Коронавирус • 14 Маусым, 2021

Коронавирус зертханадан «қашып шыққан» ба?

1621 рет көрсетілді

Адамзатты әбігерге салып, шартараптың түкпір-түкпіріне жайылған коронавирус індетінің қалай пайда болғаны туралы пікірталас қайта қызды. Бастап­қыда ғалым­дар Covid-19 қолдан жасал­мағанын біра­у­ыздан мәлімдеген. Бірақ кейінгі кезде бұған күдік келтіре­тін­дердің қара­сы көбейіп келеді. Әсіресе, вирус Ухань­дағы биологиялық зертханадан «қашып шы­ғуы» мүмкін екені жиі айтыла бастады.

Естеріңізде болса, 2019 жылғы желтоқсанда Қытайдың Ухань қаласында атиптік пневмония өршіп тұрғаны жөнінде әңгіме желдей ескен еді. Жергілікті билік қауіпті дерттің шаһардағы теңіз жәндіктерін сататын базардан тарағанын алға тартқан.

2020 жылғы қаңтарда әлеуметтік желілерде жаңа коронавирустың түрі Уханьдағы зертханада жасалғаны туралы алып-қашпа әңгіме жарияланды. Көп ұзамай, қаңтардың аяғында The Lancet журналында қауіпті дерттің тырнағына ілінгендерді зерттеген ғалымдардың мақаласы жарияланды. Онда бастапқыда ауырған 41 науқастың 13-і Уханьдағы теңіз жәндіктерін саудалайтын базарға мүлдем бармағаны анықталды. Мұны бір деп қойыңыз.

Бүкіл әлем Қытайдағы «жұмбақ дерт» туралы талқылап жатқанда АҚШ сенаторы Том Коттон Covid-19 Уханьдағы зертханадан таралуы ықтимал деп мәлімдеді. Айта кетерлігі, Оңтүстік Қытай технология университетінің профессоры Ботао Сяо елең-алаң тұста мақала жариялап, вирустың қолдан жасалғаны туралы әңгімені одан сайын күшейте түсті. Рас, көп ұзамай-ақ ғалым мақаласын өшіріп тастады.

Бұған қоса, ақпанның аяғында өткен баспасөз жиынының бірінде танымал эпидемиолог Жонг Нанчан вирустың алғаш Қытайдан шықпауы мүм­кін екенін айтқан. Бұл да отқа май құйғандай болды. Әйтсе де, эпидемиолог кейінірек өз сөзі­не түсініктеме беріп, вирустың сырттан келгенін ке­сіп-пішіп айту қателік екенін, нақты шығу тегін анықтауға уақыт кететінін мәлімдеді. Алай­да конспирологияға сенетіндер бұған мән берген жоқ.

«Жел тұрмаса, шөптің басы қимылда­май­ты­ны» белгілі. Жалпы, Covid-19 вирусының өздігінен пайда болмағанына сенетіндер көп. Осы­дан 5 жыл бұрын Nature Medicine журналында коронавирусқа жасалған тәжірибе туралы ғы­лыми мақала жарияланды. Сол мақалаға сүйенсек, ғалымдар жарқанатта кездесетін SHC014 коронавирусын гендік тұрғыда өзгертіп көр­­ген екен. Нәтижесінде, аталған вирус адам­ның ты­ныс алу жолдарын зақымдайтыны, жар­қа­­­нат­­тан тікелей адамға жұға беретіні анық­талған.

Бір қызығы, бұл зерттеуді Солтүстік Каро­лина университеті мен Уханьдағы биологиялық институт ғалымдары бірлесіп жүргізіпті. Бес жыл бұрын жасалған тәжірибе де вирустың шығу тегіне күмәнмен қарайтындар санын арттыра түспесе, кеміткен жоқ. Енді ше, Covid-19 алғаш Уханьда таралды ғой.

Осыдан кейін-ақ қолдан жасалған вирус туралы алып-қашпа әңгіме желдей есті. Дегенмен, 2020 жылғы ақпан айының ортасында The Lancet журналында 27 ғалымның қолы қойылған мәлімдеме жарияланды. Онда SARS-CoV-2 вирусының табиғи жолмен пайда болмауы, яғни зертханада жасалғаны туралы әңгіме конспирология екені баса айтылды. Ал наурызда Nature Medicine журналында жарияланған зерттеуде де ғалымдар осы ойды қостады.

Осылайша, ғалымдар арасында жаңа коро­на­вирусқа қатысты ортақ пікір қалыптасты. Себебі The Lancet те, Nature Medicine де академиялық ортада жоғары бағаланатын журналдар. Онда шыққан мақалалар терең талдаудан өтеді. Сондықтан оған күмән келтіру екінің бірінің қолынан келе бермейді.

Жоғарыда айтып өткен 27 ғалымның хатын EcoHealth Alliance-тың президенті Питер Дашек ұйымдастырған екен. АҚШ қаржыландыратын аталған ұйым Уханьда жарқанаттардағы коронавирусты зерттеумен айналысады.

Дашек мырза жарқанаттар коронавирусының қаупі туралы пандемияға дейін талай мәрте айтқан-тұғын. Мәселен, оның «Жарқанат коро­на­вирусының қаупін түсіну» атты жобасында келесі індет Қытайдың жабайы аңдар етін сататын базарда таралуы мүмкін екенін алға тартады. Бір қызығы, П.Дашектің айтқаны айдай келді. Мұны екі деп қойыңыз.

Әйтсе де, жаңа коронавирус зертханадан та­­­ралуы мүмкін екені туралы әңгіме енді шыға бас­та­ғанда Дашек мырзаның байыз таппай, ға­лым­­дарды ұйымдастыруы, ондай пікір білдір­ген­­дерді конспирологқа теңегені ойлантатыны рас. «Сезікті секіредінің» кері ме екен, кім біл­сін?!

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы талай мәрте вирустың зертханадан «қашып шық­қа­нына» дәлел жоқ екенін алға тартып келеді. Аталған мәселені түпкілікті шешу мақсатында биылғы ақпанда ДДҰ бір топ ғалымды Уханьға жіберген еді. Олар вирустың қолдан жасал­ғанына қатысты мардымды ештеңе таппады. Дегенмен, ДДҰ басшысы Тедрос Адханом Геб­рейесус коронавирустың пайда болуына қатыс­ты мәселенің әлі де басы ашық деп айтты.

Таяуда The Wall Street Journal Ухань қала­сын­­дағы зертхананың 3 қызметкері 2019 жыл­ғы қа­рашада қатты науқастанып, ауруха­наға түсіп қалғанын жариялады. АҚШ Мемле­кет­тік де­пар­таменті келтірген деректерге сүйен­сек, зерт­хана қызметкерлері Covid-19 бен кәдімгі тұ­мау­ға ұқсас симптомдары бар дертке шалдыққан екен.

Осыдан кейін біраз саябырсып қалған дау қайта қызды. Ғалымдар Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымына хат жазып, вирустың қалай пайда болғанын егжей-тегжейлі анықтауды сұрап отыр. Өкінішке қарай, ұйымның қолынан мардымды ештеңе келер емес. Өйткені Қытай билігі халықаралық ұйым атынан келген зерттеу­шілерге қолынан келгенше кедергі келтіріп отыр. Мәселен, Уханьдағы зертхана әлі күнге дейін өздері жүргізген ғылыми жұмыстар туралы ақпаратты толық бөліскен жоқ. Сондықтан кең көлемде зерттеу жүргізу мүмкін емес.

Covid-19-дың зертханада жасалғаны жөнін­дегі әңгіменің академиялық ортада талқы­ла­нуына мына жайт та әсер етіп отыр. Бастап­қыда вирус жарқанаттан адамға жұққаны айтылды. Кейінірек ғалымдар ортада бір жануар­дың болғанын алға тарты. Мәселен, жы­лан немесе панголин тасымалдағыш атануы мүм­кін десті. Тіпті сусар, борсық деген де болжам­дар айтылды.

Бірақ әлі күнге дейін ауру тасымалдағыш жануар нақты анықталған жоқ. Салыстырмалы түрде қарасақ, 2002 жылғы SARS эпидемиясы кезінде коронавирустың жарқанаттан циветаға жұққаны, одан адамға өткені 4 ай ішінде белгілі болды. 2012 жылғы MERS эпидемиясында да ауру тасымалдағыш жануар түйе екені 9 айда анықталды. Ал Covid-19 індетінің бас­тал­ғанына бір жарым жылдан асса да әлі күнге дейін ауру тасымалдаушы аң табылар емес.

Вирустың қайдан шыққанына «бас қатырған» Қытай ғалымдары бір қызықтың бетін ашты. Юньнань провинциясында жарқанаттардың генін зерттеп жүріп, үңгірлердің бірінен шыққан құста RpYN06 вирусы бар екенін анықтапты. Сөйтсе, аталған вирустың генетикалық құры­лы­мы Covid-19-ға 94,5 пайыз сәйкес көрінеді.

Картаға көз жүгіртсек, Юньнань провинциясы мен Ухань қаласының арасы әжеп­теуір алшақ жатқанын аңғарамыз. Қазіргі коронавирустың арғы атасы RpYN06 вирусы болса, әрі оны Юньнаньнан тапса, ол қалайша тып-ты­ныш қалпында 1500 шақырымды басып өт­кен деген заңды сұрақ туындайды. Алда-жал­да вирус табиғи жолмен жұқса, эпидемия Ухань­да емес, Юньнаньда басталуы керек еді ғой.

Covid-19-дың шыққан тегі туралы пікір­талас тіпті биік мінберлерде айтыла бастады. Мы­­салы, АҚШ президенті Джо Байден барлау қыз­меткерлеріне вирустың қалай пайда бол­ғанын, оның Қытайдағы зертханадан шыққан-шықпағанын анықтауға ерекше күш салуды тапсырды. Ақ үй басшысы топтан 90 күн ішінде есеп беруді сұрап отыр.

АҚШ президенті «Үлкен жетілік» елдерінің саммитінде де бұл мәселені қозғады. Джо Байден Қытайды ашық болуға шақырып, әлі күнге Бейжің билігі зертханаға кіруге рұқсат бермей отырғанына қынжылыс білдірді.

Жаңа коронавирус түрінің зертханадан таралғанын немесе табиғи жолмен жұққанын нақтылау не үшін керек? Біріншіден, бұл коронавирус түрлерін түсінуге көмектеседі. Қазіргі таңда әлемде 43 коронавирус бар. Алда-жалда Covid-19 жарқанаттан ауру тасымалдаушы жануар арқылы адамға жұқса, қалған коронавирустар да келешекте соны қайталауы мүмкін.

Екіншіден, бүкіл әлемді әбігерге салған панде­мияға кінәліні анықтау қажет. Егер вирус Ухань­дағы зертханадан «қашып шықса», онда Қы­тайға оңай тимесі анық. Қазірдің өзінде ха­лық­аралық қоғамдастық Бейжің билігін адам құқығын таптағаны, Шыңжандағы мұсылман­дар­ды қудалағаны үшін жақтырмайды. Ендеше, мұндай жағдайда коммунистік партия бүкіл әлем алдында жауапты болмақ.

Қысқасы, Covid-19 вирусының қалай пайда болғаны жөніндегі пікірталас әзірге аяқталар түрі көрінбейді.

Соңғы жаңалықтар

Шығыс «Қызыл» аймақта

Аймақтар • Кеше

Цифрлы теңге жобасы талқыланды

Экономика • 23 Шілде, 2021

Ақпараттық хабарлама

Егемен Қазақстан • 23 Шілде, 2021

Қазақстанда вакцинаның қанша қоры бар?

Коронавирус • 23 Шілде, 2021

Ұқсас жаңалықтар