Әлем • 09 Қыркүйек, 2020

Түрлі-түсті әлем

23 рет көрсетілді

Қазір бұқаралық ақпарат құрал­да­рында сөз еркіндігі туралы әңгіме қоз­ғалып жатады. Әсіресе Батыста бұл мәсе­ле жиі көтеріледі. Бір жағынан дұрыс. Демократиясы дамыған әлемде цензура болмауы керек. Бірақ таяқ­тың екі ұшы се­кілді, сөз еркіндігінің шек­телетін тұсы бар.

Осындайда еске мұхиттың арғы бетінде АҚШ-та қара нәсілділерді құқық қорғау қызметкерлерінің қорлауына, өлтіруіне бай­ланысты басталған Black Lives Matter қозғалысы еске түседі. Қазір бұқаралық ақ­парат құралдары бетінде бұған қатысты қарсы пікір айту – кәсіби мансабыңды аяқ­таумен тең. Жалпы, бүгінде қара нәсілділерге қатысты жағымсыз пікір айту, оларды «Н» әрпінен басталатын сөзбен (этикалық мәсе­леге байланысты Nigger сөзін осылай жазуды жөнді көрдік) атау қауіпті. Өйткені бұлай атау олардың сеніміне селкеу түсіреді, нәсілдік бөлінуге әкеледі-мыс.

Әйтсе де, бүгінгі таңда расизмге қатысты мәселе тым күрделеніп, айқай-шуға толып кеткен.  АҚШ-та Бубба Уоллес деген автошабандоз бар. Осы саладағы қара нәсілділердің ең үздігі. Бірнеше додада топ жарғаны болмаса, былайғы жұртқа танылған емес.

Өткенде бүкіл әлем Black Lives Matter деп шулап жүргенде біреулер Уоллестің гаражына дарға асатын жіп іліп кетіпті. Ал бұл – расизмнің негізгі элементі саналады. Кезінде АҚШ-та «Ку-клукс-клан» қозғалысы ойран салып, қара нәсілділерді заңсыз өлтіріп жүр­генде дарға асатын жіп нәсілшілдіктің негізгі белгісі ретінде қалыптасты.

Уоллестің гаражына қатысты оқиғадан кейін мұхиттың арғы бетінде қызу пікірталас басталды. Бүкіл БАҚ мұны жарыса жазды. Тіпті, Буббаның әріптестері оны қолдап, жарыс кезінде ерекше құрмет көрсеткен. НАСКАР да Уоллесті қолдайтынын білдір­ген. Істің насырға шапқанын көргеннен кейін бұл іске тіпті Федералды тексеру бюросы (FBI) араласыпты.

Оқиғаның соңы қалай аяқталғаны тіпті қызық. FBI тексере келе, сол маңдағы шабан­доздардың бәрінің гаражынан осындай дарға асатын жіп тауыпты. Сөйтсе, есікті ашып-жабуға арналған бұл жіп әу баста осылай тұрған екен. Яғни былтырғы қараша айынан бері дарға асатын жіпке ұқсап тұрған. Ол кезде Уоллес мырзаның бұл гараждарға мүлдем қатысы болмаған. Ешкім оған мән де бермеген.

Бұл аз болса, Black Lives Matter қозғалы­сының өкілдері Еуропада, АҚШ-та көрнекті тұлғаларға қойылған ескерткіштерді құла­тып, кейбіріне ауыр сөздер жазып кетті. Олар­дың қатарында жиһангез Христофор Ко­лумб, Ұлыбританияның бұрынғы премьер-ми­нистрі Уинстон Черчилл секілді танымал тұл­ғалар бар.

Осы қозғалыстың салдарынан әлемдік әдебиет саласына да өзгерту енгізуге тура ке­ліп тұр. Мәселен, танымал детектив жазушы Агата Кристидің «Он негр баласы» атты кітабының атауы қоғамдық қысым салдарынан өзгертілді. Тіпті, Харпер Лидің Пулитцер сыйлығын алған «Сайқымазақты өлтіру» (To Kill a Mockingbird) туындысы да кітапхана сөрелерінен жоғалды. Тіпті, Марк Твеннің «Гекльберри Финнің басынан кешкендері» кітабы да расизм дауына ұшырады. HBO арнасы өзінің қорынан «Жел ұшырғандар» (Gone with the Wind) фильмін өшіруге мәжбүр болды. Басты себеп – расизм.

АҚШ-та, жалпы, Батыс әлемінде нәсіл­шілдікке қатысты мынандай жазылмаған заң бар. Қарапайым жұрттың «Н» әрпінен басталатын сөзді айтуға құқығы жоқ. Алда-жалда байқамай аузыңнан шығып кетсе, жауапқа тартылып, тіпті қылмыстық қудалауға ұшы­рауың мүмкін. Бірақ қара нәсілді ағайын бір-біріне бұл сөзді емін-еркін қолдана береді.

Айтпақшы,  біздің осы бағанды жазуы­мызға Шарли Эбдо журналының Мұхаммед пайғамбарды әжуалаған суретін қайта жариялағаны себеп болып отыр. Биыл аталған журналдың редакциясына террористік шабуыл жасалғанына 5 жыл толды. Charlie Hebdo қайғылы датаны осылай атап өтуді жөн көріпті. Естеріңізде болса, 2015 жылы екі француз азаматы журнал редакциясына басып кіріп, автоматтан оқ жаудырып, 12 адамды өлтіріп, 11 адамды жаралаған-ды. Кейіннен бүкіл әлем «Мен Чарлимін» деп әлемге үндеу тастады.

Бір қызығы, адам құқығы, сенім құқы­ғы деп ұрандатушылар 2 миллиард мұсыл­манның ардақ тұтар тұлғасын қорлағанға жақ ашар емес. Ешкім Charlie Hebdo-ны айыптап, заңмен қудалап жатқан жоқ. Осылайша, қара нәсілділерге қатысты мәселеде шектелген сөз еркіндігін мұсылмандарға келгенде ауыздықтау мүмкін болмай тұр...

 

Соңғы жаңалықтар

Алыстан жеткен алғыс

Аймақтар • Кеше

Тазалық бірдің емес, мыңның ісі

Аймақтар • 18 Қыркүйек, 2020

Қала күні онлайн форматта аталып өтеді

Аймақтар • 18 Қыркүйек, 2020

Байтұрсынов атындағы байқау өтті

Қоғам • 18 Қыркүйек, 2020

Облыс әкімі Сырдария ауданына болды

Аймақтар • 18 Қыркүйек, 2020

Үш тілдің үздіктері анықталды

Аймақтар • 18 Қыркүйек, 2020

Халықаралық семинар-кеңес өтті

Қазақстан • 18 Қыркүйек, 2020

Таразда тұңғыш рет күрделі ота жасалды

Аймақтар • 18 Қыркүйек, 2020

Қазақстанда темекі қымбаттайды

Қоғам • 18 Қыркүйек, 2020

Кепілге алған көлігін қайтармаған

Аймақтар • 18 Қыркүйек, 2020

Ұқсас жаңалықтар