Саясат • 13 Тамыз, 2019

Нұр-Сұлтан: Жібек жолынан Женеваға дейін

34 реткөрсетілді

Бұған дейін қала Астана атымен белгілі еді. Қазақстанның модернистік және арнайы жобаланған елордасы үстіміздегі жылдың басында елдің Тұңғыш Президенті және мемлекеттің негізін қалаушы Нұрсұлтан Назарбаевтың құрметіне қайта өзгертілген болатын. Бірақ қала бұрынғысынша Орталық Азиядағы жетекші «әлем қаласы» атануға ұмтылып келеді. Бүгінгі тез өзгермелі заманда 1 миллионнан астам халық тұратын бұрынғы кеңестік қала мұнай мен газға бай аймақтың жаһандық проблемаларын шешу үшін конференциялар өткізу, компаниялар, БҰҰ агенттіктерін, үкіметтік емес ұйымдарды, бұқаралық ақпарат құралдары мен басқа да маңызды ойыншыларды тарту есебінен жаңа «Женева» атануға ниеттеніп отыр.

Кейбіреулер Қазақстан елордасы – Нұр-Сұлтанда алғаш болған кездерінде өздерін Орталық Азияда футуристикалық ғылыми-фантастикалық фильм түсіру алаңына тап болғандай сезінетіндерін жасырмайды. Әлем астаналарының ішінде бұл – ғарыштық заманауи кескін-кел­беті бар қалалардың бірі. Орта­лық­азиялық мемлекеттің солтүстік бөлі­гінің ортаңғы тұсына орналасқан қала өзінің ерекше архитектурасымен менмұндалайды және кәмелет жасына толмаған жасөспірімнің әсерін береді. Жиырма бір жасқа енді толған Нұр-Сұлтан, бұрынғы елорда, 1997 жылы астана ретінде Алматыны ауыстырған болатын. Міне, бүгін өзінің кемелденген кезеңіне жетіп отыр.

Нұр-Сұлтан батысқа қарай мыңдаған шақырым жердегі Женева секілді «Бейбітшілік қаласы» мәртебесіне ие. Бұл мәртебе қалаға ЮНЕСКО тарапынан 1999 жылы берілген болатын. Щвейцария және француз Альпісінің етегінде орналасқан Женевадан айыр­ма­шылығы, бұл – архитектурасы жапон сәулетшісі Кисе Курокаваның бас жос­пары шеңберінде «нөлден» жоба­лан­ған бұрынғы қарапайым қоныс, бүгінгі жедел өсіп келе жатқан заманауи аудандары бар елорда. Қала Есіл өзенінің қос қапталын алып жатқан жартылай шөлейтті ұлан далада асқақ­тап тұр. Басқасын айтпағанда, Қазақстан халқының саны бар-жоғы 18,5 мил­лион адамды құрайтын аумағы жөнінен планетамыздағы тоғызыншы ел болып саналады. Шығыс пен Батысты жалғаған көне Жібек жолы дәл осы жермен өткен.

Қалада көрген адамның көзін қызық­тыратын «Бәйтерек» монументі секілді әсем ғимараттар мен құрылыстар көптеп саналады. Панорамалық шар түріндегі аспанмен таласқан «Бәйтеректен» қала алақандағыдай анық көрінеді. Бұл қатарға Норман Фостер жобалаған пирамида пішініндегі Бейбітшілік және келісім сарайын, Президент сарайының ма­ңын­дағы саябақты, сол Фостер жоба­лаған әлемде теңдесі жоқ «Хан Шатыр» сауда, ойын-сауық орталығын қосуға бо­лады. Сол тұста алтын күмбезі 40 метр­лік, 63 метрлік 4 мұнарамен қор­шалған көлемі жөнінен Орталық Азияда үшінші орын алатын сәулетті «Нұр-Астана» мешіті де орын тепкен.

Соған қарамастан, елорданың басты магистральдары көп жағдайда адамдардан бос болады. Ертеңгі және кешкі қарбалас уақыттарда ғана қарама-қарсы иін тірескен көлік кептелектерін көре аласыз. Ал Есіл өзенінің жағалауларында және қаланың ескі бөлігінде қай кезде де белсенді өмір қызып жатады.

 

Астана: ауыспалы атаулар қаласы

1830 жылы әуелде орыстар Ақмола ретінде негізін қалаған, кейін Сібір казактары үшін қорғаныс ғимараты ретінде қанат жайып, Акмолинск атанған қала түрлі өзгерістерді басынан өткерді. 1961 жылы Кеңес Одағы кезінде қала Целиноград атауын алды. «Тың қаласы» – тың әрі өте құнарлы жерлерді анықтау үшін қолданылатын термин. Отыз жыл өткен соң қалаға Ақмола атауы қай­та­рылса, 1997 жылы Алматыдан елдің әкім­­ші­лік орталығы көшірілген соң кезек­ті мәрте өзгертіліп, Астана («елорда») атауын иеленді.

Жақындағы өзгеріс баршаны бір­дей қуанта қойған жоқ. Кейбіреулер Астананы қалыптасқан бренд деп санайды және сілтемелерді таяуда отставкаға кеткен Президенттің атына ауыстыру үшін көптеген шығын жұмсалатынына өздерінің наразылықтарын білдіреді. Көпшілік пікірталастар қоштала қой­май­тын және көп тарамаған елде елорданы қайта атауға қарсылар да жоқ емес. Адамдар әлі де болса қаланы бұрынғы атымен атайды.

Еңселі ертеңіне сенімді өңірлік орталық болғанымен, Қазақстан астанасы шалғайда қалып келеді. Әзірше әлемде де баршаға бірдей танымал емес. Соған қарамастан, Лондоннан Нұр-Сұлтанға тікелей рейспен бар бол­ғаны 6 сағат 50 минутта ұшып келуге болады. Франкфурттан 6 сағат 25 ми­нутта жете аласыз. Еуропаның орта­лығынан Дубайға да шамамен осынша уақыт ұшасыз. Бұл Еуропадан Бей­жіңге, Сингапур немесе Токиоға қара­ғанда ана­ғұрлым жақын. Қаланың Ыстан­бұл­мен байланысы да жақсы жолға қойылған. Бірақ шетелдіктерді Нұр-Сұлтан – жай ғана жасанды орталық емес, сая­си немесе экономикалық мүдделер тоғыс­ты­ратын, Біріккен Ұлттар Ұйымы мен басқа да халықаралық форумдар өткі­зуге қолайлы жер деп сендіру үшін де айтар­лықтай күш-жігер жұмсауға тура келеді.

Көлемі бойынша Қазақстанның екін­ші қаласы әлеуеті өсіп келе жат­қан елдің елордасы ретінде Азия мен Еуро­паны жалғай отырып, географиялық тұрғыдан планетамыздың дәл кіндігінде орналасқан деуге болады. Мұндағы қонақүйлер салыстырмалы түрде алғанда қымбат емес, конференц-залдарының сапасы аса жоғары деңгейде, таксилері арзан, қаланың өзі қауіпсіз. Үкіметтің қала­ның осы имиджін шешуші халықаралық хаб ретінде ұстап келе жатқаны еш күмән туғызбайды. Мәселен, екі жыл бұ­­рын мұнда «Болашақтың энергиясы» тақы­­рыбына арналған ЭКСПО-2017 халық­аралық көрмесі өтті. Көрме елдер, үкі­меттік емес ұйымдар, компаниялар мен жалпы жұртшылық арасында көмір қыш­қыл газдарының шығарылымын бір мезгілде қысқарту кезеңінде бар­шаға ортақ қауіпсіз және орнықты қуат көздеріне қолжетімділікті қалай қам­тамасыз етуге болады деген тақы­рыпта жаһандық деңгейде пікірталас өткізуге ықпал етуді мақсат тұтты. Қазақтар бұл мәселені 2019 жылғы қыркүйекте Нью-Йоркте өтетін Климаттық саммитте көтеруге ниетті.

 

Мақсат – әлемдік аренада өзін таныту

Эстетикалық қала Алматы оңтүстікте орын тепкен. Кеңестік кезеңде Қазақстан астанасы болған оны ақбас таулар қоршап тұр. Алматы халықаралық ұйымдар картасында 1978 жылы, қалада маңызды кон­ференция өткізілген кезде пайда бол­ды. Сол жылғы алқалы басқосуда денсау­лық сақтау саласының сарапшылары мен әлемдік көшбасшылар жалпыға ортақ денсаулық сақтауды қамтамасыз ету туралы шешім қабылдады. Бірақ 2018 жылғы қазанда Нұр-Сұлтанға кезек келді. Қала ДДҰ және ЮНИСЕФ-пен бірге алғашқы медициналық-санитарлық көмек көрсету бойынша жаһандық конференция өткізіп, онда баршаны денсаулық сақтау қызметімен және Орнықты даму мақсаттарымен (ОДМ) қамтуды жүзеге асыруға бүкіл әлем ықыласты екені жария етілді.

Сол кезден бері Нұр-Сұлтан кең ауқымды дипломатиялық келіссөздер, Асад режімі мен оппозиция арасындағы сириялық бейбіт келіссөздер секілді аса маңызды жаһандық мәселелер бойынша жоғары деңгейдегі кездесулер өткізетін орынға айналды. Сондай-ақ 2003 жылы Нұр-Сұлтан Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съездерін қабылдай бастады. Әр үш жыл сайын түрлі діни көшбасшылар бас қосатын кездесудің мақсаты конфессияаралық келісімді насихаттау мен терроризм және экстремизмге қарсы күрес мәселелерін талқылау. Соңғы осындай кездесу 2018 жылғы қазанда өтті.

 

Мақсаттар қаласында әлі де болса түйткілдер бар

Алматыға қарағанда Нұр-Сұлтанда жер сілкіну қаупі жоқ. Жергілікті тұрғын, телевизиялық бағдарламалардың ре­жис­сері Алена Горбачева үшін Нұр-Сұлт­ан – тамаша қала. «Ұшқан құстың биік­ті­гінен қарағанда, қала дұрыс гео­метрияға ие, симметриялық жағынан да ұтым­ды орналасқан және әдемі пей­заж­­да­рымен ерекшеленеді», деп түсін­діре­ді ол. Қала өмір сүруге өте қолайлы, қоғам­дық көлік сияқты кейбір пробле­малары­на қара­мас­тан, өміріңді еркін басқара аласың. Қала ретінде оның да мақсаттары бар.

Аумағы жағынан екі есе үлкен Алма­ты­да ықшам, бірақ тиімді жерасты темір жол желісі тартылған, алайда Нұр-Сұлтанның геоморфологиялық құрылымы қауіпсіз метро құрылысын қамтамасыз етуге мүмкіндік бермейді. Қазіргі кезде қалада қоғамдық көліктің негізгі түрі ретінде көбінесе автобус­тар мен таксилер, сондай-ақ сенімді даму үстіндегі велосипед көлігі пайдала­нылады. Сонымен қатар әзірше толық­қанды көлік жүйесі болудан алыс жат­қан жүрдек темір жол қатынасының құ­ры­лысы жоспарланған. Оның шетел­діктер үшін аса тартымды болатыны аңғарылады. «Бірақ үлкен алаңдарда, ұзын бульварлар мен қоғамдық орындарда қатаң ауа райы жағдайына байланысты серуендеудің өзі қиын», деп мойындайды Горбачева.

 

Әлемдегі ең суық екінші астана

Мұнда жаз маусымы жанға жайлы болғанымен, қысы ұзақ әрі өте суық. Нұр-Сұлтан Моңғолияның астанасы Ұлан-Батордан кейінгі әлемдегі екінші ең суық астана саналады. Бұған дейін мұндай мәртебеге Канаданың астанасы – Оттава ие еді, ал қала Қазақстанның жаңа елордасы атанған кезде Оттава бір саты кейінге сырғыды. Сондықтан қыста Нұр-Сұлтанда қыдырудың өзі қиындық туғызады.

Соған қарамастан, Горбачева секілді адамдар, үкіметтің астананың көлік жүйесін жақсарту жөніндегі стратегия­сы өз жемісін береді деп үміттенеді. «Тұтастай алғанда, Нұр-Сұлтан кез келген жас қалаға ұқсайды. Көптеген проб­лемасы да бар, қуанышқа қарай, олар халықаралық танымалдылыққа үлкен кедергі болып табылмайды», дейді ол. Оның сөзінше, «Астана – жұмыс істеуге, ал Алматы – өмір сүруге қолайлы». Сондай-ақ бұрынғы астанада мәдени іс-шаралар ұйымдастыру жағынан қызығарлықтай атақ-бедел бар. Қаржы саласы, түнгі өмір және мейрамханалар туралы да осыны айтуға болады, бірақ қазіргі кезде мұндай оң үдерістерді оның туған қаласы – Нұр-Сұлтанда да жиі кездестіруге де болады екен.

Қазақстандық этностың орыс азшы­лығының өкілі ретінде Горбачева өз елінің сырттан инвестициялар тарту бойынша (оның ішінде Ресей де бар) күш-жігері үлкен нәтижелер әкеле­ді деп үміттенеді. Ол бес жыл бойы Мәс­кеуде оқыпты және үкіметтің сту­дент­­тердің әлемнің үздік универ­ситет­терінде оқуларына жомарттықпен көмек­­те­сетінін айтады. Тек Қазақстанға қайта оралулары шарт. Көптеген студент осы бағдарлама бойынша Батыс Еуропаға немесе АҚШ-қа оқуға барады.

Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін қазақ тілі мемлекеттік тіл мәртебесін алса, орыс тілі мемлекеттік мекемелер мен мәжілістерде кеңінен қолданылады. Орыстар өмірдің барлық саласына белсене араласады. 1989 жылы қазақтар халықтың 39 пайызын құраса, бұл – шамамен 6,5 миллион адам, ал орыс­тар 38 пайыз еді. Бүгінде этностық қазақ­тар халықтың шамамен 68 пайызын құрай­ды, ал этностық орыстар шамамен 20 па­йыз төңірегінде тұрақтап қалды. Тәуел­сіз­дік жылдарында көптеген орыс ел­ден көшсе, араларында қайтып оралып жат­қандар да бар.

 

Әлемдік оқиғалар күнтізбесіне енудің жолдары

Қазіргі таңда Нұр-Сұлтан әлемдік оқиғалар күнтізбесінен берік орын алды деп үлкен сеніммен айтуға болады. Пәкістан мен Иранның және басқа да көрші елдердің Ауғанстан арқылы (қауіпсіздік ахуалына байланысты) темір жол қатынасын дамыту жөніндегі ағымдағы жоспарлары Үнді субконтинентімен, Таяу Шығыспен және тіпті Еуропамен байланысқа ұм­ты­лыстан туған әрі бұл Қазақстан үшін де аса маңызды. Осы бағытты Нұр-Сұлтан да технологиялық хаб ретін­де толықтай пайдаланғысы келеді. «Астана-хаб» технологиялық паркі қазір­­дің өзінде Беларусьтегі, Қырғыз­стан­­­дағы, Ресейдегі, Украина­дағы және Өзбек­стандағы инновациялық эко­жүйе­лермен байланыс орнатып үлгерген әрі Силикон алабы мен Швейцарияның Ло­заннадағы EPFL инновациялық паркі құрамына енеді.

Өзінің жаһандық бітімгершілік миссиясына сәйкес, Қазақстанның жаңа Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Женева тәжірибесінің ықпалымен де болуы ықтимал (ол 2011 жылғы наурыз бен 2013 жылғы қазан аралығында Женевада БҰҰ бөлімшесінің бас директоры лауазымында болды), 2019 жылғы 3 шілдеде ел «Ядролық қаруларға ты­йым салу туралы шартты ратификациялау туралы» Заңға қол қойды. Оңтүстік Африкадағы жағдай секілді Қазақстан өзіндегі ядролық қарудан жария түрде бас тартып қана қоймай, оны толықтай аластады, сондай-ақ Семейдегі сынақ полигонын жапты.

Мадридте орналасқан БҰҰ-ның Бүкіләлемдік туристік ұйымы (ЮНВТО) және Нұр-Сұлтан қаласы 2019 жылғы 9-12 қазан күндері Қазақстан астанасында «Ақылды қалалар, ақылды бағыттар» тақырыбында қала туризмі бойынша 8-ші Жаһандық саммит ұйымдастыруды жоспарлап отыр. 2020 жылғы маусымда өткізілетін Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) 12-ші министрлік конференциясы да келесі бір маңызды оқиға болмақ. ЭКСПО орталығының директоры Дәулет Еркімбаевтың сөзіне қарағанда, қалаға ДСҰ-ға мүше 164 мемлекеттен сауда министрлері мен ұйымға байқаушы 20 елден өкіл, сондай-ақ 4000-нан астам қатысушы келеді деп күтілуде екен. Бұл Қазақстанды әлемдегі теңізге шығатын жолы жоқ аса ірі елге, осындай кең ауқымды конференция өткізетін Орталық Азиядағы тұңғыш мемлекетке айналдырады.

Осы оқиғалардың көпшілігі жаһан­дық сауда-саттық өткірдің жүзінде тұр­ғанда, әсіресе әлемдегі аса ірі екі эко­номика – Құрама Штаттар мен Қытай арасындағы текетірес сақталып отырған кезеңде жүзеге асқалы отыр. ДСҰ өкілі Кейт Роквеллдің сөзіне қарағанда, Қазақ­стан ұлттарды біріктіру және үлкен елдер перспективаларын түсіну тарихи қабілетіне ие. «Жібек жолы Қазақстан арқылы өткен және сауда-саттық елдің ДНК-сының тарихи бөлшегі болып табылады. Бірақ бұл оқиғаның сауда-саттық пен бизнес және инвестициялар үшін жаңа мүмкіндіктер туғызып, сонымен бірге осы тамаша қаланың мүмкіндігін көрсете алуы әбден ықтимал», деп атап өтті ол.

Бұл үдерістер осы жылдың шілде айын­да 450 000 адам қатысқан Қазақстан астанасының 21 жылдығын мерекелеу кезінде нақты реңк ала түсті. Мұны сондай-ақ бір ай бұрынғы өзінің инау­гу­рациялық президенттік сөзінде Алматының тумасы Тоқаев та атап көр­­сет­кен болатын. «Алдағы бірнеше жыл бедерінде заманымыздың ең басты сұрағы: қай елдер прогреске кіріге алады, қайсысы әлемдік дамудың шетінде қала­тыны шешілетін болады», деген еді Пре­зидент. Елдің негізгі экономикалық және саяси «қазіргі заманның сын-тегеу­ріндеріне» жауап беру қабілеті бар екенін атап көрсете келіп, ол Қазақстан адам­­дардың игілігі үшін «жасампаз өз­ге­ріс­терді» дамытатынын, бизнес үшін ашық екенін қоса айтқан болатын. Бұл, ол атап өткендей, «прогресті оның түсінуі».

Қазақстан мен Нұр-Сұлтанның та­быс­тарға қол жеткізуі көп жағдайда ай­­тыл­ған сөздерді іс жүзіне асыру мүм­кін­дігіне тікелей байланысты бол­мақ. 2019 жылғы мамырда Алматыда өт­кен Еуразиялық медиа-форум кезінде «Global Geneva»-мен әңгімесі барысында Сыртқы істер министрінің орынбасары Ержан Ашықбаевтың сөзіне сәйкес, «Қазақстан өзінің перспективасын тек өзінің географиясымен ғана шектеуге жол бере алмайды. Жаһандық әлем мен жаһандық тұрақтылық және жаһандық дамуға өзіміздің үлесімізді қоса отырып, біз жаһандық дамудың бөлшегі болғымыз келеді», деген еді ол.

 

Инвестициялау – әлемдік ықпалдастық әрі заман талабы

Қазақстан білім беру мен инфра­құрылымдарға айтарлықтай қаржы бөле отырып, қазіргі заманға кірігіп келеді. Ел сондай-ақ мектептерде ағыл­шын тіліне үлкен назар аударып, ин­тер­национализацияға ұмтылып отыр. Орыстардың үлкен өкінішіне қарай, ел сондай-ақ қазақ тілі үшін латын әліпбиін пайдалану арқылы кириллицадан бас тартуда. Сонымен бір мезгілде, ел мұнай-газ ресурстарына бай бола тұра – ол Орталық Азиядағы аса тиімді эко­номикасымен мақтана алады – ар­тық­шылықтарға ие болып отырғандар мен кедейлер арасында айтарлықтай ал­шақтық бар. Қазақстан сондай-ақ бас­пасөз бос­тандығы көрсеткіштері бойынша төмен орын алады және бақылаушы ұйымдар тарапынан діни кемсітушілікке жол беріледі деп айыпталады.

Иерусалимнің тумасы болып табылатын Қазақстанның Бас раввині Йешая Коэн 70 пайыз мұсылман және шамамен 26 пайыз христиан (бұған қоса бірнеше мың еврей бар) тұратын елде өзінің діндердің «өзара құрмет көрсетуіне» ықпал етуге ұмтылып отырғанын айтады. Мәселен, ел православиелік хрис­тиан­дар, католиктер мен дәстүрлі протес­танттық конфессиялар үшін діни сенім-наным еркіндігін бере отырып, екінші жағынан кейбір евангелия христиан топтары мен Иеһова куәгерлеріне, сондай-ақ кейбір ислам топтарын сынға алып, оларға қатысты қатаң саясат ұстанады.

Соңғы деректерге қарағанда, елдегі адам құқығына байланысты жағдай да жақсара түскен. Кеңестік шекпеннен шыққан ұлт ретінде Қазақстан саяси қуғын-сүргін туралы жақсы біледі. Қазақстанның Тұңғыш Президенті елді 30 жыл басқарса, 2019 жылғы сайлау салыстырмалы түрде алғанда еркін де әділетті болды. Мен адамдардың енді ашылып, кәсіподақтардың дамуына мүмкіндік беретін, тәуелсіз БАҚ-тардың көптігіне төзімділікпен қарайтын және түрлі ой-пайымдарға рұқсат беретін кез­дің келгенін түсінетінін ұқтым. Тек Қазақстан осылай ғана өңірлік бейбіт­ші­ліктің символы ретіндегі жаңа кеуделі рөлін айтарлықтай меңгере алмақ.

 

Питер КЕННИ,

«Global Geneva» басылымы,

2019 жылғы 30 шілде

 

Баннер
Соңғы жаңалықтар

Кітапхана – қазына мекені

Аймақтар • Бүгін, 09:38

Алматыда пәтер ұрлығы азайған

Аймақтар • Бүгін, 09:23

Бұқаралық спорт – басты назарда

Аймақтар • Бүгін, 09:18

Үй гүлдерін өсірушілер клубы

Аймақтар • Бүгін, 09:09

Қобыздың құны

Аймақтар • Бүгін, 09:08

Стюартты сұлатып салды

Спорт • Бүгін, 09:05

Жидебайдағы жылы жүздесулер

Аймақтар • Бүгін, 08:57

Жетістік формуласы

Қоғам • Бүгін, 08:55

Сұрап алу – ұрлап алу емес

Қоғам • Бүгін, 08:42

Алыптар жайлы үш үзік сыр

Тарих • Бүгін, 08:35

Қостанайда киік мүсіні орнатылды

Аймақтар • 17 Тамыз, 2019

Ұқсас жаңалықтар