![Аударма да ардың ісі](/media/2021/11/25/ud.jpg)
мюнхаузенді Оспанхан орысшасынан асырып жіберген
– Кезінде қазақ оқырманы әлемге танылған классик жазушылардың шығармаларын сапалы аудармамен оқыды. Сол аудармалар әлі күнге дейін оқырманның жадынан өшкен жоқ. Сізше қазіргі көркем аударманың жағдайы қалай? Көркем аударма жасалып жатыр ма өзі?
Жүкел ХАМАЙ:
– Иә, кеңестік кезеңде әдебиет – Коммунистік партияның үгіт құралына айналып, соның арқасында әлем әдебиетімен қолжетімді түрде танысқанымыз рас. Алайда ол кездегі аудармалардың барлығы жетік аударма болды десек қателескен болар едік. Бұл орайда түпнұсқадан аударылған орыс әдебиеті мен орыс аудармашыларының орыс тіліне аударған, сол арқылы қазақ тіліне аударылған. Сондай-ақ сөзбе-сөз аударма арқылы орыс тіліне аударылған дүниелерді жеке-жеке қарастыруымыз керек. Түпнұсқа орыс тілінен қазақ тіліне аударылған орыс тілді әдебиеттің аудармалары сөзсіз шедевр аудармалар болды. Мысалға: Л.Н.Толстойдың, А.С.Пушкиннің, Н.А.Некрасовтың екі томдықтарын, Сергей Есенин бастаған орыс ақындарының таңдамалы жинақтарын алайық. Бұлардың барлығы – таңдаулы ақын-жазушыларымыздың біріккен аудармасымен арнайы редколлегия сараптамасынан өтіп, жарық көрген дүниелер. Оларды әрбір ақын, жазушының аудару шеберлігіне қарай кітап ішін саралауыңа болады. Ал орыс аудармасы арқылы қазақ тіліне аударылған ағылшын, француз, қытай, үнді... өзге де тілдер әдебиетінің сапасы орыстың аудармашыларына тікелей қатысты. Жақсы да, жаман да аудармалар болды. Бір ғана Шекспирдің өзі орыс тіліндегі аудармасы арқылы қазақ тіліне аударылды. Ғабит Мүсірепов, Хамит Ерғалиев, Әбіш Кекілбаев... бастаған классиктерімізді жаман аудармашы деп айта алмаймыз. Гәп – Шекспирдің орыс тіліне қалай аударылғанында. Орыстар Махамбеттің жетік аудармасын әлі күнге дейін бізге көрсете алған жоқ. Шекспирдің орысша аудармасына да сол күдікпен қарауға болады...
Оның үстіне, кеңес кезінде бізде жабық әдебиет деген болды. Сол себепті түпнұсқадан аударатын көп тілді аудармашыларды дайындауға шектеу қойылды. «Түйенің танитыны – жапырақ» дегендей, біз орыс әдебиеті арқылы дамыдық. Бұл біздің әдебиеттің дамуында үлкен мектеп болды.
Қазіргі көркем аударма туралы нақты ештеңе айта алмаймын. Байқағаным шет елдерде оқыған, шет тілдерін білетін жастарымыз Батыс, Шығыс демей, сол елдердің тілін, әдебиетін игеріп, әдебиетімізді түрлі тіл, түрлі ағымда дамытуға ұмтылыс жасап жүргендері қуантады. Әдебиеттің дамуы уақытқа тікелей қатысты. Арада жылдар өтіп, жастарымыз өз бағыттарын түзеген тұста бұл туралы сол кездің әдебиетшілері айтатын болар.
Ашур ӨЗДЕМІР:
– Дұрыс айтасыз, кезінде көркем аударма әдебиеттің бір саласы болып есептелген. Бұл үрдістің тамыры өте тереңде. Сонау Х, ХІ ғасырларда алғашқы аударма араб тілінен түркі тіліне жасалған. Содан кейін бұл сала дамып келген. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында көркем аударма шарықтау шегіне жетті деп айтуға болады. Ал кеңес дәуірінде де бұл салада ілгерілеу болғаны шындық. Қазіргі қазақ әдебиетіндегі көркем аударманың күйін онша жақсы білмеймін. Не аударылып жатыр, кім аударып жатыр, қандай баспадан шығады, оның оқырманы қандай дегенге қанық емеспін. Ал Түркияда қазір кез келген тілден көркем аударма жасалып жатыр, әсіресе, ХХ ғасырдың басынан соңына дейін бізде керемет талантты аудармашылар болған. Олар жасаған аударманың өзі бір көркем шығарма деп айтуға болады. Қазіргі аударма жайына келсек, екі түрлі жағдай қалыптасты. Біріншісі, бұрынғы дәстүрлі аударма үрдісін жалғастырған аудармашылар, екіншісі, әртүрлі тілден әр уақытта аударатын аудармашылар. Соңғы саптағы аударма қосыны көбейіп келеді. Бұлар негізгі тілді жақсы білуі мүмкін, бірақ аударылатын тілді білмеуі мүмкін.
Кенжебай Ахметов:
– Біздің әдебиет – аударма жасаудың түрлі кезеңдерін өткеріп, жап-жақсы тәжірибе жинақтаған әдебиет. Мәселен, бір кезеңдерде өзге ел авторларын, олардың шығармаларын таныстыру мақсатында аудармалар жасалды. Бұл тұста шығарма мазмұнын, ой-идеясын жеткізу мақсат етілгендіктен, еркін аудару басым болды және ондай аудармалар өз уақытының қажетін өтеді. Алайда бұл тәжірибе қазіргі уақытқа жарамайды.
Одан кейінгі кезеңде аударылып отырған автордың, шығарманың ерекшеліктеріне нұқсан келтірмей аударуға ден қойылды. Оқырман жадынан өшпей жүрген аудармаларымыз осы кезеңге тән. Нағыз көркем аудармамыз да осы талапқа жауап беруге тиіс. Ол дегеніміз – автордың көзқарасын, дүниетанымын, ойын, ой жеткізудегі, суреттеудегі ерекшеліктерін мейлінше дәл жеткізу деген сөз, яғни автор стилін аудармашының өз ыңғайына бейімдеп әкетпей, қаз-қалпында сақтауы керек деген сөз. Бұл ретте Мағжан ақынның аудармалары мен Ілияс ақынның «Евгений Онегин» аудармасын үлгі етуге болады. Ілияс ақын бұл аудармасында Пушкиннің ұйқас үлгісіне дейін сақтайды. Оның себебі Пушкин поэмасындағы ерекшелікті дәл жеткізуді мақсат етуінде жатыр.
Қазіргі көркем аудармадағы қиындық та осы тұстан, автор стилін анық танымаудан яки немқұрайды қараудан туындайды. Басқаша айтқанда, сөзді, сөйлемді қан-сөлсіз аударып шығу немесе бір-бірімен байланысып жатқан күрделі ойды бөле-жармай, тұтас беруді көздеген автордың құрмалас сөйлемін бөлек-бөлек сөйлемге айналдырып аудару, иә болмаса, өз қалауынша мазмұндап шығу. Бұлардың қай-қайсысы да – авторға қиянат жасау. Өкініштісі, осы үш жағдайдың үшеуі де қазіргі аударма тәжірибесінде кездеседі.
Бұлардың арасынан өз қалауынша мазмұндап шығу дегенді аударма деуге де болмайды. Ал құрмалас сөйлемді бөлшектеп жіберу автордың сөйлемін қазақ тілінде құрмалас сөйлем үлгісінде беруге қабілеті жетпегендіктен шығады. Бұл да құптайтын жол емес. «Қан-сөлсіз аудару» дегенге келсек, мұндай жағдай – авторды да, шығарманы да тани алмаған адамның тірлігі. Мәселен, автор юмор араластыра суреттей отырып, мұңлы бейне жасауы мүмкін. Мұңлы шығарма екен деп авторға тән юмор аудармада қағыс қалса, бұл да қиянат. Демек аудармашының ең маңызды міндеті – авторды, шығарманы барынша анық танып алу және соған зиян тигізбей, қазақ тілінде жеткізе білу. Өйткені қазіргі оқырманға қажеті шығарманың жалпы мазмұнын білу емес, шығарманың және автордың ерекшелігін тану болса керек.
Жалпы, қазір көркем аударма үдесінен табылатын аудармалар жоқ деп үзілді-кесілді айтуға болмайды. Сондай-ақ әлжуаз аудармалар да баршылық.
Қалай дегенмен, көркем аудармаға талап күшею керек, аударма сапасына аудармашы да, тапсырыс беруші де жауап бергені дұрыс. Әсіресе, мемлекеттік тапсырыс бойынша қолға алынған шаруа болса.
Айнаш Қасым:
– Қазақ әдебиетіндегі көркем аударма бір ғасырдан астам тарихқа ие. Әсіресе, бұл салада орыс тілін жетік меңгерген белгілі жазушы, ақын аудармашылар шоғыры тәржімалаған шығармалар көзге түседі.
ХІХ ғасырда Ыбырай Алтынсарин, Абай мен Шәкәрім бастаған көркем аударма ісі XX ғасырдың басында Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Жүсіпбек Аймауытұлы, Мағжан Жұмабайұлы сияқты кейінгі талантты буынның әлем әдебиетінің озық шығармаларының аудармаларымен жалғасты.
Парсының классик ақындарының шығармаларымен қазақ оқырманын таныстыруда Тұрмағамбет Ізтілеуұлы, Ғали Орманов, Қалижан Бекхожин, Мұзафар Әлімбаев, Әбіраш Жәмішев сынды танымал ақындар үлес қосты. Олардың аудармалары әлі күнге дейін өзектілігін жоғалтпай, парсы поэзиясына қызығатын оқырмандар мен зерттеушілер үшін дереккөз ретінде қолданылып келеді.
Белгілі ғалым Өтеген Күмісбаевтың «Шығыс шайырлары» деген бес томдық кітабының екінші томында парсы әдебиетінің классиктері – Рудаки, Фирдоуси, Омар Хайям, Хафиз бен парсы прозасынан жасаған көркем аудармалары жарық көрді.
Соңғы буын өкілдерінен шығыстанушы, ақын Дүйсебай Дәуірбек Рудаки, Хайям, Руми, Сағди, Хафиз, Этесами сияқты парсы ақындарының бірқатар өлеңін түпнұсқадан қазақ тіліне аударды. Таяуда проза жанры бойынша Иранның жаңа дәуір әдебиетіндегі танымал жазушылардың әртүрлі тақырыпқа жазған он төрт шығармасының аудармасы енген «Іңкәрлік» атты таңдамалы жинақ шығардым. Шығармалар парсы тілінен қазақ тіліне алғаш рет аударылды. Мұның алдында да аударған бірнеше кітабым жарыққа шықты.
Қорытындылай келе айтарым, парсы әдебиетінен көркем аударма аздап болса да жасалып жатыр. Оның сапасын бағамдап, пікір айту талғамы жоғары оқырман мен әдебиет сыншыларының еншісінде.
Абылай Мауданов:
– Көркем аударма жасалып жатыр ма, жатқан жоқ па, оны айта алмаймын. Бұл сұраққа жауап беру менің құзырыма жатпайды. «Кезінде қазақ оқырманы әлемге танылған классик жазушылардың шығармаларын сапалы аудармамен оқыды. Сол аудармалар әлі күнге дейін оқырманның жадынан өшкен жоқ» дейсіз, бұған келісуге болады. Бірақ «әлемдік классиканың бәрі аударылды» деп сеніммен айта аламыз ба? Аударманың бәрі сапалы ма? Бұл сұрақты мен сізге қойғым келеді. «Көркем аударма жасалып жатыр ма өзі?» дегенге келсек, мен кәсіби аудармашы емеспін. Қолымда құзірет жоқ, қаламым ғана бар. Биыл «Қасым» баспасының тапсырысымен Л.Толстойдың балаларға арналған әңгімелерін аудардым. Онымен Мәдениет және спорт министрлігі өткізген «Рухани қазына» фестивалінде «Бердібек Соқпақбаев атындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған үздік кітаптың авторы» аталымын иелендім. Оның сыртында Э.Распенің Мюнхаузенін аударып көрдім. Екеуі де бұған дейін бірнеше рет тәржімаланған. Сонда түсінгенім, классика әр кезең сайын жаңадан аударылып тұру керек. Өйткені ұғым, тіл, ұлттың танымы өзгерді, ұрпақ ауысты. Кешегі аударма «ескіріп» қалды.
Мәселен, түпнұсқасын қайдам, Мюнхаузенді Оспанхан орысшасынан асырып жіберген. Оны қазақшадан қайтадан түпнұсқа тіліне аударса, немістер танымай қалар еді. Бірақ қанша шедевр болғанмен Ос-ағаңның тәржімасын санасы қалада қалыптасқан оқырманның қабылдауы қиын-ау.
Сондай-ақ күні кеше Саадала Ваннустың «Сұлтанның аты – сұлтан» («Тақталас») комедиясын аударып шықтым. Құдай қаласа, ол Қостанай театрында сахналанады. Әлемде танымал бұл пьеса әлі күнге қазақшаланды ма, жоқ па, оны білмеймін. Басқалар үшін жауап бере алмаймын, өз басым осындай жұмыстар істедім. Тағы бір танымал туындыны «мүжіп» жатырмын.
Түпнұсқадан аудару басты қағида болуы керек
– Түпнұсқа тілдерден аудару біз үшін аса маңызды мәселе болып отыр. Осы туралы көзқарасыңыз...
Кенжебай Ахметов:
– Бұл – аса қажет шаруа және шешілуге тиіс мәселе.
Бүгінде түпнұсқадан тікелей аударып жүрген жастар бар. Дегенмен аздық етеді және ол аудармаларды түпнұсқамен салыстырып, қаншалықты сапалы екенін талдап бере алатын мамандар да жоқ.
Мәселені қалай шешуге болады? Шетел тілдерінен аударма жасай алатын жастарды дайындау қажет. Бұл үшін қазақ тілін өте жақсы білетін және әдебиетте өзін танытып үлгерген, тіл үйренуге қабілеті байқалған жастар, негізінен, филолог, журналистер арасынан іріктеліп алынуы керек. Осы талаптардың біреуі сақталмаса, жақсы нәтиже шықпайды. Содан кейін оларды әлемде кең таралған тілдер бойынша топтастырып, шетелдерде филологиялық мамандық бойынша оқыту қажет. Оқып жүрген кезінен бастап, шағын аудармалар жасауға тапсырыс беріп, сол еңбектеріне талдау жасалып, бағыт беріп отыру орынды болмақ.
Шет тілі бойынша филологиялық мамандықта оқудың не үшін қажеттігін де айта кетелік. Біріншіден, өзі игеруге тиісті тілдің лексикалық, грамматикалық ерекшеліктерін терең түсініп шығады; екіншіден, аудармамен ғана айналысудың реті келмей қалған жағдайда осы мамандығы бойынша да қызмет етуіне мүмкіндігі болады.
Әрине, бұл жұмыстарды іске асыру үшін Мәдениет және спорт министрлігі мен Жазушылар одағының бірлескен жоспары болуы қажет және мемлекет тарапынан қаржыландыру керек. Басқа жағдайда әншейін сөз болып қалады.
Айнаш Қасым:
–Түпнұсқа тілден аударудың маңыздылығында шек жоқ. Шығарманы жазылған тілден тікелей аудару кәсіби білікті, тәжірибелі аудармашы маманның ғана қолынан келеді. Қазір елімізде Батыс, Шығыс тілдерін жетік білетін аудармашылар жеткілікті. Оларды бағыттап, ынталандырып, қолдаса, араларынан осы іске қабілеттілері іріктеліп шығады деп ойлаймын.
Шығарманы түпнұсқа тілден тікелей аударудың артықшылықтары мен басымдықтары делдал тіл арқылы аударудың олқы тұстарын атағанда айқындала түседі.
Аудармашы шығарманы түпнұсқа тілде оқи алмаса, оны көзімен көріп, қолымен ұстамай аударғанда оқырман үшін орны толмас өкініш сол болмақ. Өйткені аудармашы дәнекер тіл негізінде тәржімалаған кезде негізгі автордың емес, екінші тілге аударған ортадағы аудармашының тұлғалық сипатын еріксіз қайталайды. Аудармашының тұлғалық сипаты деген не? Оған аудармашының тілді меңгеруі мен білім деңгейі, дүниетанымы, жазушылық шеберлігі мен тәжірибесі және жеке басына тән тағы басқа ерекшеліктері жатады.
Көркем аударма аударманың құқықтық, ғылыми-техникалық немесе нақтылық пен дәлдікті қажет ететін тағы басқа салалардағы түрлеріндей емес, тәржімашыны сөзбе-сөз аудармадан қашық болуға міндеттеп, оны өзінің шығармашылық таланты мен шеберлігі негізінде ана тілінің тілдік нормаларына сай жүзеге асыруды талап етеді. Сайып келгенде, көркем аудармадан аудармашының шығармашылық даралығы көрінеді. Бір шығарманы бірнеше аудармашы жеке аударғанда нәтиженің әркелкі болатыны осыдан. Мәселен, Иран жазушысының бір шығармасын ағылшын немесе Батыстың басқа бір тіліндегі аударма негізінде қазақ тіліне тәржімаласа, ақжемденген ет сияқты сөлі мен құнарынан айырылып жететініне шәк жоқ. Себебі Батыс адамының немесе өзге ұлттардың пайым, түсінігінің бізден басқа екені айтпаса да түсінікті.
Жүкел ХАМАЙ:
– Түпнұсқа тілдерден аудару басты қағида болуы керек. Жоғарыда бұл туралы да айтқандай болдым. Жалпы, әлем әдебиетінің қазіргі дамуын байқасаңыз, Батыс та, Шығыс та ағылшын тіліне қарай бет түзеген. Шығыстың ақын-жазушылары Батыс елдеріне қарай қоныс аударуда. Бәрінің мақсаты – ағылшын тілін игеріп, ағылшын тілінде шығармаларын жариялау. Соңғы жылдары қытайдың, жапонның, үндінің жас жазушылары сол жаққа қоныс аударып жатыр. Үлкен елдер түгілі 3 миллион ғана халқы бар моңғолдардың өзі Батысқа бет бұрды. Қазір АҚШ-та, Швецияда... моңғол әдебиетінің бөлімшелері пайда болып, өз әдебиеттерін насихаттауда. Келешекте бізге де осындай батыл қадамдар қажет шығар. Бұрынғыдай «орыс ағаларға» жалтақтайтын заманның өткені анық.
Абылай Мауданов:
– Аударма, шама келсе, түпнұсқадан аударылуы керек. Өйткені әр тәржімашы өзі аударып отырған тілдің табиғатына тартпай тұра алмайды. Оған мысал, Ос-ағаңның Мюнхаузені...
Ашур ӨЗДЕМІР:
– Әлбетте, мүмкін болса, шығарманы түпнұсқадан аударған жөн. Менің білуімше, Кеңес дәуірінде қазақшаға аударылған көркем шығармалардың бәрі орыс тілінен аударылды. Өте маңызды мәселе көтеріп отырсыз. Аударманың қиын екені шындық. Өйткені бір тілді бір тілге аудару – бір мәдениетті бір мәдениетке таныстыру деген сөз. Екі ұлттың мәдениетін жақсы біліп, екі тілді жетік меңгерген адам ғана жақсы аударма жасай алады. Түпнұсқадан аударылмаған шығарма көп нәрсені жоғалтады. Мысалы, ағылшын тілінен орыс тіліне, одан қазақшаға аударылса, ол көркем шығарманың көптеген кемшіліктері болары даусыз. Сол үшін бұл – аударма саласы тұрғысынан айтқанда, олқылықтың бір түрі. Мүмкіндігінше көркем шығарманы түпнұсқадан аудару керек. Кезінде еуропалықтар ежелгі грек философтарының шығармаларын араб тілі арқылы таныды. Бірақ оны кейін келе түпнұсқадан аударып оқыды. Бұл үрдіс оларға керек болған соң солай істеді.
Аудармадағы үш тұғыр: жазушы, баспа, оқырман
– Аударманы бизнеске, жан бағысқа пайдаланатындар да жоқ емес, бұған кім кінәлі?
Кенжебай Ахметов:
– Егер көркем аудармаға қатысты айтар болсақ, автордың, шығарманың обалын ойламайтындар, қара басының қамы үшін өз тілінің қадір-қасиетін аяққа басып өтуден ұялмайтындар кінәлі...
Бір өкініштісі, қарапайым географиялық атауларды, әлдебір елдің яки қаланың тұрғындарының қалай аталатынын, иә болмаса бір халыққа тән ұғымды кей жағдайларда екінші бір халықтың тілінде қолдануға болмайтынын да білмейтін «аудармашылар» бар. Мәселен, Генуя тұрғынын «генуездік» деп, қорсикалықты «корсикандық» деп аудару, «тәңір» сөзін өзге діндегі адамның аузына салу, т.с.с. өте өрескел жайт екені анық.
Ашур ӨЗДЕМІР:
– Меніңше, аударманы бизнеске айналдырудың еш әбестігі жоқ. Өйткені бәрі ақшаға барып тіреледі. Экономика әрқашан алдыңғы орында. Аудармадан ақша табу айып болмауы керек. Бірақ жақсы аудармашыға еңбегін төлеп, аударма жасату – маңызды шаруа. 1940 жылы Түркияда Білім министрлігі жанынан аударма бюросы ашылған. Сол бюроға көркем аударма, ғылыми аударма жасайтын аудармашылар шақырылған. Сол кезде оларға жақсы ақша төленіп, дүниежүзіндегі барлық тілден түрік тіліне көркем аудармалар жасалды. Қазір ол бюро жұмысын тоқтатқан. Сол үшін бүгінде мардымды ақы төлемей, ешкімге сапалы аударма жасата алмайсыз. Қазіргі аудармалардың сапасының төмен болуының бір себебі де осы деп ойлаймын. Тіпті кейбірі жақсы аудармашыға аударма жасатпайды. Аудармада жазушы, баспа,
оқырман атты үш тұғыр бар деп есептесек, осылар бірігіп, әдеби нарықты құрайды. Осы үш үрдістің бірі кем болса, онда әдебиет те, аударма да ақсайды. Ал енді ойлап көрсеңіз, осының бәрі ақшаның көмегімен жүзеге асады. Бір шығарманың көптеген аудармасы болуы керек, сонда ғана әдеби нарық жақсысын сұрыптап алады әрі оқырман екшейді. Мысалы, Түркияда Толстойдың кітаптарын он неше баспа басып шығарды, әркім өзіне керегін алады. Аудармашы көп болғаны жақсы, бірақ сапалы жұмыс жасауға құлшынғаны тіптен жақсы.
Жүкел ХАМАЙ:
– Жалпы, аударма болсын, әдебиет болсын «жанбағыс» екені жасырын емес. Сіз әлемнің қай еліне барсаңыз да талантыңызды саудаға салып, күн көресіз. Ол үшін жақсы аударма жасай білуіңіз керек. Әріден соң, Нобель деп жүргеніңіз де жанбағыс! Мәселе жаныңызды қандай деңгейде, қалай бағуда.
Абылай Мауданов:
– Аударма – үлкен еңбек, ал еңбекті бағалау, сату – нарық заңы. Түпнұсқа өтпей жатқан біздің қоғамда біреу «аудармамен жан бағып, пайда қылып отыр» дегенге мен сенбеймін. Тіпті кәсіп қылғанның өзінде оған қуану керек. Әдебиетшілер «ол неге пайда табады?» деп емес, «ол қалай аударды?» деп алаңдағаны дұрыс шығар. Мысалы, Қарағандыда кәсіпкер Ерлан Әшімге тиесілі «Қасым» баспасы өзі қаражат бөліп, аудармалар жасатып жатыр. Сол баспаның көмегімен танымал әдебиетші Кенжебай Ахметов ағамыз алғаш рет Булгаковтың «Ит жүрегін» тамаша тәржімалап, кітап қылып шығарды. Бұл –
әдебиетке қосылған зор үлес. Егер осындай жұмысты мемлекет істеп жатса, сіз бірінші сұрақты маған қоймас едіңіз деп ойлаймын.
Орыс тілі арқылы ағылшын тіліне...
– Біз әлем әдебиетін қазақ тіліне аударудан кенде емеспіз деп ойлаймын, ал біздің көркем шығармалар әлем оқырмандарына қашан сапалы аударылады?
Кенжебай Ахметов:
– Бұл сұрақтың жауабы да екінші сұрақтың жауабымен орайлас. Қазақ қаламгерінің шығармасын өзге тілге сапалы аудару үшін ол адам қазақ тілін өте жақсы түсінетін және өзі аударуға тиіс шетел тілін жетік меңгерген маман болумен қатар, әдеби шығармашылыққа жақын адам болуы керек. Ондай маман аудармашы шетелде оқып, тілдік қорын байытқан және шетел авторларын қазақ тіліне аударуға маманданған жастар арасынан сұрыпталып қана шығады. Қазақ тілінен өзге тілге көркем аударма жасай алатын мамандарды даярлаудың басқа жолын байқап тұрған жоқпын.
Ал қазақ авторларын аударуда қазір қолданып жүрген аударма үлгісі – амалсыз шара ғана. Әуелі бір адам жолма-жол аударма жасап, сол аударманы келесі бір адам көркемдегенде не шығып жатқаны бір құдайға аян. Оның сапасын ажыратып, бағалап бере алатын жағдайға жеткен жоқпыз. Әйтеуір, өзге тілге аударылды деп мәз болып қоямыз...
Қысқасы, көркем аударма жағдайы кең ауқымда ойластырып, атқарылуға тиіс жұмыстарды нақты жоспарлап, мемлекеттік деңгейде шешуді қажет етіп тұрған күрделі мәселенің бірі екені сөзсіз. Бұл мәселеде шешілуге тиісті түйткілдер аз емес.
Жүкел ХАМАЙ:
– Қалай десек те айналамыздағы елдер біздің әдебиетті белгілі деңгейде түсінеді. «Әлем» деп отырғанымыз біздің түсінікте – Батыс. Батысқа жас әдебиетшілеріміз көптеп шығуы керек. АҚШ-қа да көптеп барып, Мұқаңның қасына қазақ әдебиетінің клубын ашып, нақты іске кірісу керек. Нұр-Сұлтан, Алматыға шоғырланып алып, бірлі-жарым ақын-жазушыны орыс тілі арқылы ағылшын тіліне аудартқаннан ештеңе ұтпаймыз. Шетелдердің жазушыларына кезіккенде көбінде екі Бақытты, Ролланды, Есенғалиды сұрайды. Олар шетелге көп саяхат жасағандар. Сол сияқты қытайдың Хадаа, Мэйар, жапонның Муракамиін көп ел біледі. Бұның барлығы солардың менеджерлерінің мықтылығына және өздерінің «қаңғыбастығына» байланысты. Біздің жазушылар да осындай қадамдарға баруы керек.
Айнаш Қасым:
– Қазақтың белгілі қаламгерлерінің таңдаулы шығармаларын «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында БҰҰ-ның алты тіліне аудару ісі қолға алынғанын бәріміз естіп, куә болып отырмыз. Олардың қай деңгейде, қандай сапамен аударылғаны туралы да азын-аулақ сын-пікір айтылып жатыр. Дегенмен қалай болғанда да аударма ісіне елімізде мемлекеттік деңгейде көңіл бөлініп, қолға алынып жатқаны – қуантарлық жағдай. Өйткені Кеңес Одағы заманынан кейінгі аралықта аударма әдебиетіміздегі кенже қалған салалардың бірі болатын. Ал аударма – ел мен елді, мәдениеттерді бір-біріне таныстырып, жақындататын, қарым-қатынасты нығайтатын көпір, аудармашы – ауыр, әрі жауапкершілігі зор осы міндетті мойнына алып, жүзеге асыратын маман.
Қазақ қаламгерлері шығармаларының парсы тіліне аударылу жағдайына тоқталсам, қазақ әдебиеті шығармаларымен парсытілді оқырман аса таныс емес. Бұл тілге аударылған шығармалардың саны саусақпен санарлық. Аударма жайлы бұрынғы бір сұхбатымда да атағандай, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясын Назли Асқарзаде, Абайдың өлеңдерін Фарзане Хожанди, қарасөздерін Сафар Абдулло, Немат Келімбетовтің «Үміт үзгім келмейді» монолог-хикаясын Самира Ысмайыли орыс тіліндегі аудармалары негізінде аударды. Абайдың толық шығармаларын Мұхаммад Шадкам тәржімалады.
Одан кейін бұл тізімге басқа шығармалардың жаңа аудармасы қосыла қойған жоқ. Мен қазақ тілінен аударған Оралхан Бөкейдің екі әңгімесі оны ұзарта қояды деп ойламаймын. Аудару туралы ұсыныс болмаса, қолдау жасалмаса, қаламақы төленбесе, аудармашы қанша жерден елін, жерін, төл әдебиетін сүйетін отаншыл болғанымен, бұл іске бел шешіп, ықыласпен кірісіп кетпейтіні шындық.
Батыс қаламгерлерімен қатар орыстың танымал жазушыларының шығармалары қазіргі таңда 84 миллионға жуық халқы бар Иранның ресми тілі парсы тіліне дерлік аударылған десем, артық айтқандық емес. Ауғанстан халқының 33,6 миллионнан 15 миллионға жуық азаматы осы тілде сөйлейтінін ескерсек, оқырман саны қаншалықты көп екенін аңғару оңай. Сол аудармалардың көбісін ирандық аудармашылар жүзеге асырған. Бұл жерде нені меңзеп отырмын? Қазақ қаламгерлерінің шығармалары оқырманның көңілінен шығатын, төл туындыдай оқылуы үшін оларды орыс тіліне аударылған нұсқа негізінде емес, түпнұсқа шығарманы ұжымдасып аудару арқылы жақсы нәтижеге жеткізу керек, яғни негізгі міндетті қазақ аудармашы орындап, сол материалды «тіл иелері» аудармашының жіті қадағалауы және келісімімен өздерінің тілдік нормаларына сай редакциялап, оқырманның қолына ұстатса, сапалы дүние пайда болады. Мұндай тәсілді басқа тілдерге қатысты да қолдануға болады. Бұл іс республикалық деңгейде екі елдің мүдделі ұйымдары тарапынан қолға алынып, қолдау тапса ғана жүзеге асады.
Ашур ӨЗДЕМІР:
– Қазақ шығармаларын түрік тіліне аударып жүрген маман ретінде айтар болсам, қазір қазақ қаламгерлерінің көптеген шығармасы басқа тілдерге аударылып жатыр. Әсіресе қазақ тілінен түрік тіліне көп аударылып жатыр. Бірақ аударма сапасына келсек, өкінішке қарай, көңіл көншітпейді. Қазақ ақын-жазушыларының көбі кітаптарын түрік тіліне аудартқысы келеді, соны біліп алған біздегі пысықтар сапасыз аудармамен айналысып жатыр. Біздегі аудармашыларға келсек, олар қазақ тілі тұрмақ, түріктің көркем әдеби тілін мардымды білмейді, сонда да аудармамен, әсіресе көркем аудармамен айналысып жүр.