып, мен оның қарауында шығатын «Соғыс комиссариатының хабарлары» деген газетаны шығару жұмысын басқаратын болдым. Ол уақыт газетаның редакторы Батырқайыр Ниязов еді. Мен барғаннан кейін газетаның қазақша бетін, газета шығару жұмысын басқару редакторлығы маған жүктелді. Солай етіп мен және Халел Есенбаев әскери жұмысқа оқып, қазақ ерікті әскери үлгілі атты полкінің әскери қызметкері де болдық...»

«Ұшқынның» шығуы

Бұл кездер Бөкейлікте ақ пен қы­­зыл алмасқан, аумалы-төкпелі кезең еді. Әсіресе 1919 жылы ақтар әскері күшейіп, ақ казактар Орал қаласын, Сламихин мен Талөкпені басып алады. Большевиктердің қолындағы Ордаға қауіп төнеді. Осы кезде Ордадағы Мұха­ме­дияр Тұнғашин басқарған қырғыз (қазақ) әскер комиссариатын Орын­борға көшіру туралы шешім қабыл­да­нады. Көшуі тиіс топтың тізімінде Т.Сафиев те болған.

«Август айының 15 күні бір эшелон соғыс комиссариаты Сайхин станциясына жөнелді. Халел Есенбаев, Шақат Бигалиев, Қари Қарашев, тағы басқа бірқатар жігіттер Орынборға бармайтын болды. Менің де Ордада қалғым келді», деп жазады Т.Сафиев. Бірақ Тұнғашин: «Сені қалдыруға болмайды, Орынборға барамыз, саяси бөлім де барады, барған соң онда осы «Соғыс комиссариаты хабарлары» газетін шығару керек», дейді. 

«Августің 16-17-18 күндері саяси бөлім мекемесі жиналып, отарбаға міне­тін Сайхин станциясына жүріп кетті. Мен де төсек орнымды арбаға салып кет­пекші болып жатқанда, Халел Есен­баев келіп: «Бүгін сен кетпе, ертең стан­цияға обоздың артынан жетерсің, саған мен провод (ұзату) кешін жасаймын, Астраханнан әртістер бар, соларды ша­қырамын», деді. Халел екеуіміз бір жайда тұратұғынбыз, айрылмас дос едік. Кеште әртістер келді, қонақтыққа ас-ауқат даярлатқан екен. Таң атқанша өлең айтып, әртістермен ойнап гулайт еттік. Таң атқан, жарық түскенде Халел мені жолға шығарып салды. Солай етіп кешегі кеткен обоз арбалар Сайқынға жетпей-ақ арттарынан мен де қуып жеттім. Станцияда эшелон вагондар даяр екен, Сайқында бір күн қонып, ертеңіне августің 20-сы күні пойызбен жүріп кеттік» деп жазады кейіпкеріміз. 

Айтпақшы, осы эшелонда Ордадан алып шыққан баспахана машинасы да бар еді. Соғыс комиссариатының Орынборға кетуі, баспахана қызметкерлерінің де көшуіне байланысты Ордада шығып тұрған «Дұрыстық жолы» газеті жабылып тоқтап қалды. 

«20 күндей жолда жүріп, сентябрь айының 11-і күні Орынборға келдік. Орынборда ревком, (Қазақ) Қырғыз соғыс комиссариаты, саяси бөлім тиісті даярланған үйлерге орналастық. Орынбор губерналық қала. Біз келген күндерде орысша «Комунна» деген газета, татарша «Бізің жол» деген газета шығып тұрып еді. Енді Орынбор Қырғыз (Қазақ) республикасының орталығы болды.

Ордадан кеткенде эшелондармен (көшпенен) бірге шыққан соғыс комиссары Тұнғашин, оның орынбасары Бекмұхамбетов Орынборға келгенімізде жоқ болды. Олар жолдан Мәскеуге барып, Мәскеуде екеуін де тоқтатып, Орынборға жібермей қойған.

(Жалғасы бар)

Қазбек ҚҰТТЫМҰРАТҰЛЫ,

«Egemen Qazaqstan»

Соңғы жаңалықтар

10 жыл субсидияланған саланың жыры

Экономика • Бүгін, 14:08

Басылым басшылары - Сауытбек АБДРАХМАНОВ (1951)

Басылым басшылары • Бүгін, 12:42

Елімізде ет қымбаттады

Қазақстан • Бүгін, 12:28

Басылым басшылары - Ержұман СМАЙЫЛ (1948-2018)

Басылым басшылары • Бүгін, 11:22

Баяғы жартас – бір жартас

Аймақтар • Бүгін, 10:56

Соңғы күндердің бораны сұрапыл

Аймақтар • Бүгін, 10:15

Өтініш-тілектер ескеріледі

Аймақтар • Бүгін, 06:51

Аманатқа қиянат жүрмейді

Таным • Бүгін, 06:49

Қараусыз малға ұры қас

Қоғам • Бүгін, 06:46

Табысты жылыстатудың жолдары

Экономика • Бүгін, 06:40

Шаңырақ неге шайқалады?

Қоғам • Бүгін, 06:35

Жүйелі жұмыс жалғасады

Саясат • Бүгін, 06:33

Мегаполистегі маңызды жобалар

Аймақтар • Бүгін, 06:30

Өткенге есеп, ертеңге бағдар

Аймақтар • Бүгін, 06:28

Атқарылған істер ауқымды

Аймақтар • Бүгін, 06:24

Сақтыққа салғырт емес

Қоғам • Бүгін, 06:20

Ұқсас жаңалықтар