Панамерикалық идеяға басымдық берілді

ЭКСПО шежіресі: Буфалло, 1901 жыл

Панамерикалық Бүкіләлемдік жетістіктер көрмесі 1901 жылғы 1 мамыр және 2 қараша аралығында Нью-Йорк штатының Буффало қаласында өтті. Бүкіләлемдік жетістіктер көрмесінің қалашығы қаланың батыс жақ шетінде, қазіргі күнде Делэвер паркі орналасқан алаңға қоныс тепті. Тарих шежіресіндегі бұл ке­зекті Бүкіләлемдік жетістіктер көр­месін 1897 жылы негізі қаланған Панамерикалық көрмелер компания­сы ұйымдастырды. Алғашқы кезде бұл халықаралық шараны өткізу үшін Каюги аралы таңдап алынған болатын. Оның басты себебі, дүние жүзі туристерінің ерекше қы­зы­ғушылығын туғызған Ниагара сар­қырамасының осы аралға жақын ор­наласуы еді. Алайда, көрме ком­паниясының бұл алғашқы жоспары жүзеге аспай қалды. 1898 жылы кенеттен испан-америкалық соғыс өрті тұтанған еді. Міне, осы соғыс Панамерикалық көр­мелер компаниясы белгілеген аса зор жоспарлардың жүзеге асырылуына мүмкіндік бермеді. Алайда, соғыс аяқталысымен Буффало және Ниагара-Фолс қалалары арасында халықаралық көрмені өткізу құрметін жеңіп алу жөніндегі бәсеке басталды. Шын мәнінде үлкен бә­се­келестікпен өткен бұл сында Буффало қаласы жеңіп шықты. Оның басты екі себебі бар еді. Бі­ріншіден, Буффало сол кезеңдегі Америка Құрама Штаттарындағы көлемі жағынан сегізінші орынды иеленетін, 350 мыңнан астам тұрғыны бар ірі қалалардың бірінен саналатын. Екіншіден, Буффало тоғыз жолдың торабында, ірі темір жол коммуникацияларының қиылысында орналасқан. АҚШ-тың көптеген өңірлерінен бұл қалаға темір жол көлігі арқылы оңай жетуге болатын еді. Сөйтіп, Америка құрлығындағы кезекті Бүкіләлемдік жетістіктер көрмесінің жалауы Буффало қала­сында желбірейтін болды. 1898 жылы АҚШ Конгресі Бүкіләлемдік жетістіктер көрмесін өткізу шараларын ұйымдастыруға 500 мың доллар қаржы бөлді. Көрмеге дайындық барысында «Америкалық штаттардың бірлігі, түсіністігі жә­не коммерциялық жетістігі» ат­ты ұранмен панамерикалық идея басымдыққа ие болды. Николай Тесланың жақында ғана ойлап тапқан ауыспалы токтың үш фазалы жүйесін кеңінен қолдану арқылы көрмені ұйымдастырушылар қа­ла­дан 25 миль (40 шақырым) қа­шықтықта орналасқан Ниагара сарқырамасындағы электр стансасы өндіретін электр энергиясын барынша мол пайдаланды. Буффало қаласында Бүкіләлемдік жетістіктер көрмесінің жалауы 6 ай бойы желбіреді. Төрткүл дүниенің түкпір-түкпірінен келген қонақтар көрме жәдігерлерін қызыға тамашалады. Көрме жәдігерлерінің арасында білім саласының жетістіктері барынша мол болды. Осы жәдігерлер арқылы ғылым мен техниканың соңғы жетістіктері кеңінен насихатталды. Көрме қалашығындағы барлық ғимараттар, биік мұнаралар, түрлі-түсті жарық беретін шамдармен әрлендіріліп, қайталанбас қызылды-жасылды көрік берді. Көрме қалашығында орналасқан субұрқақтар алаңы, үлкен амфитеатр, айнадай шағын көлдің үстінен салынған Салтанатты көпір, осы көрме өткізу қарсаңында жер шарын айналып шығу сапарынан оралған Джошуа Слокуманың «Спрей» атты қайығы туристердің ерекше қызығушылығын туғызды. Өкінішке қарай, Бүкіләлемдік жетістіктер көрмесі өтіп жатқан кезде барша Американы дүрліктірген үлкен қайғылы оқиға орын ал­ды. 1901 жылы 6 қыркүйекте көр­мені тамашалауға келген АҚШ президенті Уильям Мак-Кин­лиге қарсы қастандық жасалын­ды. Музыка сарайына кіріп ба­ра жатқан АҚШ президентіне қар­сы анархист Леон Чолгош оқ атып, Мак-Кинлиді ауыр жаралады. Осы ауыр жарақаттан айықпаған президент 8 күннен кейін қайтыс болды. Бүкіләлемдік көрмені ұйымдастырушылар мен оған қатысушылардың есінде президенттің көрмені тамашалауға келген кезінде айтқан мынандай сөзі қалды: «Бүкіләлемдік же­тіс­тіктер көрмесі адамзат про­гресінің шежіресі болып табылады. Ол жаһандық жетістіктерді адам игілігіне жаратады. Ол өнер­тапқыштықты, ізденісті дамытады, адам ақыл-ойының жетілуіне серпін береді. Ол ұрпақ игілігіне айналатын небір ғылыми жаңалықтарға жол ашады». Иә, Бүкіләлемдік жетістіктер көр­месі шежіресін саралайтын бол­сақ, оның адамзатқа берген жетістіктері жетерлік. 1851 жы­лы өткен алғашқы көрмеде тұңғыш рет бумен жұмыс істейтін қозғалтқыштар адамзат игілігіне жаратылды. Филадельфияда өткен Бүкіләлемдік көрмеде Александр Белл ойлап тапқан телефон адамзат назарына ұсынылды. Осы көрмеде Бразилия императоры ІІ Педру журналистердің көзінше телефон құлағын көтеріп: «О, құдайым! Мынау сөйлейді ғой!» деп дауыстап жіберді. Міне, сол сәттен бастап, телефон байланыс құралына айналды. 1878 жылы Париж көрмесінде фонограф ашылса, 1889 жылғы Париж көрмесінде Эйфель мұнарасы адамзат игілігіне берілді. Эйфель мұнарасындай болма­ғанымен, Буфалло көрмесінде де бірқатар сәулет өнерінің озық үлгілері салтанат құрды. Көр­ме қалашығында сәулетші Джордж Шеплидің тамаша туын­дысы бо­лып табылатын ауыл шаруа­шылығы ғимараты бой көтерді. Джон Говард Галеннің үлкен еңбегінің жемісі –Электр мұнарасы көрмені тамашалауға келген халықтың сүйіспеншілігіне бөленді. Архитектор Джеймс Тейлор Нокс­тың қолынан шыққан сәулет өнерінің тамаша үлгілері болып табылатын ғимараттар да көрмеден кейін ұзақ уақыт халық игілігіне жаратылды. Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан».