Қазақстан • 05 Қазан, 2021

Әр тасы тұнған тарих, сырлы шежіре Әулиеата

348 рет көрсетілді

Ел Тәуелсіздігінің 30 жыл­дығына орай рес­публикалық «Egemen Qazaqstan» және «Ка­зах­станская правда» газет­терінің бас­та­­масымен өңір­лер­де «Ата­мекен» ақпа­рат­тық-танымдық экспедициясы бастау алған болатын. Аталған экспедиция Жамбыл облысында да жалғасын тапты.

Естелік тұнған ескерткіш

Жамбыл жеріндегі алғашқы күні экспедиция мүшелері Жамбыл ауданы, Айша бибі ауылында орналасқан Айша бибі кесенесі мен Бабаджа хатун (Баба әже) кесенесіне барды.

Әулиеата өңірі дегенде, әуелі көпші­ліктің есіне Қарахан мен Айша бибі аңызы түседі. Қос кесененің арасы ал­шақ болғанымен, бір нүктеде түйісіп тұр. Жал­пы, Айша бибі аңызы, Қарахан еке­уінің мәңгілік махаббаты жөнінде жұрт­шылық жақсы біледі. Бұл ретте Айша бибі кесенесі еліміздегі теңдессіз сәулет өнерінің көрінісі, ортағасырлық мәде­ниеттің айғағы, ұлтымыздың ұлы­лығын бейнелейтін тарихи негізі ретінде бел­гілі.

Экспедиция мүшелерін Жамбыл аудан­дық кәсіпкерлік және өнеркәсіп бөлі­мінің басшысы Бауыржан Төлендиев пен аудан­дық тарихи-өлкетану музейінің ди­рек­торы Асқар Сырлыбаев қарсы алып, жер­гілікті тарихи орын­дарға байланысты мағ­лұматтарымен бөлісті.

вв

Ал облыстық мәдениет, архивтер және құжаттама басқармасына қарасты «Тарихи-мәдени ескерткіштерді қорғау және қалпына келтіру дирекциясының» қызметкері Ақжан Орозбакова Айша бибі тарихы жөнінде әңгімеледі. Ол Қарахан мен Айша бибі туралы аңыз-әңгімелердің 28 нұсқасы бар екенін, Айша бибі Қара­ха­нид­тер мемлекетінің билеушісі Қара­хан­ның қалыңдығы ретінде белгілі еке­нін айтты. Аңыз бойынша, Айша бибі Қара­хан­мен Түркістанда кездес­кен деседі. Бір көргеннен бірін-бірі ұнат­қан екі жас өмір­лік серік болуға уә­де­ле­седі. Алайда жаугершілік заманда жаумен арпалысып жүрген Қарахан уәделі күні Айша бибіге бара алмайды. Ақыры Айша бибі жанына Баба әжені ертіп Таразға Қараханды іздеп шығады дейді. Шаһарға жете бергенде, Айша ару тынығу үшін өзен жағасына тоқтайды. Сол кезде Айша бибіні даланың улы жыланы шағып алып, мұның соңы өліммен аяқталады. Осы кезде Айшаның хабарын алған Қарахан да жетіп, екеуінің некесін қидырған деседі. Сөйтіп, мәңгілік махаббатын «Айша бибі» деп атаған дейді. Тағы бір аңызда, Қарахан мен Айша бибінің Самарқанда кездескені айтылады. Алайда барлық аңыздың тоғысар арнасы – бір-біріне қосыла алмай арманда кеткен екі жастың махаббат хикаясы. Бұл Шығыс халықтарының рухани әлеміндегі шоқтығы биік аңыздардың бірі. Кейіннен Айша бибі кесенесін Қара­хан салдырған екен. Бірақ оны салған сәулетшінің кім екені белгісіз. Өн бойы өрнекпен өрілген, айшықпен көмкерілген кесене ортағасырлық сәулет өнерінің теңдессіз туындысы. Кесене 60-тан астам түрлі оюлармен безендірілген. Ал жанында Баба әже кесенесі тұр. Ол да тарихтан Айша бибінің күтушісі ретінде белгілі.

 

 Алыптар туған ауылда

«Атамекен» экспедициясының мүше­лері Жуалы ауданында да болды. Деле­гацияны аудан әкімінің аппарат басшы­сы Серік Қойбақов, Nur Otan партиясы аудандық филиалы төрағасының бі­рінші орынбасары Марат Нарымбеков, аудандық ішкі саясат бөлімі басшысының міндетін атқарушы Айгүл Жарқымбаева, аудандық мәдениет және тілдерді дамыту бөлімі басшысының міндетін атқарушы Фариза Оразымбетова күтіп алып, аудан орталығы Бауыржан Момышұлы ауылында орналасқан батырдың мемориалды музейіне бастады.

в

Аталған музей 1995 жылы мамыр айын­да ашылған. Музей меңгерушісі Сағадат Шілдебайұлының айтуынша, мұнда 2 382 экспонат бар. Сондай-ақ даңқты батырға қатысты жәдігерлер де жетерлік. Мәселен, Бауыржан Момыш­ұлының өзі пайдаланған фотоаппараты, майдан даласында киген шинелі, қалам сал­ғы­шы, папкасы, жазу мәшіңкесі сияқты көп­теген құнды зат бар екен мұнда. Соны­мен қатар ақын Әбділ­да Тәжібаевтің Еги­петтен әкеліп, ба­тырға сыйға тартқан күлсалғышы, шай іш­кен ыдыстары да баға жетпес жә­ді­­гер­лердің қатарында. Ал жазушы Шер­хан Мұртазаның 60 жылдығына орай Жуалы өңіріне келген композитор Нұрғиса Тілендиев те батыр Бауыр­жан музейіне арнайы ба­рып, өзінің атақ­ты шығармалары топ­тастырылған күй­табақтарды сыйға тарт­қан екен. Бұл жәді­герлер де музейдің құн­ды­лығын арт­тырып тұрған баға жет­пес рухани байлық деуге болады. Ал Бауыржан Момыш­ұлының өзі Герма­ниядан алып келген жазу мәшің­кесі, Чехиядан алып келген шаңсорғышы және Франция жерінен алып келген аспалы шамы да осында тұр. Сондай-ақ батырдың келіні Зейнеп Ахметова жұмыс үстелі, жатқан төсегі және өзге де құнды дүниелерді осында сыйға тартқан екен.

Бұдан кейін экспедиция мүшелері Талап­ты ауылындағы Шерхан Мұртаза тұрған үйге барды. Жазушының өзі жаз­ғанындай, әйгілі Мыңбұлақтың саға­сында орналасқан Талапты таутұлғаның туған жері. Ал бұл үйді екі мыңыншы жыл­дары жазушының 70 жылдығына орай, сол кездегі аудан әкімі Ермек Үсенбаев салып берген екен. Жазушы жазғы демалысын ауылындағы осы үйде өткізетін болған. Қаламгердің «Ай мен Айша» романының соңғы тараулары мен «Бір кем дүние» шығармасы, тағы да өзге бірқатар дүниесі түгелдей осы үйде жа­зылған. Жазушының немере інісі Әли­жан Мұртаза экспедиция мүшелерін әйгілі жазушы тұрған үйдегі құнды мұра­лары­мен таныстырды. Шерхан ағамыздың Мәскеуде оқып жүрген кезінен бастап жинаған кітаптары, тұтынған заттары, әр жылдары алған марапаттары да сақ­талған екен. Сондай-ақ жазушының кей­бір әңгімелерінің, жарияланбаған күн­де­ліктерінің қолжазбасы да сақтаулы тұр. Ал Ш.Мұртаза атындағы облыстық «Руханият және тарихтану» орталығының директоры Сауран Қалиев бұл жер бола­шақта музейге айналатынын, сол мақсатта жұмыстар атқарылып жатқанын, жазушы мұраларын көздің қарашығындай сақтау қасиетті парыз екенін айтты.

Экспедиция барысында Бауыржан Момышұлының туған жеріне бару да бұйырды. Кезінде Орақ-Балға аталған ауылдың жұртында «Момыш бұлағы» бар. Батырдың әкесі Момыш бабамыз осы жерді мекен етіпті. Батырдың өзі «Ұш­қан ұя» кітабында туған топыра­ғын сағынышпен еске алады. Бұл жер бүгінде Көлбастау ауылдық округінің құ­рамына кіреді. Қазіргі кезде «Момыш бұлағының» басына белгі орнатылған. Ескерткіш тақта қойылған. Ал арада қаншама жылдар өтсе де жер қойнауынан шымырлап шығып жатқан тұма бұлақтың көзі бітелмеген. Бұл жерге келушілер Бауыржан сынды баһадүрдің рухына тағзым етіп қайтады. «Атамекен» экс­педициясының бұл сапары Жуалы ауда­нындағы ортағасырлық «Баркуаб» қала­шығын көрумен тәмамдалды. Мұнда ға­сыр­лар қойнауынан сыр шертетін құнды жә­дігерлер, ежелгі замандағы елдің елдігін танытатын бағалы дүние­лер жетерлік. Қа­лашықты жергілікті тұрғындар Баркуаб деп те атайды. Атақ­ты араб саяхатшысы Убайдалла ибн Абдалла ибн Хордадбек өз жазбаларын­да бұл елді мекенді «Баркуаб» деп көр­сеткен екен. Ал 1893 жылы Ұлы Жібек жолы­ның бойындағы аталған елді­ мекен­ді тапқан белгілі ғалым Василий Бар­тольд­тың жазбаларынан да «Баркуаб» қалашығы туралы кездестіруге болады. Археолог Ескендір Төребеков экспедиция мүшелеріне көне қалашық туралы мәліметтер берді. Оның айтуынша, бұл жерден біздің дәуірімізге дейінгі II ғасыр – біздің дәуіріміздің V ғасыры, біздің эрамызға дейінгі VI-XIII ғасырларға жа­татын 3000-нан астам артефактілер та­былған.

 

 Аңызға толы «Ақыртас»

«Атамекен» экспедициясының Жам­был облысындағы екінші күнінде экспедиция мүшелері ортағасырлық «Ақыртас» кешеніне барды. Бұл тылсымға толы мекен тарихшылардың айтуынша, ортаға­сыр­лық Касрибас қонысы делінеді. Ке­шен «Ақыртас» сарайы, тұрғын жай­лар, би­леуші қорғаны, бекіністер, ке­руен сарай­лар, күзет мұнаралары, хауыз-су қой­ма­лары, саябақ, тас пен бал­шық өндіру сияқ­ты бірнеше нысаннан тұ­рады. Сондай-ақ кешен құрамына сақ қорған­дары мен ежелгі ирригация жүйелерінің қалдықтары да кіреді. Тарихи деректер бойынша архео­логтер кешен аумағында түрік белгілері VIII-IX ғасырлардан-ақ пайда болғанын, қарлұқ билеушілерінің резиденциясын анықтаған.

чс

Экспедиция барысында облыстық туризм басқармасына қарасты «Тараз-туризм» туристік ақпараттық орталы­ғы­ның менеджері Наурызбай Талғатов «Ақыртас» кешенінің ерекшеліктері туралы айтып берді. Аталған сарай-ке­шенінің қабырғалары ірі қызылтасты блок­тардан тұрғызылған. Кешен ұзын дә­ліздермен жалғасқан төрт бөліктен құ­ралған. Ортасында бағаналармен қор­шалған ашық аула бар. XIII-XIV ғасыр­лардағы тұрғын жайлар солтүстік сарай ғимараттарында орналасқан. Ал билеуші қорғаны VIII-IX ғасырларға жатады. Со­ны­мен қатар сарай-кешен жанында дүние­нің төрт тарабына қараған мұнара бой көтерген екен. «Ақыртас» кешенінің іргетасы біздің заманымызға дейінгі ІІ ғасыр мен біздің заманымыздың І ғасыр­лары аралығында қаланып, өркениет пен сауда-саттық жүйесін, дін, ғылым, техно­логиялық инновациялар, мәдениет пен өнерді байланыстырған дәліз ретінде ХVІ ғасырға дейін өмір сүрген делінеді.

Құпияға толы қалашық

«Атамекен» экспедициясының мүше­лері бұдан кейін Т.Рысқұлов ауданында болды. Аудан әкімінің орынбасары тарихи «Құлан» қалашығына бастап барды. Тарихи деректер бойынша бұл қала VI ғасырдан бастап, XIII ғасырға дейін өмір сүрген. Өз сөзінде аудандық мәдениет үйінің та­рихи-мәдени ескерткіштер инспекторы Жадыра Ақшалова Құлан қаласы туралы алғаш рет VII ғасырдың бі­рін­ші жартысындағы жазба деректер­де кездесетінін айтты. Сондай-ақ Ибн Хордадбек пен Құдама Құланды Тараз­дан батысқа қарай 14 фарсах жерде орна­ласқанын айтқан. Аталған қаланы архео­логиялық тұрғыдан зерттеу ХІХ ғасырдың соңында В.Бартольдтан бас­талады. 1936 жылы А.Бернштамның жетекшілігімен қала аумағына алғаш рет археологиялық қазба жұмыстарын Жетісу экспедициясы жүргізген. Қаз­ба жұмыстарының нәтижесінде, алғаш­қы отырықшы қоныс­тардың біздің зама­нымыздың І ғасыр­ларында пайда бол­ған­­­дығы анықталған. Сондай-ақ ортаға­сырлық қала ше­тел ғалымдарының да қызығушылығын тудыруда екен. Аудан орталығы Құлан ауылының аумағында орналасқан тарихи «Құлан» қаласы 2014 жылы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мәдени мұралар тізіміне енген.

Экспедиция мүшелері бұдан кейін Сұмқайтты жазығында болды. Сұмқайтты даласын 1926 жылы көрнекті Алаш қайраткері Мұхаметжан Тынышбаев Шу-Талас өзендерінің ара­лығында зерттеу жүргізу барысында анық­таған деген деректер де сақталған. Со­нымен қатар Әлкей Марғұлан, Манаш Қозыбаев сияқты ғалымдар да Сұмқайтты даласын зерттеуге елеулі үлес қосқан. Археологиялық зерттеулер барысында сол жерден сарбаздардың қару-жарағы және ер-тұрмандар, түрлі саймандары көптеп табылған екен. Сұмқайтты даласы қазақ-қалмақ қырғынының куәсі. Көнекөз қариялардың айтуын­ша, ел бұл жерді «Сұмның, жаудың беті қайтты» дегендіктен осылай атап кеткен дейді.

Ал Өрнек қалашығы да тереңіне талай сырды бүккен нысан ретінде белгілі. Жам­был облысынан ЮНЕСКО-ның бү­кіл­­әлем­дік мұралар тізіміне енгізілген көр­некті ме­кен­нің бірі. Мұның да тарихы көне дәуір­лерге барып тіреледі. Қалашық Алтынсу өзені­нің жағалауында, Сұлутөр шатқалында орна­ласқан. Тарихи деректер бойынша атал­ған қалашық VІІІ-ХІІ ғасырларға жататын архео­логиялық ескерткіш. 2014 жылы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік Мәдени мұралар тізіміне және 2017 жылы «Рухани жаңғыру» бағ­дарламасы аясында «Қазақстанның кие­лі жерлерінің географиясы» жобасы бо­йын­ша еліміздің өңірлік қасиетті нысан­да­ры­ның тізіміне енген. Тарихшы Сауран Қалиев қалашықтың орналасқан жері мен ескі ата­уына қатысты кейбір мәліметтер орта­ғасыр­лық жазба деректерде кездесетінін, араб дерек­терінде кездесетін Құлшұб қаласы осы Өрнек қала­шығы болуы ықтимал деген жорамал бар екенін айтты. Жүргізілген қазба жұ­мыс­­тарының нәтижесінде мұнда мық­ты бекі­ністер, мешіттер, бай мазарлар та­былған.

 

Тарихтың темірқазығы – Тараз

Экспедицияның соңы облыс орталы­ғы Тараз қаласындағы Қарахан кесене­сі, ерте ислам дәуіріндегі жерасты мешіті, Қали Жүніс моншасы сияқты тарихи орын­дармен тәмамдалды.

Қарахан кесенесі ХІ ғасырдан сақта­лып келе жатқан сәулет өнерінің ескерт­кіші екені белгілі. Тараз қаласының ба­тыс шетінде орналасқан. Кесене Қара­хан әулетінен шыққан белгілі хан Шах-Махмуд Бұғра Қарахан қабірінің ба­сына орнатылған деген дерек бар. Кесе­ненің төрт қабырғасы мен жылтыр кір­пішпен өрнектелген қос мұнарасы ХІХ ғасырдың соңына дейін сақталған. Ал 1905 жылы оның құлаған бөлігі түгелдей бұзылып, орнына 1906 жылы жаңа кесене салынған. Республикалық «Ежелгі Тараз ескерткіштері» тарихи-мәдени қорық-му­зейінің директоры Нұрлан Бықыбаев бүгінде Қарахан кесенесіне демеушілер есебінен күрделі жөндеу жұмыстарының жүргізіліп жатқанын айтты. Ал талай ғасырдан бері тарих қойнауында қалып келген ерте ислам дәуіріндегі жерас­ты мешіті 2006 жылы археологиялық ғылыми-зерттеу жұмыстары барысында анықталған киелі орын. Ерте ислам дәуіріндегі мешітті аралап көргенімізде, сол ғасырларға жататын «Ке­руен сарайына» кездестік. Бұл жерге қазба жұмыстары кезінде табылған монеталар мен қыш-құмыралар қойылған екен. Сол сияқты, Қали Жүніс моншасы да ХІХ ғасырдың озық сәулетін көрсететін ескерткіштің бірі. Тарихи деректер бойынша, Тараздың сол кездегі бай тұрғыны, көпес Жүніс (лақап аты Қали) Бұқара жібегін сату арқылы дәулетке кенеледі. Оның сол заманда салдырған моншасы бүгінгі күнге жетіп отыр.

 

 Сөз соңы

Жамбыл облыстық әкімдігінің қол­да­уымен республикалық «Egemen Qazaq­stan» және «Казахстанская правда» газет­тері ұйымдастырған эекспедиция өңірдегі тарихи-мәдени нысандарды танып-білуге мүмкіндік берді. Бүгінде облыстағы көп­теген нысанды туристік орталыққа айнал­дыру мәселесі өзекті болып тұр.

 

 

Соңғы жаңалықтар

Елорда «жасыл» аймаққа өтті

Коронавирус • Кеше

Ұқсас жаңалықтар