Оқиға • 01 Қазан, 2020

Тілімізді тұғырына қондырайық

1058 рет
көрсетілді
9 мин
оқу үшін

Қазақ тілін дамыту, оның мемлекеттік тіл мәрте­бе­сіндегі деңгейі туралы айтып, жазып жүрген тіл жа­на­шырлары жеткілікті. Алай­да еліне етене жақын «Egemen Qazaqstan» газетінде жарық көрген ел аға­лары М.Жолдасбеков пен Б.Бодаубайдың туған тіл­дің тағдыры туралы мем­лекеттік маңызы бар мә­селе көтерген мақаласы тілші-ғалым ретінде мені тебі­рентіп, қолыма қалам алғызды.

Тілімізді тұғырына қондырайық

Қазақ тілінің қолданылу аясы мен даму жағдаяты кешегі Ке­ңес Одағы кезінен бастап, бү­гінгі тәуелсіз еліміздегі жай-жап­сарына терең үңіліп, боя­масыз, қаз-қалпында, үлкен пат­риоттық жүрекпен жазылғаны бірден назар аудартты.

«Тіл туралы» заңның қабыл­данғанына да отыз жылдам астам уақыт өтті. Осы уақыт ішінде қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін көтеруде, оның қолданылу аясын кеңейту мақсатында біршама іс атқарылғандығын жоққа шығара алмаймыз. Бірнеше мемлекеттік бағдарламалар қабылданды, оған мол қаражат та бөлінді. Бірақ мақала авторлары айтқандай, «қазақ тілін төрге шығару – мемлекет құраушы ұлтымыздың, қалың қазақтың әлі күнге жүзеге аспай келе жатқан асыл арманына» айналып отырғаны – ащы шындық.

Біздің ойымызша, қазақ тілін нақты мемлекеттік мәртебе дең­­гейіне жеткізу үшін заңды орын­­дататын өзіндік тетіктермен то­лықтыру күн тәртібіне көтерілуі тиіс. Атап айтқанда, барлық мемлекеттік қызметкерлер, ми­нистрлер мен депутаттар мем­лекеттік тілді меңгеру керектігі заңмен белгіленуі керек. Сон­да ғана, қажеттілік туып, қа­зақ ті­лінде сөйлеп, жазуға машық­та­натын болады. Осы жерде, бір жайтты айтқым келеді. Ұмыт­пасам, 2007 жыл болу керек, Президент Әкімшілігінен мемлекеттік органдардан келетін хаттар қазақ тілінде жолдануы керек деген тапсырма келгені сол екен, министрліктердегі мем­лекеттік тілді білмейтін қыз­мет­­керлер қазақша жаза алатын ма­мандардың маңынан шық­пайтын жағдайлар байқалған еді... Іс-қа­­ғаздарын қазақша жазуға арнайы бөлімнің ғана емес, барша мемлекеттік органдардың маман­дары машықтанғанын көзбен кө­ріп едік. Кейінірек, қасына орысша аудармасы бірге берілсін деген сияқты әңгімелер болып, игі идея іске аспай қалып еді. Өкінішті-ақ. Сондай-ақ еліміздің азаматтарына әлемнің айтулы жоғары оқу орындарында білім алуға мүм­кіндік беретін «Болашақ» бағдарламасының үміткерлері­не мемлекеттік тілде тест тапсы­ру керектігі туралы қоғамдық пі­кірлер айтылғанда, оларға қа­зақ тілін білудің қажеттілігі жоқ екен­дігі мәлімденген болатын. Егер де оларға мемлекеттік тілді шет тілдерін меңгеру деңгейінен кем болмауы тиіс деген қағида қабылданса, міндетті түрде мең­геріп алатынына сеніміміз мол. Тағы да сол – қажеттіліктің жоқ­тығы. Жаңадан «Мемлекеттік тіл туралы» заң қабылдау маңыз­ды­лығы біз тілге тиек еткен бір-екі мә­се­леден-ақ көрініп тұрғанын кө­зіқарақты оқырман түсінген болар.

Жалпы, бұл шараны мақалада айтылғандай «ешбір айқай-шусыз, дау-дабырасыз, Қазақстанды мекендеген, оны өзінің Отаны санап, туған бауырлардай болып бірге тұрып жатқан барлық ұлт өкілдерінің түсінушілігін, ри­за­шылығын тудыра отырып» ұйым­дастыра алсақ, барша жұртты жұ­мылдыра алсақ, ұтпасақ, ұтыл­масымыз анық.

Қазірдің өзінде, мемлекеттік тілді дамытуда атқарылар шаралар шашетектен. «Тіл тағдыры – халық тағдыры» екенін түсін­ген әрбір отаншыл азамат өзі­нің ана тілінің қарыштап дамы­ғанын көргісі келуі керек әрі атсалысу­ды да ұмытпағаны абзал.

Қазақ тілін ғылым тілі ре­тін­де дамыту қажеттілігі күн тәр­ті­бінен түспеу керек. Оны ғы­лым тілі ретінде қолдану аясын мүм­кіндігінше кеңейту үшін ат­қа­рылар іс-шараларды мық­тап қолға алу керек. Ғылым тілі тер­ми­но­логиямен тығыз байланыс­ты екенін ескерсек, мемлекет­­тік бағдарламаларда белгіленген мақ­­сат-міндеттердің бірі – тер­ми­­­но­логиялық лексиканы біріз­дендіру, қазақ терминдерінің қо­рын қалыптастыру, терминдер­ді қолдану мен қалыптастыруға бай­ланысты көкейкесті мәселелер өз шешімін табуы тиіс. Осы мә­се­лелерді үйлестіретін Үкімет жа­нындағы Терминологиялық комиссия құзыретінің кон­суль­тативтік-кеңестік болуына байланысты, терминдерді бекіту құқығындағы Үкіметке тікелей бағынатын Терминология инс­титутын құру керектігі жайлы Қазақстан Үкіметі жанындағы Мемлекеттік тіл саясатын одан әрі жетілдіру бойынша мем­ле­кеттік комиссияның отыры­сын­да, соның мүшесі ретінде кезінде ұсыныс енгізген едім. Алайда әлі күнге дейін бұл ұсы­ныс өз шешімін таппай келеді. Біздің айтайын дегеніміз – Тер­минология институтында тілші-ғалымдармен қатар, сала маман­дарынан құралған тұрақты негіз­де қызмет етіп, жалақы алатын қызметкерлер еңбек етуі ке­­рек. Терминология институ­ты бе­кіт­­кен терминдер ғана қолда­ну­ға міндетті болуы тиіс. Сонда ғана сынның садағына жиі алынатын терминология саласы өз тұ­ғырына көтерілері анық.

Мемлекеттік маңызы мол – қа­зақ тілі әліпбиін латын графи­касына көшіру мәселесі де қо­ғамды ойландырып отырғаны бел­гілі. Латынға негізделген әліп­­биге көшу арқылы тіліміздің өзін­дік ерекшеліктеріне сүйенген әліп­би жасалғаны туралы ақпарат құ­ралдарынан хабардар етілген бо­латын. Мемлекет басшысы Қ.То­қаев латын әліпбиін енгізу мә­се­лесінде асығыстық жасамай, жұмысты ғалымдармен жан-жақ­ты сараптай отырып жүр­­гі­зу керек екендігін айтқан еді. Ен­деше, латын графикасына не­гіз­­делген қазақ тілі әліпбиінің соң­ғы нұсқасын ғалымдардың ор­тақ пікірімен орайластырып қа­былдауды жөн санаймыз.

Ел Президенті қазақ тілінің мем­лекеттік тілі ретіндегі рөлі кү­шейіп, ұлтаралық қатынас тіліне айналатын кезеңі келетінін айтқан еді. Әрине, ол үшін жұмыла жұ­мыс жасауымыз керек. Қазақ ті­лі­нің қыр-сырын жан-жақты зерт­тей түскеніміз абзал. Ол үшін қазақ тілін шет тілдерімен са­лыстыра-салғастыра зерделеуді жал­ғастыруымыз тиіс. Жоғары оқу орындарында оқитын студенттерге осы салада магистрлік, докторлық диссертациялық та­қы­рыптар ұсыну арқылы мем­лекеттік тіл мен кез келген шет тілінің ортақ мәселелері мен айыр­машылықтарын ашып көрсетуге жол ашылар еді. Сондай-ақ сту­денттер мемлекеттік тілдің мәр­те­бесін салыстыру арқылы тере­ңірек ұғына түседі. Қазіргі кезде шет тілін мектептерде және жо­ғары оқу орындарында төл оқу­лықтармен оқытуға баса көңіл бөліне бастағаны қуантады. Төл оқулықтар арқылы туған тіліміздің мол мүмкіншілігін айқындауға, түп-төркінін қарастыруға, білім алушылардың тіл тылсымын та­ну­ға деген құштарлығын оятады. Мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеретін бұл бағыт өз жалғасын табу керек деп санаймыз.

Жастарға орыс тілін, өзге де шетел тілдерін меңгертуде де мән беретін мәселелер де бар. «Үш тұғырлы тіл» бағдарлама­­сын іске асыруға да өзіндік үлесіміз­­ді қосуымыз керек. Әлемнің ал­па­уыт мемлекеттеріндегі іргелі жо­­ғары оқу орындары және ғы­лыми зерттеу институттарымен бай­ланыстың негізгі діңгегі, әри­не, тіл болып отырғаны бар­ша­мызға аян. Қазақстандық білім жүйесін әлемдік деңгейге көтеріп, халықаралық стандарттарға сай қимыл жасай отырып, төрткүл дүниенің төрінен табылайық де­сек, әлем тілдерін меңгерген ма­мандарға деген талапқа да жаңаша көзқарас қалыптастырар кез келді. Бұл тұрғыда тар бағдарлама аясында қалып қоймай, кез келген шет тілін үйретуді мемлекеттік тілмен бірге және табан астында тәржімалай алатын деңгей­ге жеткізу қажет. Бұл тұрғыда қа­зақтың біртуар азаматы Халел Досмұхамедовтің: «Ана тілін жақ­сы біліп тұрып, бөтенше жақ­сы сөйлесең, бұл – сүйініш. Ана тілін білмей тұрып, орысша жақсы сөйлесең, бұл – күйініш» деп айтқан қабырғалы сөзін әрқашан есте ұстағанымыз абзал. Өйткені мемлекеттік тіл арқылы шет тіліне даңғыл жол ашудағы ұстанымымыз осы болу керек.

Мемлекеттік тіліміздің мәр­те­бесін арттыруда, яғни оның қол­даныс аясын кеңейту, қазақ тілінде жазылған ғылыми еңбек­тердің көптеп жариялануы, бұқа­ралық ақпарат құралдарында мем­лекеттік тілдің қолданылу сапасын арттыру мен өзге ұлт өкілдері­нің мемлекеттік тілді меңгеруі сияқ­ты күрделі мәселелер жайлы тол­ғанатын тақырып жеткілікті. Олар туралы да келешекте сөз етерміз.

Ал осы мақаланың жазылу мақ­саты – негізінен, қазақ ті­лін төрге шығаратын уақыт жет­кен­дігі жайлы жалпыға жария жасап, қоғамдық ой өрбітуге өріс ашқан еліміздің ардақты ағаларының сөзіне үн қосу болатын. Ендеше, ұлт зиялылары жариялаған туған тілдің тағдыршешті мәселесін – елін, жерін, тілін сүйген, рухы биік жандар жаны қалмай, туған тіл­ді тұғырына қондыру жолында сөзбен емес, іспен қолдауы қажет.

 

Кәрімбек ҚҰРМАНӘЛИЕВ,

ҰҒА академигі, филология ғылымдарының докторы, Қазақстан ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының вице-президенті