![Өңірде күрделі экологиялық мәселе көп](/media/2020/08/07/crop-1_29_668x1276_aktobe-talbesik.jpg)
express-kz
Ақтөбе – еліміздегі ауа сапасы нашар алты қаланың бірі. Қала кәсіпорындары өткен жылы ауаға 170 мың тонна зиянды зат жіберген. Қалада қалдық суларды залалсыздандыратын орталықтандырылған кәріз стансасы жоқ. Қаланың кәріз желісіне 4800 нысан қалдық суын төксе, оның 319-ы өндірістік кәсіпорын. Осы ірі өндірістік мекемелер, спирт және сыра, газды сусындар шығаратын кәсіпорындардың төккен қалдық суларынан ауаға улы метан газы бөлініп жатыр.
– Өңірімізде 2025 жылға дейін экологиялық жағдайды жақсартуға бағытталған кешенді жоспар әзірленді. Жақында оны жұртшылық талқысына ұсынамыз. Кейбір күрделі мәселелермен арнайы мамандар айналысуда. 30-40 жылдан бері созылып келе жатқан мәселелерге Алға химия зауытының қалдықтарынан арылу, Елек өзенінің алты валентті хроммен ластануы кіреді. Көп мәселелер халықаралық экологтар, үкіметтік, министрлік деңгейінде шешілуі тиіс. Соның ішінде Ақтөбе қаласында орталықтандырылған кәріз тазарту қондырғысын салу, Мұғалжар ауданының аумағындағы Көкжиде стратегиялық тұщы су қоры белдеуін сақтау, Шалқар көлінің түбін тазарту жұмыстары да кезек күттірмейді, – дейді облыс әкімінің орынбасары Қайрат Бекенов.
Құрып бара жатқан Көкжиде, Алғадағы улы қалдық
Экология департаменті мен Табиғи ресурстар және табиғатты реттеу, пайдалану басқармасы 2018-2025 жылдарға «Ақтөбе облысының экологиясын дамыту» кешенді бағдарламасын әзірледі. Мұның негізгі бағыттары – бұрынғы Алға химиялық зауытындағы қауіпті қалдықтарды көму, Елек өзенінің 6 валентті хром, бормен және кәріз суларымен «тарихи ластануын» жою, Ақтөбе қаласының атмосфералық ауа сапасын жақсарту, өндірістік қалдықтарды азайту және көму, қауіпсіз қалдықтар жүйесін құру, ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды дамыту, Ақтөбе қаласы төңірегіндегі жасыл желек белдеуін қалпына келтіру, атмосфералық ауа мониторингі жүйесін жетілдіру.
Өңірде шешілуі кезек күттірмейтін мәселелердің бірі – Ақтөбе қаласының іргесінен ағып жатқан Елек өзенімен жалғасқан жерасты суларының алты валенттік хроммен «тарихи ластануы». Ластану аймағы өте үлкен. Өйткені 1957 жылы салынған Ақтөбе хром қосындылары зауыты 1961 жылдан бері жерасты және жер беті суларын хром қалдығымен шайып келеді. Бұл – Елек трансшекаралық өзенінің негізгі ластаушы көздері.
2012-2013 жылдары Елекке жалғасқан жеріндегі 6-валенттік хроммен ластанған жерасты суларын тазарту жобасы №3 өндірістік алқаптың 80 гектар аумағында қолға алынды. Ластанған бөлік сульфатты-тотықтанған темірді пайдалану арқылы реагентті тәсілмен тазартылды. Облыстық экология департаменті мамандарының айтуынша, 6-валенттік хроммен ластанған 500 гектар аумақтағы жұмысты жалғастыру үшін хром қосындылары зауытына қарасты Елек өзенімен жалғасқан тұсындағы орындарды терең топырақ қабатымен қоса күрделі тазартылуы тиіс. Бұл әзірге қолға алынған жоқ. Жергілікті экологтар: «тазалау кезінде жаңа өндірілген хромның жерасты суларына араласып кетпеуіне мұқият болған дұрыс», дейді.
Облыс аумағында 26 млн тоннадан астам жиналған қалдықты кезең-кезеңімен көму керек. Оның 730 мың тоннадан астамы өте зиянды өндірістік және химиялық қалдық – бұрынғы Киров атындағы Алға химиялық зауытының аумағында. 2017 жылдың 15 қазанында Елбасы Н.Назарбаевтың төрағалығымен өткен кеңесте бұрынғы Алға химия зауыты аумағындағы зиянды қалдықтарды жоюға Ақтөбе облысы әкімшілігіне қаржы іздестіруге Үкіметке тапсырма беріліп, сол жылы оның жобалық-сметалық құжаттары жасалды. Бірақ бұл әлі күнге дейін шешімін тапқан жоқ. Қауіпті қалдықты жоюдың бір-ақ жолы бар – көму. Топыраққа сіңбеуі үшін қауіпті қалдықтарды күл-шаң жинағыш орынға көму керек. Бұл үшін Алға химзауытында арнайы екі қалдық көметін орын салынуы керек деп жергілікті экологтар мәселе көтеріп отыр. Күні кеше Экология, геология және табиғи ресурстар министрі Мағзұм Мырзағалиев Ақтөбе ферроқорытпа зауытына қарасты №1, 2 цехтарының жиналған «тарихи қалдықтарын» 30 пайызға азайту жөнінде алған міндеттемесін тезірек орындауды тапсырды.
Ақтөбенің ауа сапасы. «Қазгидромет» мәліметінше, ауадағы күкірт сутегі 2016 жылы – 302 рет, 2017 жылы – 144 рет, 2019 жылы – 6 рет тіркелді. Тек 2018 жылы бірде-бір рет тіркелмеген. Жағымсыз иістің, күкірт сутегінің қайдан шығатынын бүкіл ақтөбелік біледі. Жыл сайын қаладағы өндірістік кәсіпорындар ауаға 27 мың тонна зиянды зат жіберсе, ал 231 мың тоннасы кәсіпорындардың газ тазартқыш қондырғыларында тұтылады. Осылайша кәсіпорындардың 88,1%-ы шаң мен газды тұтып қалады. Өткен жылы қалада жылына 61 мың тонна улы газ бөлінген. Экология департаменті облыстағы 75 пайыздан жоғары зиянды қалдық шығаратын 25 кәсіпорынды анықтады. Соның ішінде «Ақтөбе темір қорытпа» зауытының №1, 2 цехтарының көмілмей қалған қалдықтары да бар.
– 2019 жылдың соңына дейін азот-аммоний бөлетін қалдық сулар түгел тазартылып, кәсіпорындар қалдық суларын ортақ кәріз желісіне алдын ала тазартудан өткізіп барып жіберу керек деп айтылғанымен, толық орындалған жоқ. Мұның бір жолы – катализатор қолдану. Ауа сапасын саябақ, сквер, бульварлар шекарасын бекітіп, қаланың жасыл желек қорын қайта түгендеп, мақсатты түрде жасыл желек отырғызу арқылы қалпына келтіру қажет, – дейді Қ.Бекенов.
«Көкжиде» құмдарының қорғалуы. 2013 жылдың 23 қаңтарында Ақтөбе облысы әкімдігінің қаулысымен Мұғалжар ауданында 43976 гектар аумақта «Көкжиде – Құмжарған» мемлекеттік табиғи қорығы құрылды. Оның 31723 гектары – Көкжиде құмдары. 2008 жылдан бастап Көкжиде құмдарына шикізат өндірушілер зиянын тигізе бастады. Соңғы он жылда Көкжиденің жерасты сулары мұнай қалдықтарымен лайланды. Біздің зерттеуіміз бойынша, тұщы судағы мұнай қалдықтарының шектік мөлшері 1-ден 41-ге дейін артқан. Бұл жерде «СНПС-Ақтөбемұнайгаз» АҚ, «Урихтау – оперейтинг» ЖШС, «КМК мұнай» АҚ, «Ада Ойл» ЖШС-і мұнай өндіруде.
Қазақстанның жерасты тұщы су қорының стратегиялық нысаны – Көкжиде құмдары мен Көкжиде жерасты суларын бақылауға облыстың шамасы келмейді. Көкжиде ерекше қорғалатын аймақ мәртебесімен Көкжиденің тұщы су қорына мониторинг жүргізу құқығы орталық құзырлы органның құзырына берілгені жөн. Мұнай қалдықтарының жерасты суларына әсер ету ошағын табу үшін жерасты суларының ағынын анықтап, Көкжиде құмдарында мұнай игеру мен тасымалдаудың бірыңғай ережесі бекітілуі тиіс. Ұсыныстар Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігіне жіберілген. Жерасты тұщы су қорын лайлады деп айыпталған «КМК мұнай» мен «Ада Ойл» ЖШС-інің мұнай қалдықтары төгілген кейбір ұңғылары тоқтатылды.
7 қылмыстық іс қозғалды
Ақтөбе облысы прокурорының бірінші орынбасары Қуандық Рахметовтің айтуынша, 2018 жылдың 28 мамырында облыстық мәслихат шешімімен 2018-2025 жылдарға арналған қоршаған ортаны қорғаудың мақсатты жоспары бекітілді. Бүгінде осы жоспардың екі тармағы орындалмай қалды. Соның бірі – 2018 жылы «Ақбұлақ» АҚ-ы спиртті қалдықтар төгілген полигонды сүт қышқылы бактериясын пайдалану арқылы тазарту жобасы. Жоба құны – 80 млн теңге. Қаржы бөлінбегендіктен, жоба іске аспады.
Бүгінде облыстық прокуратурада Көкжиде жерасты сулары, Алға химия зауытының қалдықтарын көмуге қатысты қорытынды әзірленуде. Ақтөбе төңірегіндегі 8 өзеннің арнасын кеңейту жұмыстарында ағаштар мен бұталарды аяусыз кесуге байланысты қоғамдық пікір туды. Прокуратура Қызыл кітапқа енген ағаштардың кесілгенін, жұмыстар жергілікті құзырлы органдардың рұқсатынсыз жүргізілгенін анықтады. Өзен арналарын кеңейту кезінде 600-ден астам ағаш кесілген, оның ішінде Қызыл кітапқа енгізілгендер бар. Келтірілген зиян мөлшері 7 млн теңгеден асады. Алдын ала қоғамдық тыңдау өткізілмеген, эмиссияға рұқсат алынбаған. Тапсырыс беруші мемлекеттік орган, орман шаруашылығы мен жануарлар дүниесі инспекциясы бақылау жүргізбеген. Облыстық прокуратура тексеріс жүргізіп, мердігер мекемелерге экологиялық залалды өтеу міндеттелді. Ағаштарды заңсыз кесу, жоғалу қаупі бар өсімдіктерді жою, өзендерді заңсыз кеңейту, лауазымды өкілдіктерін асыра пайдалану, мемлекеттік органдардың әрекетсіздіктері бойынша өткен жылы 7 қылмыстық іс қозғады. Ендігі жерде табиғатқа қатысты ауқымды шаралар жұртшылықтың, мамандардың талқылауынсыз іске аспауын қатаң қадағалау қажет. Содан кейін ғана жобалар мемлекеттік сараптамаға жіберіледі.
Ал Конрад Аденауэр қорының Қазақстандағы өкілі Томас Хельм Ақтөбенің мәселесі су, қоқыс, қоғамдық көлік, ауаның ластануы дейді. «1990 жылы екі Германия біріккенде, экологиялық қиын жағдай туды. Себебі Шығыс Германияда газ-шаң тұтқыш, су тазарту, ағынды су тазарту қондырғылары жоқ болатын. Федеральды бюджет 1996 жылы кәріз желілерін қайта жарақтандыратын 18 ірі жобаны қаржыландырды. Алты жылдан кейін екі Германияның тазарту қондырғылары, су тазарту, қалдық су тазарту желілері теңесті.
Біз ластаушыларды «қара насос» дейміз. Табиғатты ластаушылар, мейлі заңды тұлға болсын, мейлі жеке адам болсын, келтірген зияныңыз үшін ірі көлемде айыппұл төлеп және бүлдіргеніңізді қайта орнына келтіруге міндеттісіз. Бізде су, ауа, қоқыс, лас суларды тазартқыш қондырғыларсыз кәсіпорын жұмыс істемейді. Германиядағы тұтас химия өндірісі бар аймақ, көмірлі Рур облысы қоршаған ортаны сауықтыруға қайта жарақтандыру арқылы қол жеткізді. Экономикадағы түбірлі құрылымдық өзгерістермен бір мезетте жүргізілді. Бұл көп уақытты керек етеді және инвестиция қажет. Еліміз химиялық кәсіпорындарын қайта жарақтандыруға 30 жыл жұмсады.
Қазақстанда қоқыс шығару, су, электр энергиясы ақысы өте арзан. Судың текше метрі –72 теңге, әр адам үшін – қоқыс шығару ақысы – 104 теңге. Бұл өте аз. Адамдар арзан болғасын қуат көздерін үнемдемейді. Қуат көздері қымбат болса, адам үнемдей бастайды. Суды ретсіз пайдаланбайды.
Ганноверде «Қоқыс энергиясы» деп аталатын шағын зауыт бар. Онда Ганновердің түбіндегі 55 мың үйдің қоқысы жиналып, термоөңдеуден өтеді де, одан электр қуаты алынады. Осылайша Ганноверде электр энергиясының 11 пайызы қоқыстан алынады. Әрине қоқыстың пайдаға аспай, тектен тек лақтырылғанынан электр қуатына айналғаны әлдеқайда тиімді. Сөз жоқ, Германия мен Қазақстан тұрғынының жан басына шаққандағы табысында бес есе айырмашылық бар. Енді ауа ластау рейтингісіне қарасаңыз, керісінше көрініс байқайсыз. Қазақстанның әрбір тұрғыны Германия тұрғынына қарағанда қоршаған ортаны бес есе артық ластайды. Қазақстан ауаға зиянды қалдықтарды өте көп шығарады, дейді Т.Хельм.
Эколог Александр Мандрыкиннің айтуынша, Ақтөбе облысының 2025 жылға дейінгі экологиялық бағдарламасында технологиялық карта назарға алынбаған. Кез келген жобаның технологиялық картасы жерге, су көздеріне негізделуі тиіс.
– Ыңғайсыздық тудырып отырғаны – инженерлік желілеріміз. Жобадағы әрбір бағыт мамандардың жете зерттеуінсіз, техникалық үлгілеуден өтпейінше, шикі жоба деп атауға болады. Бізде мұндай ащы тәжірибені талай бастан өткеріп келеміз. Соның бірі – 2004 жылы Қазақстанда іске асырылған «Ауыз су» бағдарламасы. Жапон үкіметі қаржыландырылған осы қанатқақты жоба Германия модераторлығымен басталды. Соңы не болды? Белгісіз. Кез келген жобаның тиімділігі – инженерлік желілердің табиғи су көздеріне жалғасқандығымен маңызды. Ақтөбе облысының су қоры Қазақстандағы су қорының 2 пайызын ғана құрайды. Ендеше бұл жерде жұмыс жобасының техникалық үлгілеуіне ерекше мән берген жөн. Инженерлік желілер су көздеріне қосылмаса, нәтиже шықпайды, – дейді эколог.
Баян СӘРСЕМБИНА,
журналист
Ақтөбе облысы