Семейдегі М.Әуезов атындағы педагогикалық колледжге – 110 жыл
Республикамызда мұғалім кадрларын даярлайтын алғашқы оқу орны, бүгінде құрылғанына 110 жыл толып отырған Мұхтар Әуезов атындағы педагогикалық колледж алғашында мұғалімдер семинариясы болып ашылған. 1920 жылы халыққа білім беру институты болып өзгерген. 1922 жылы осы оқу орнының негізінде екі педтехникум (қазақ, орыс) жұмыс істеген. 1937 жылы педтехникум базасында екі педучилище құрылған. 1953 жылы екі педучилище біріктіріліп, К.Ушинский атындағы педагогикалық училищеге айналған. Жабылып қалып, қайта ашылған. 1967 жылы оқу орнына ұлы қаламгер М.Әуезов есімі берілген. Кейін заман ағымына қарай педучилище колледж болып құрылған.
Семейдегі М.Әуезов атындағы педагогикалық колледжге – 110 жыл
Республикамызда мұғалім кадрларын даярлайтын алғашқы оқу орны, бүгінде құрылғанына 110 жыл толып отырған Мұхтар Әуезов атындағы педагогикалық колледж алғашында мұғалімдер семинариясы болып ашылған. 1920 жылы халыққа білім беру институты болып өзгерген. 1922 жылы осы оқу орнының негізінде екі педтехникум (қазақ, орыс) жұмыс істеген. 1937 жылы педтехникум базасында екі педучилище құрылған. 1953 жылы екі педучилище біріктіріліп, К.Ушинский атындағы педагогикалық училищеге айналған. Жабылып қалып, қайта ашылған. 1967 жылы оқу орнына ұлы қаламгер М.Әуезов есімі берілген. Кейін заман ағымына қарай педучилище колледж болып құрылған.
Семей мұғалімдер семинариясының тұңғыш директоры Петербург университетінің түлегі Александр Владимирович Белый еді. 1905 жылы бұл білім ұясында қырғыз (қазақ) тілі оқытушысының қызметі енгізіліп, оған Нұрғали Құлжанов шақырылған. Сонымен бірге, француз, неміс және латын тілдері сабағы да енгізілген екен. Ол пәндерді әр семинарист өз қалауы бойынша таңдап, бос уақытта жұмасына екі рет сабақ алуы тиіс болған.
Қазақтың талантты жастары оқыған Семей мұғалімдер семинариясы шәкірттері мәдени шараларға, оның ішінде ұлттық ойын-сауықтарды ұйымдастыруға ұйытқы болған. 1914 жылы Абайдың қайтыс болғанына 10 жыл толуына арналған әдеби-этнографиялық, музыкалық өнер кешін өткізуге семинария мұғалімдері Нәзипа мен Нұрғали Құлжановтар және қазақ жастары ұйытқы болғанын «Айқап» журналының №4 санында жазылған мақала айғақтайды.
Мұғалімдер семинариясында Ә.Сәтбаев, М.Әуезов, Ж.Аймауытов, Қ.Сәтбаев, Қ.Нұрмұхаметов, Б.Сәрсенов т.б. ұлт зиялылары білім алып, ағартушылық, қайраткерлік, жазушылық, ғалымдық қадамдарын бастаған.
Заманымыздың заңғар жазушысы, оқу орнының түлегі М.Әуезов 1912-1919 жылдары мұғалімдер семинариясында оқып, алғашқы шығармашылық-ағартушылық ізденістерін осы қабырғадан бастаған. Бұл туралы ғалым Қайым Мұхамедханов төмендегідей мұрағат деректерін келтіреді: «1912-1913 оқу жылында семинарияның бірінші класындағы оқушы саны – 33. Олардың ішінде: крестьян баласы – 18, казактар – 5, мещан – 4, чиновник – 3, обыватель – 1, шоқындырылған қазақ – 1, қазақ – 1 (Мұхтар). 20 оқушы екінші класқа көшірілген. Ал олардың ішінде екі оқушы педсоветтің қаулысында «переводится с наградой» деген баға алған. Олар: Петров Александр Матвеевич (шаруа баласы) және Мұхтар Әуезов».
1917 жылы Шыңғыстау жеріндегі Ойқұдық жайлауында «Еңлік–Кебек» оқиғасы бойынша драмалық шығарма қойылғаны тарихтан мәлім. Оны ауыл жастарының күшімен Әйгерімнің киіз үйінде Мұхтар Әуезов қойған. Семинаристің театр өнерімен ең алғаш айналыса бастаған кезі.
Жүсіпбек Аймауытовпен бірге 1918 жылы «Абай» журналын шығарып, халқымыздың тарихы мен тағдыры жайлы кемел ой қозғайтын кезеңі де осы уақыт. Мұхтар Омарханұлының ұлттық ой сананы ояту ісіне бел шеше кірісіп, «Сарыарқа», «Қазақ тілі» газеттерінде мақалаларын үзбей жариялаған тұсы да осы кез. Ең алғаш қазақ топырағына соны өнер – футбол ойынын ұйымдастырушылардың бірі, «Ярыш» футбол командасының белсенді мүшесі, жалынды жас семинарист тағы да Мұхтар Әуезов еді. «Ярыш» футбол командасы 1913 жылы қыркүйек айында қ ұрылған екен.
Жүсіпбек Аймауытов 1914-1919 жылдары семинарияда оқыған жылдары оқумен бірге, шығармашылық ізденісін өрістетіп, 1915 жылдың ақпанында «Қазақтардың әдеби-музыкалық қайырымдылық кешін» ұйымдастырып, сауықтың бірінші бөлімінде «Біржан мен Сара айтысын» сахнаға қойған режиссер-семинарист Ж.Аймауытов еді. Осы қойылымда Біржанның рөлін орындаған әнші әрі домбырашы, бесаспап өнер иесі де оқушы Ж.Аймауытов болатын. Ол «Ескі тәртіппен бала оқыту», «Рәбиға» пьесаларын осы жылдары жазған.
Жүсіпбек Аймауытов пен Мұхтар Әуезов 1918 жылы «Абай» журналының бетінде бірнеше мақала жариялаған.
Оқу орнының жарқын бір беті – Қазақ ғылымының тұңғышы, академик Қаныш Сәтбаев есімімен тікелей байланысты. Қаныш Имантайұлы 1914-1919 жылдары семинарияда үздік оқығандығына қатысты мұрағат деректері мол.
Қ.Сәтбаев осында жүріп замандас, сыйлас, тағдырлас М.Әуезовпен, Ж.Аймауытовпен табысыпты. Семинарияны бітіргеннен кейін ол қазақ мұғалімдеріне арналған екі жылдық педагогикалық курстарда жаратылыстану пәндерінен сабақ берген. Дәл осы жылдары қазақ мектептеріне арналған алғашқы алгебра оқулығын жаза бастаған.
Бұл білім ұясы түлектерінің бірі – Қазы Нұрмұхаметұлы. Жалындап тұрған Қазы Алаш милициясының басшысы болып, соғыс өнеріне жаттықтырып жүргенде, большевик солдаттарының қолынан қапыда қаза болған. Оның өлімі туралы сол уақыттағы газет беттерінде көптеген материалдар жарияланған. Біріне көз жүгіртелік: «Қазының денесін қабірге қойып, құран оқылып болған соң, Шәкәрім ақсақал: – Әлеумет! Мына жатқан кім, білесіңдер ме? Бұл ұлты үшін шыбын жанын құрбан қылған Алаш азаматының тұңғышы. Мұны өлді демеңдер, бұл өлген жоқ. Бұл бүгінгі және мұнан соңғы «ұлтым» деген азаматтар, мына мен сияқты болып, «ұлтым» деңдер деп өзінің ұлтшылдығын сөзбен емес, іспен көрсетті. Марқұмның аты да Қазы еді, Қазы – би деген сөз. Қазы билігін айтып кетті» – деп тебіренген екен.
Мұғалімдер семинариясында алғашқы жылдары оқыған санаулы қазақ жастары өзге ұлт өкілдері арасында зор ынтасымен көріне біліп, сабақ берген оқытушыларын мойындатыпты. Мұсылман балалары: ағалы-інілі Биахмет және Жанахмет Сәрсеновтер, Абдұлғазиз Болатов, Жүніс Иманқұлов, Рақымбай Сапақов, Имамағзам Әлімбеков, Кенжебай Көбеков, т.б.
Оқу орнына 1905 жылы түсіп, 1909 жылы бітірген көрнекті алаш қайраткері, ағартушы, педагог Биахмет Сәрсеновтің есімі 1921 жылдары Орынбор қаласындағы жетім балалар үйіне берілген екен.
Мұғалімдер семинариясы 1920 жылғы қыркүйекке дейін жұмыс жасап, халыққа білім беру институты болып қайта құрылған. 1922 жылы осы оқу орнының құрылымдық негізінде екі педагогикалық техникум (қазақ, орыс) ашылады. Екі жылдан кейін институт жабылып, оның барлық мүлкі Семей педагогикалық техникумына берілген. Техникумға 1922 жылы директорлыққа Әбікей Сәтбаев тағайындалған. Ол басшылық жасаған жылдары Ленинград университетінде оқып жүрген М.Әуезовті шақырыпты. Ұлы Мұхтардың қазақ әдебиеті тарихы, әдебиет теориясы пәндерінен сабақ бергендігі туралы құжаттар Семейдегі мұрағатта сақтаулы.
Әбікей Зейінұлы Сәтбаев зиялы адам болған. Қаныш Сәтбаевтың өзінің немере ағасы Әбікейді аса құрметтеуі соған дәлел. Өмірбаяндық анкетасының бірінде Қаныш Сәтбаев: «Алған білімім үшін немере ағам, ескі интеллигент Ә.З.Сәтбаевқа өзімді өмір бойы борыштымын деп санаймын» – деп жазған.
Қазақ педагогикалық техникумында көрнекті алаш қайраткері Халел Ғаббасов, педагог, журналист Сейітбаттал Мұстафин, педагог, жазушы, драматург Тайыр Жомартбаев, ұстаздық қызметпен қоса, театр өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан Ғалиақпар Төребаев, ағартушы-журналист, педагог Мәннан Тұрғанбаев, білікті ұстаздар И.Ф.Виноходов, Е.И.Мертвецов, т.б. жемісті еңбек етті. Ә.Сәтбаевтан кейін қазақ педагогикалық техникумы мен училищесін 1930–1940 жылдары А.Жиенғалиев, Ш.Мұхаметов, К.Хамитов, Т.Жайықбаев, Т.Мусин, М.Муртазин басқарған.
Осы педтехникумнан оқып, тәлім-тәрбие алған академик Әлкей Марғұлан, тарих ғылымдарының докторы, профессор Мұсатай Ақынжанов, 1941–1955 жылдары Қазақ ССР оқу министрі болған, педагогика ғылымдарының докторы Әбдіхамит Сембаев, Қазақ ССР ішкі істер министрі Шырақбек Қабылбаев, белгілі журналист Ғайса Сармұрзин, талантты ақын, журналист, педагог Тұрлыхан Қасенұлы, Социалистік Еңбек Ері Жақия Шайжүнісов, т.б. атап өтуге болады.
Семей педтехникумын 1925 жылы тұңғыш бітіріп шыққан он бір азаматтың суреттері сақтаулы тұр. Онда Әлкей Марғұланның да бейнесі бар.
Ұлы Отан соғысының отты жылдарында оқу орнының көптеген түлектері майданға аттанып, Отанымызды жаудан қорғап, жанқиярлық ерліктер көрсеткен. Кеңес Одағының Батырлары Ізғұтты Айтықовты, В.А.Шулятиковты, В.Бунтовскихты бүгінгі ізбасарлары құрметпен еске алады.
Халқына қаламымен тер төгіп, еңбек еткен Қазақстанның халық жазушысы Әзілхан Нұршайықов та 1938 жылы осы оқу орнына түскен. Туған халқын әсем сазымен тербеткен, әуені әр ұрпақтың жадына жатталған белгілі сазгер Бекен Жамақаев та 1947-1950 жылдары білім алып, өнер баспалдағына өрлегені бізге мақтаныш. Педагогикалық училищенің директорлығына іскер басшы, ұлағатты ұстаз А.Бекбаев тағайындалып, оның бастамасымен және педагогикалық ұжымының қолдауымен 1967 жылы 6 желтоқсанда М.Әуезовтың 70 жылдық мерейтойы қарсаңында Үкімет төрағасының бұйрығымен білім ордасына ұлы жазушының есімі берілді. 400 орындық жатақхана салынды. М.Әуезовтың 90 жылдық мерейтойы қарсаңында байырғы ғимаратқа қатарлас жаңа оқу мекені пайдалануға берілді.
1987 жылы А.Бекбаевтың зейнеткерлік демалысына шығуына байланысты педагогикалық училищенің басшылығына М.Мұхамеджанов келді. Ол қайта құру кезеңінің қиыншылықтарына қарамастан оқу орнының қалыптасқан тамаша дәстүрін одан әрі сақтап, оқу-тәрбие үрдісіне белсене араласты.
Еліміздің тәуелсіздік алуымен байланысты әлемдік білім беру кеңістігіне шығуымыз білім беру жүйесіне де жаңа өзгерістер мен жаңалықтар ала келді.
Семей педагогикалық колледжі өзінің 110 жылдық даму тарихында маңызды өзгерістерге қол жеткізді, жаңа тұрпатты білім ордасына айналды. Осы уақыт ішінде білім ордасы мыңдаған маман дайындап шығарды. Бүгінде олар еліміздің білім беру саласында, сондай-ақ, көптеген жақын және алыс шетелдерде еңбек етеді. Оқытушылар құрамы сандық әрі сапалық жағынан өсті.
Іргелі білім ордасында 120-дан астам мұғалім жұмыс жасайды. Бүгінде колледждің 4 оқу ғимараты, 1 жатақханасы, 53361 дана кітап қоры бар кітапханасы мен оқу залы, интернет жүйесіне қосылған 5 компьютерлік сыныбы, 3 лингафонды кабинет, интерактивті тақта қойылған 20 оқу бөлмесі, 2 мультимедиялық кабинет, 3 спорт залы бар. Оқу орнында колледж тарихына арналған мұражай жұмыс істейді.
Колледждегі 32 оқу кабинетіне оқу орнының айтулы түлектерінің есімі берілген. Ел болашағына еңбегін арнаған ұлтжанды азаматтардың, белгілі кәсіпкер–меценаттардың қаржыландыруымен оқу орнының тарихында тұңғыш рет алты атаулы оқу кабинеті демеушілер демеуімен ашылды. Олардың қатарында Мәжіліс депутаты Рамазан Сарпеков, «Ақшың» корпорациясының президенті, облыстық мәслихаттың депутаты Марат Құрманбаев, Шайжүнісовтер әулетінің атынан – ел ағасы Мәркен Шайжүнісов пен іскер-басшы Тоқан Шайжүнісов, «Силикат» АҚ президенті, облыстық мәслихаттың депутаты Борис Адианов, ел тарихын құрмет тұтқан Бағлан Шегедековтер бар.
Өткені тарихқа айналып, бүгінгі тынысы кемелденген білім ұясының тағылымы мен табысы осындай.
Шағангүл ЖАНАЕВА,
Мұхтар Әуезов атындағы педагогикалық колледждің
директоры, филология ғылымдарының кандидаты,
Қазақстан Республикасы білім беру ісінің
құрметті қызметкері.
СЕМЕЙ.
