«Қазақстан-2050» Стратегиясын іске асыру жағдайында құқық қорғау заңнамасын жаңғырту және реформалау туралы
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев бесінші шақырылған Қазақстан Республикасы Парламентінің үшінші сессиясы ашылуында сөйлеген сөзінде Парламенттің жаңа сессиясының «Қазақстан-2050» Cтратегиясын іске асыру жағдайында басталып жатқанын атап өткен болатын. Мемлекет басшысымен жария етілген негізгі топтаманың бірі құқық қорғау заңнамасын жаңғырту және реформалау болып табылады.
Ел Президентінің «Қазақстан-2050» Стратегиясы Жолдауында жария етілген негізгі тапсырмалардың бірі – ұлттық құқықтық жүйені жаңғыртудың кезекті кезеңі. Жаңа Қылмыстық, Қылмыстық іс жүргізу, Қылмыстық атқару және әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы кодекстерді қабылдау қылмыстық және әкімшілік сот ісін жүргізуді сапалы реформалауды қамтамасыз етеді.
«Қазақстан-2050» Стратегиясын іске асыру жағдайында құқық қорғау заңнамасын жаңғырту және реформалау туралы
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев бесінші шақырылған Қазақстан Республикасы Парламентінің үшінші сессиясы ашылуында сөйлеген сөзінде Парламенттің жаңа сессиясының «Қазақстан-2050» Cтратегиясын іске асыру жағдайында басталып жатқанын атап өткен болатын. Мемлекет басшысымен жария етілген негізгі топтаманың бірі құқық қорғау заңнамасын жаңғырту және реформалау болып табылады.
Ел Президентінің «Қазақстан-2050» Стратегиясы Жолдауында жария етілген негізгі тапсырмалардың бірі – ұлттық құқықтық жүйені жаңғыртудың кезекті кезеңі. Жаңа Қылмыстық, Қылмыстық іс жүргізу, Қылмыстық атқару және әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы кодекстерді қабылдау қылмыстық және әкімшілік сот ісін жүргізуді сапалы реформалауды қамтамасыз етеді.
Соңғы жылдары құқық қорғау органдары мен арнайы қызметтердің маңызды реформалары іске асырылды. Барлық күш құрылымдары қызметкерлерін өз ауқымы бойынша теңдесі жоқ аттестаттау өткізілді. Құқық қорғау органдарының қызметкерлерін ақшалай қаражат және зейнетақымен қамсыздандыру өсті. Құқық қорғау органдары және арнайы қызметтер жұмысының құқықтық базасы үнемі жетілдіріліп тұрады.
Мәселен, соңғы 10 жылда Қылмыстық, Әкімшілік, Қылмыстық іс жүргізу кодекстеріне және қылмыстық жазалар жүйесі мен қылмыстық атқару жүйесін одан әрі жетілдіру, азаматтарды ұстау негіздері мен тәртібін бекіту, есірткінің заңсыз айналымы саласындағы жауапкершілікті күшейту, әскери қызметкерлердің жауапкершілігін күшейту мәселелері бойынша көптеген өзге заңнамалық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізілді, олар құқық қорғау органдары жұмысының тәртібі мен әдістерін өзгертуге бағытталды.
Заңнамалық деңгейде азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын құқық қорғау жүйесін реформалау және соттар тәуелсіздігін нығайту арқылы қорғалуын одан әрі қамтамасыз ету мәселелері шешілді. 2011 жылы құқық қорғау қызметі туралы заң қабылданды. Сондай-ақ Президент ішкі істер органдары туралы жаңа заң әзірлеуді тапсырды, ол Парламент қарауына биыл түсуі тиіс.
Азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын қамтамасыз етудің жаңа тетіктері енгізілді: медиация және сот актілерін жеке негізде орындау, қамауды соттық санкциялау енгізілді. Қылмыстық сот ісін жүргізуге алқабилер институты енгізілді. Жыл сайын соттардың мамандануы тереңдеуде.
Бүгінгі күнде Мемлекет басшысымен жария етілген келешек өзгерістердің жаңа басымдықтары Қазақстан Республикасының 2010 жылдан 2020 жылға дейінгі Құқықтық саясат тұжырымдамасында көрініс тапты, онда заңнаманың барлық салаларын және соттық, құқық қорғау жүйелерінің құқық қолдану қызметін қылмыстық саясат саласымен байланысты кешенді, өзара байланысты түзету қажеттілігі атап өтілген.
Ол үшін қылмыстарды тез және толық ашу, бұл қылмыстарды жасаған тұлғаларды анықтап, оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту, әділ сот талқылауы және қылмыстық заңды тиісті қолдану мақсатында қылмыстық және қылмыстық іс жүргізу заңнамасын тиімді пайдалануды көздейтін оңтайлы құқықтық тетіктерді әзірлеу қажет.
Осылайша, жаңа Қылмыстық және Қылмыстық іс жүргізу кодекстерін қабылдаудың мақсаты теңдестірілген жүйе қалыптастыру болуы тиіс. Бұл қоғамдық қауіпсіздік деңгейін арттыруға және қоғамдық қатынастарды қылмыстық-құқықтық қорғау тиімділігіне негізделеді; алғаш рет немесе әлеуметтік әлсіз тұлғалармен жасалған қылмыстарға қатысты толеранттық тәсілді кеңейту; аса ауыр қылмыстарға, рецидив көріністеріне, ұйымдасқан қылмыстылыққа, экстремизм, терроризм, сыбайлас жемқорлыққа және әділ сотқа кедергі жасауға қылмыстық-құқықтық реакцияны күшейту; қылмыстар профилактикасын нығайту; бас бостандығын айыруға балама жазалардың неғұрлым кең қолданылуына алғышарттар жасау, оларды ұстауды жетілдіру.
Бұл жердегі маңызды міндет заңдылықты, адам құқықтары мен бостандықтарын мүлтіксіз сақтау, негізсіз айыптау мен соттаудан, бас бостандығынан заңсыз шектеуден қорғалуды қамтамасыз ету болып табылады. Ол үшін азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының кепілдіктер жүйесін күшейту, жеке өмірге қол сұғылмаушылықты, қылмыстық сот ісін жүргізудің құралдары мен әдістерін заңсыз пайдаланғаны үшін жауапкершілікті қамтамасыз ету қажет.
Сондай-ақ, бұзылған құқықтарды қалпына келтіруге, әкімшілік-құқықтық шаралар арқылы қоғамда құқықтық қақтығыстардың алдын алуға бағытталған оңтайлы құқықтық тетіктерді әзірлеу қажет. Бұл ретте әкімшілік-құқықтық санкцияларды қалыптастыру кезінде олардың қоғамдық қауіптілік дәрежесі мен құқық бұзушылық сипатына сәйкестік қағидасы мүлтіксіз сақталуы тиіс.
Сонымен бірге, соттар мен соттық емес инстанциялардың әкімшілік құқық бұзушылықтар жөніндегі істерді қарау бойынша өкілеттіктерін ажыратудың тұжырымдамасын әзірлеген жөн. Әкімшілік сот ісін жүргізуде тараптар бәсекелестігі қағидатын одан әрі дамыту жөніндегі шаралар қабылдау қажет.
Жаңа ӘҚБтК қарау кезінде әкімшілік-құқықтық және қылмыстық-құқықтық санкцияларды нақты ажырату қажет. Құқыққа қайшы әрекеттің жаңа түрін – қылмыстық теріс қылықты енгізген жөн. Әкімшілік құқық теориясы көзқарасы тұрғысынан әкімшілік теріс қылық ретінде әкімшілік ережелерді, яғни жеке немесе заңды тұлғалар үшін олардың жария билік органдарымен қатынастарында белгіленген әкімшілік құқық нормаларын бұзу танылуы тиіс.
Жаңа кодекстердің негізгі мақсаты қолданыстағы қылмыстық, қылмыстық іс жүргізу, әкімшілік заңнаманың және құқық қолданушылық тәжірибенің маңызды өзекті мәселелерді шешу болып табылатынына қарамастан, ұсынылатын жаңалықтар ойластырылған және ғылыми негізделген болуы тиіс.
Ең бастысы – қандай тартымды болып көрінуіне қарамастан, қылмыстық сот ісін жүргізудің шетелдік тәжірибесін салмақты пайдалану қажет, оны белгілі бір объективті факторларды есепке алмастан, қазақстандық құқықтық ортаға механикалық көшіру құқық қолданушылық тәжірибеге теріс ықпал етуі мүмкін. Елдің айрықша, әлеуметтік-экономикалық мүмкіндіктеріне, ұлттық ерекшеліктеріне, құқықтық сана және құқықтық мәдениетке, ділдің дәстүрлілігіне байланысты шет мемлекеттердің үлгісі бойынша ықпалды құрылым құру мүмкін емес. Осыған байланысты, Парламентке жаңа Қылмыстық, Қылмыстық іс жүргізу, Қылмыстық атқару кодекстері мен Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы кодексті қабылдау бойынша Бас прокуратура, Әділет министрлігі, Ішкі істер министрлігімен бірлесіп ауқымды жұмыс жасау қажет.
Жаңа кодекстерді қабылдау арқасында отандық заңнаманы халықаралық стандарттарға сәйкестендіруді қамтамасыз етуге қол жеткізуімізге болатынына сенімдімін. ЕҚЫҰ Қылмыстық сот ісін жүргізуді жетілдіру жөніндегі анықтамалығының көптеген ережелері кодекстер жобаларының нормаларында іске асырылған. Осылайша, жаңа Қылмыстық, Қылмыстық іс жүргізу, Қылмыстық атқару кодекстері мен Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы кодекс қылмыстылықпен күресудің ықпалды тетігіне айналуы тиіс.
Бұл ретте, Мемлекет басшысы қылмыстық құқықты ізгілендіру және қоғамда кез келген құқық бұзушылықтарға «нөлдік төзімділікті» қалыптастыру беталыстары арасында ортақ вектор құру қажеттілігін атап өтті. «Нөлдік төзімділік» тактикасы құқық бұзушыларға мемлекеттің кез келген тәртіпсіздіктердің жолын кесуге бел байлағанын көрсету үшін тіпті кішігірім құқық бұзушылықтар үшін қатаң жазаларды көздейді. Бұл қағидат қоғамдық қауіпсіздікті нығайтуда және қылмыстылықпен күресуде маңызды қадамға айналуы тиіс. Алайда, бұл ретте, әрбір қазақстандық кішігірім құқық бұзушылықтарға жол беріп, оған көз жұмуға болмайтынын ұғынуы керек.
Бүгінгі таңда жаңа сын-қатерлер жағдайында маңызды міндеттердің бірі ретінде қоғамның ұйымдасуын жетілдіруге, заңдылық пен құқықтық тәртіпті нығайтуға, қылмыстылықтың алдын алуға белсенді жәрдемдесуді, оны туғызатын себептерді жоюды есептеген жөн. Құқық қолданушылық тәжірибе мен заңнаманы талдау қылмыстардың алдын алуға жағдай жасайтын нормалар құқықтың барлық салалары мен сала тармақтарында көрініс тапқандығы жөнінде қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Осылайша, қылмыстардың алдын алуға қатысы бар ережелер белгіленбеген құқық саласы жоқ деуге болады. Қылмыстылық серпінді және бейімді құбылыс болып табылады, бұл ретте, себепті кешенді зерттеу тұрақты және жүйелі болуы тиіс.
Бүгін қабылданып жатқан «Құқық бұзушылықтар профилактикасы туралы» Заңның ережелерін орындау жөніндегі шаралар болжалды оң нәтижелерге алып келмейтіндігін атап өткен жөн. Осыған байланысты, бүгінгі күнде құқық бұзушылықтардың профилактикасы бойынша халықаралық тәжірибені зерттеген жөн. Шетелдерде өзін өзі қорғауға, жедел-профилактикалық мәні бар ақпарат үшін сыйақы ұсынуға, қылмыстардың профилактикасы жөніндегі кеңестерді радио және теледидар арқылы таратуға бағыт алу арқылы қоғамдастықпен жұмыс жүргізу кеңінен қолданылуда, ал азаматтардың құқықтық тәртіпті нығайтуға қатысуы құқық бұзушылықтар санын азайтуға мүмкіндік берді.
Тәжірибе көрсетіп отырғандай, заңнамалық деңгейде шешілуі тиіс кейбір проблемалық мәселелер бар. Мәселен, «Құқық бұзушылықтар профилактикасы туралы» Заңмен профилактикалық бақылауға жататын тұлғалар тізімі бекітілген. Алайда, оған бұрын сотталғандар категориясы енбеген, дәл осы тұлғалар рецидивті қылмыстылыққа теріс ықпалын тигізеді.
Бас бостандығынан айыру орындарынан мерзімінен бұрын шартты түрде босатылған тұлғаларды тұрғылықты мекен-жайына дейін бақылаудың жүйесі жетілдіруді талап етеді. Бас бостандығынан айыру орындарынан босатылған тұлғаларды еңбек және тұрмыстық орналастыру мәселесі өзекті, себебі ол рецидивті қылмыстылықпен тікелей байланысты. Жоғарыда айтылғанды ескере отырып, ресоциализациялау, жүйесін құқық бұзушылықтар профилактикасы жөніндегі шара ретінде дамыту қажет. Бүгінгі күнде «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне пробация қызметі мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заң бар қылмыстық-атқару инспекциялары шеңберінде шағын топты тек шартты сотталған тұлғалар үшін құрумен шектелді. Ресоциализациялаудың неғұрлым тиімді жүйесін құру үшін шетелдік тәжірибені есепке ала отырып пробацияның толымды қызметін құру қажет. Пробация біздің елімізде сотқа дейінгі сатыларды да, постпенитенциярлық кезеңді де қамтитын еді.
Бұл жерде жергілікті атқарушы органдар, болашақта жергілікті өзін-өзі басқару органдары бас бостандығынан айыру орындарынан босатылған тұлғаларды ресоциализациялауға неғұрлым тиімді қатысулары тиіс.
Сондай-ақ, кәмелетке толмағандар арасында құқық бұзушылықтар санының және қылмыстылықтың өсу мәселесі тұр. Балалар мен жасөспірімдер отбасы, мектеп, қоғамдастық тарапынан күшейтілген әлеуметтік бақылауды талап етеді, себебі осы жаста тұлға қалыптасуы орын алады. «Қиын балалардың» жеке педагогикалы амалын таба білу кәмелетке толмағандар арасында құқық бұзушылықтар және қылмыстар профилактикасына елеулі үлес қосады.
«Қазақстан-2050» Стратегиясында Мемлекет басшысымен қойылған жаңа сын-қатерлер мен міндеттерді есепке ала отырып, профилактиканың жаңа тәсілдерін енгізудің қажеттілігі туды. Бүгінгі таңда әлеуметтік-экономикалық жаңғыртудың жаңа үлгісіне интеграцияланған құқық бұзушылықтар профилактикасының мемлекеттік салааралық бағдарламасын әзірлеуді көздейтін қылмыстылықпен күресудің өзге стратегиясы қажет.
Қылмыстылықтың алдын алудың міндеттерін шеше отырып, мемлекет және қоғам құқықтық сана, идеология және адамгершілік құндылықтармен байланысты әлеуметтік маңызды мақсаттарға қол жеткізеді. Мұның бәрі мемлекет беделін арттырады, құқықтық нигилизмнің деңгейін төмендетеді және демократиялық қоғамның одан әрі дамуына септігін тигізетінін атап өткім келеді. Парламенттің үшінші сессиясының ашылуында ел Президентінің сөзінде атап өтілген жоғарыдағы міндеттерді іске асыру республиканың ұлттық мүдделерін және заңдылық тәртібін, адам мен азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын сақтауды одан әрі дамытуға, Қазақстанның тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз етуге жағдай жасайды.
Өз кезегінде Парламент Үкіметпен бірлесе отырып, оң халықаралық тәжірибені пайдалану арқылы қазақстандық институционалды-құқықтық базаны жетілдіру жөніндегі жұмысты жалғастырады. Бұл ретте, барлық мемлекеттік органдардың, азаматтық қоғам өкілдерінің, әрбір қазақстандықтың өзара әрекеттестігі Мемлекет басшысымен алға қойылған жоғары мақсаттарға жетуге алып келуі тиіс.
Біздің жұмысымызды қарапайым азаматтар бағалайтын болады. Әрбір адам қауіпсіздік атмосферасында өмір сүріп, оның тыныштығы, құқықтары мен бостандықтары нық қорғалуына сенімді болған кезде ғана қылмыстық және әкімшілік әділетті реформалау саласындағы жетістіктер жайлы айтуға болады.
Серік АҚЫЛБАЙ,
Парламент Сенаты Конституциялық заңнама, сот жүйесі және құқық қорғау органдары комитетінің төрағасы.
