![Мал шаруашылығы өнімдерінің экспорттық әлеуетін арттырудың маңызы зор](/media/2019/05/27/kzk_1477.jpg)
Алғашқы сөз палата Төрағасы Нұрлан Нығматулинге берілді. Ауыл шаруашылығы дегеніміз, ол – біздің кең-байтақ жеріміз, төрт түлік малымыз және егіні мол аймақтарымыз. Осының барлығы бізге табиғат берген ең үлкен байлық деуге болады, деп бастады өзінің сөзін Спикер. Одан әрі ол саланы дамытуға зор көңіл бөлінгендіктің арқасында оның серпінді дамып келе жатқанын айтты. Елбасы Жолдауында аграрлық өнімнің экспортын 2,5 есеге дейін арттыру міндеті жүктелді. Осы мақсатты заң жағынан қамтамасыз ету үшін Парламент «Агроөнеркәсіптік кешенді және ауылдық аумақтарды мемлекеттік реттеу туралы», «Ветеринария туралы», «Асыл тұқымды мал шаруашылығы» сияқты негізгі заңдар қабылдады. Енді өнімінің сапасын, қауіпсіздік және экологиялық тазалығын сақтайтын тиісті шараларды қолға алу қажет. Қазірдің өзінде Алматы облысында жылдық қуаты 8 мың тонна болатын ет өңдеу кешені пайдалануға берілді. Бұдан басқа биыл жылына 5 мың тонна ет өңдейтін «Ерейментау-Ақбас» кәсіпорнын пайдалануға беру жоспарланған.
Ал сүт өңдеу көлемін арттыру үшін қуаты 23 мың тонна болатын 4 зауыт жұмыс істейтін болады. Осы орайда халықты таза ет және сүт өнімдерімен қамтамасыз ету үшін аграрлық салаға цифрландыру үдерістерін енгізудің де да маңызы өте зор, деді Мәжіліс Төрағасы.
Спикер ауыл шаруашылығы өнімдерінің жалпы құрылымында мал шаруашылығының үлесі 46 пайыз екенін айта отырып, оның алдағы өсімі көңіл көншітпейтініне назар аударды. Мәселен, құс етін сатып алу жылдан-жылға артып отыр. Үш жыл бұрын ол 165 мың тонна болса, былтыр 191 мың тоннаға жеткен. Тіпті жылқы етін сатып алу да ұлғая түскен. 2016 жылы ол 900 тонна болса, былтыр 2,5 есеге артып кеткен.
Мемлекет асыл тұқымды мал шаруашылығын дамытуға жергілікті бюджеттерден 2 бағытта субсидиялар бөледі. Мұның алғашқы бағыты мал санын арттыруды көздесе, екіншісі ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеуді мақсат еткен. Соңғы бес жылда субсидия көлемі 2 есе артып, былтыр 76 млрд теңгені құрады. Осындай қолдау көрсетіліп жатқанымен, шешілмеген көптеген мәселе бар. Біріншіден, өңдеу кәсіпорындары толық қуатында жұмыс істей алмай тұр. Қазір біздің ауыл еңбеккерлеріміз еттің – 33, сүттің 31 пайызын ғана өңдейді. Бұл – өңдеу кәсіпорындары 60 пайыздық деңгей қуатын ғана пайдаланады деген сөз. ЕАЭО елдеріне енетін Ресей мен Беларусьте бұл 80 пайызға жеткен. Сондықтан олар бізге ет-сүт өнімдерін сатуды арттырып отыр. Жыл сайын 45 млрд теңгеге 6 мың тонна ақ май, 22 мың тонна ірімшік пен сыр, 6 мың тонна бұқтырылған ет консервілерін сатып алатынымызға таңғаласың. Бұл – әлеует болғанымен, өсім жоқ деген сөз. Әрі қарай Н.Нығматулин ветеринарлық қауіпсіздік мәселесіне тоқталып, оның да мардымсыз екенін атап өтті. Мәселен, 2016 жылы Қарағанды, Павлодар, Шығыс Қазақстан және Алматы облыстарында «Сібір түйнемесі» шығып, мал қырылған. Мәжіліс Төрағасы өзінің сөзінде жемазық базасының да дамымай отырғанын атап көрсетті. 181 млн гектар жайылымдық жердің 73 млн гектары тозған. Бұл – жайылымның 40 пайызын бүлдірдік деген сөз, деді Спикер.
Н.Нығматулин өзінің сөзінде бұдан басқа да проблемаларды атап өтті. Соның ішінде агроөнеркәсіпті несиелендіру саясатының жетімсіздігі, кредиттердің 96 пайызы тек үлкен агроқұрылымдарға беріліп, 4 пайызы ғана ұсақ фермерлерді қолдайтыны және өсімінің 15-22 пайыздан төмендемейтіні, ауыл шаруашылығы ғылымының өмірдің талабынан қалып отырғандығы, мамандардың жетіспейтіндігі және т.б. мәселелерге мән берілді.
Ортаға тартылған мәселе бойынша негізгі баяндаманы Ауыл шаруашылығы министрі Сапархан Омаров жасады. Оның сөзінен ірі қара мал саны 2018 жылы 2013 жылмен салыстырғанда 22 пайызға артқаны белгілі болды. Алайда ет пен ет консервілерін дайындау 20 пайызға, сүт өнімдері 19,6 пайызға төмендеген. Жетістіктер қатарында өткен жылы бірінші рет өңделген өнімдердің 17 жаңа түрі экспортталғаны көлденең тартылды. Атап айтқанда, күркетауық өнімдері, балық өнімінің жаңа түрлері, балық майы және т.б. өңделген өнімдер экспортының географиясы кеңейген. Қазақстан 2017 жылы 42 елге өңделген өнім экспорттаса, өткен жылы әлемнің 48 еліне экспорттаған. Жаңадан қосылған алты елдің қатарында Швейцария, Жапония сияқты жоғары дамыған елдер де бар. Өндірістің өсімі ет, балық және сүт өнімдерінің артуынан байқалады. Ет өндіру өнеркәсібін дамыту 4 ет комбинатын жаңғырту және жылдық қуаты 27 тонна болатын ет өңдейтін 3 жаңа ет комбинатын салу есебінен қамтамасыз етілетін болады. 2019 жылғы ақпанда Алматы облысында жылдық қуаты 8 мың тонна болатын Эмпайр Фуд (Иран) ет өңдеу кешені пайдалануға берілген. Бұдан басқа, үстіміздегі жылы жылына 5 мың тонна ет өңдейтін «Ерейментау-Ақбас» ЖШС ет өңдеу кешенін пайдалануға беру жоспарлануда. Қазір Тайсон Фуд (АҚШ), Данбиа (Ұлыбритания), Гранд Фарм (ҚХР), Бауман (Германия), Иналка/Кремонини (Италия), және Седар Митс (Аустралия) сияқты трансұлттық компанияларды тарту бойынша жұмыстар жүргізілуде.
Сонымен бірге министр жиынтық қуаты 23 мың тонна болатын 4 сүт өңдейтін кәсіпорынды жаңғырту есебінен сүт өңдеу көлемін арттыру қамтамасыз етілетінін айтты. Олар қышқыл сүт өнімдерін, сары май мен ірімшіктің түрлерін өндіретін «Эмиль» ЖШС (ШҚО), «Гормолзавод» ЖШС (Ақмола облысы), «Деп» ЖШС (Қостанай облысы) және «Есіл май шайқау комбинаты» ЖШС (Ақмола облысы), сондай-ақ Түркістан облысындағы «Golden Camel Group» ЖШС, деді ол. Алдағы жоспарлар қатарында мал шаруашылығы бойынша үстіміздегі жылы ет бағытындағы 2000 отбасылық ферма құру және сиыр етін өндіруді 10%-ға арттыру көзделгені айтылды. Ал құс өсіру бойынша қолданыстағы 8 құс фабрикасын кеңейту күтілуде, нәтижесінде құс етін өндіру 11%-ға артатын болады. Бұдан басқа, жалпы қуаты 18 мың бас болатын 19 өндірістік және 31 отбасылық тауарлы сүт фермасы құрылады, деді министр.
Қосымша баяндаманы Мәжілістің Аграрлық мәселелер комитетінің төрағасы Берік Оспанов жасады. Қол жеткізілген оң нәтижелерге қарамастан ауыл шаруашылығы елдің ішкі жалпы өнімінің (ІЖӨ) шамамен 4,3 пайызын ғана өндіреді. Оның қуатын арттыру үшін бірнеше мәселеге көңіл аударған жөн, деді депутат. Соның ішінде ол мал азығын өндіруге назар аударды. Ғалымдардың деректері бойынша, қажетті жемшөп базасын құру есебінен және жануарларды толыққанды азықтандыру арқылы қолда бар мал басының өнімділігін шамамен 2 есеге арттыруға болатынын айтты. ЕАЭО шеңберіндегі үшінші елдерден құс етін сатып алу бойынша квотаның болуына сын көзбен қарау керектігін көлденең тартты. Бір жағынан, біз отандық өндірушілерді қолдаймыз, инвестициялық жобаларды қаржыландырамыз, жемдейтін алаңдар, құс фабрикаларын саламыз, субсидиялар түрінде өзге де мемлекеттік қолдау шараларын көрсетеміз, ал екінші жағынан тарифтік квоталарды ұлғайтып, нарықтың толығуына жағдай жасап, отандық өндірушілердің жобалық қуаттылыққа шығуына мүмкіндік бермей отырмыз. Осының қисыны жоқ, деген ол Ұлттық экономика министрлігі квотаны айқындауды жетілдіру мәселесіне назар аударуы керектігін атап көрсетті.
Ет, сүт өнімдерінің экспорты туралы айтқанда, депутат Ауыл шаруашылығы министрлігі мен Статистика комитетінің ресми деректері арасындағы айырмашылыққа тоқталды. Мысалы, министрлік ет экспортының көлемі 2018 жылы 34,4 мың тонна десе, Статистика комитетінің деректері бойынша еттің барлық түрінің экспорты 16 мың тонна ғана. Осыған байланысты, іс-шаралардың нақты жоспарын әзірлеу және ауыл шаруашылығы өнімінің экспортын дамыту саласында ведомстволар мен өзге де ұйымдар арасындағы өзара іс-қимылды күшейту қажет, деді Б.Оспанов.
Өзінің сөзінде депутат ветеринария мәселесіне де тоқталып, бұл саланың жұмысы жеткіліксіз екеніне назар аударды. Соның кесірінен елдегі эпизоотиялық ахуал нашарлап кетті. Импортталған малмен бірге келген экзотикалық ауру түрлері және шекарадағы ветеринариялық бақылаудың әлсіреуі себебінен жануарлардың жұқпалы ауруларының тізбесі кеңейді, деді депутат. Концептуалдық тұрғыдан дұрыс еместігі белгілі болса да 2012 жылы мемлекеттік ветеринариялық инспекция құрылымдық және функционалдық тұрғыдан бөлшектенді. Оның шекарадағы бөлімшелері кеден қызметінің қарауына, бақылау функциялары жергілікті атқарушы органдардың ветеринария қызметтеріне берілді. Мұның барлығы мемлекеттік ветеринария инспекциясының функционалдық әлсіреуіне әкелді, деді ол. Осы мәселе бойынша айтқан ұсынысында Б.Оспанов мемлекеттік ветеринариялық инспекция вертикалын қалпына келтіру, бұрын жергілікті атқарушы органдардың ветеринариялық қызметтеріне берілген бақылау өкілеттіктерінің бір бөлігін қайтару қажеттігін атап өтті.
Сөзінің қорытындысында Б.Оспанов саланы мемлекеттік қолдауды ғана емес, оны тұтас реттеу тәсілдерін де өзгертуге тиіспіз, деді.
Баяндамалар аяқталған соң депутаттар өздерін толғандырған мәселелер бойынша көптеген сұрақтар берді. Парламенттік тыңдаудың қорытындысы бойынша ұсынымдар әзірленіп, Үкіметке жолданатын болды. Ал Парламенттік тыңдауға депутаттармен қатар сала жұмысына қатысы бар барлық министрліктер мен ведомстволардың өкілдері, бірнеше облыстың әкімдері, отандық және шетелдік өндірісшілер қатысты.