Өнер • 13 Қаңтар, 2022

Өмірді күймен өрнектеп...

81 рет көрсетілді

Кеңес Одағы кезінде қазақ өнері Солтүстікте қысымшылыққа ұшырап, дамудың орнына жылдан-жылға құлдырай бергендігі туралы талай рет жаздық. Билік тарапынан қолдау, қорғау болмаған соң, алдымен жай мектептердегі, артынан тіпті музыка мектебіндегі домбыра кластары жабылып қалған. Қазақтардың домбыраға шөліркеп, оны естігісі, тыңдағысы келетінін сезсе де бірде-бір басшы жанашырлық қылып, домбыра сыныбын ашайық деген емес. Тек жүрегінде намыс оты бар Ілияс Омаровтай тұлға обкомның екінші хатшысы болған жылдарында алдымен музыкалық училище ашқызуға, оған директор етіп Алматыдан консерватория бітірген Болат Асанов деген азаматты алдыртуға, соның көмегімен домбыра сыныбын ашқызуға қол жеткізген.

 

Коллажды жасаған Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «EQ»

Бұл 50-жылдардың аяғында болған оқиға еді. Ілияс Омаров Алматыға қызмет ауыстырған соң алдымен училищенің директоры ауысты, содан соң, домбыра класы да жабылды. Бұл сабақ музыка мектебінде, қазақ интернатында үзіліп-созылып қана жүргізілетін. Сол 60-жылдардан кешегі Тәуелсіздік алған 90-жылдардың басына дейін Қызылжарда домбы­расын көтеріп тек бір ғана кө­зілдірікті, қағылез, әрқашан адам­ға жылы­ұшырай қарайтын бір азамат кетіп бара жататын. Бұл Се­рік­бай Бәриұлы Құсайынов еді. Кейбір санасыз мәңгүрттер дом­быраға үрке қарайтын, оны артта қалғандықтың белгісі деп ойлайтын. Тасыр надандар «одна палка, две струны» деп мазақ қылатын. Қазақтың еліккіш-же­ліккіш топтары да осылай ойлайтынын көріп жүрдік. Кеңес Одағы­ның мәдениетке, жоғары тәр­биеге үндеуі біржақты ғана бол­ғандықтан орыс қолайына кел­мейтін дүниенің бәрі осылай өрескел көрініп тұратын.

Міне, осындайдың біріне қарамай домбырасын қыса ұста­ған Секең музыкалық мектептегі, қазақ мектеп-интернатындағы домбыра сағаттарын жалғас­ты­рып 200-ден артық домбыра­шыны даярлаған жалаңтөс баһадүр.

Серікбай Құсайынов 1959 жылы жоғарыда айтылған Ілияс Омаров ашқызған музыкалық училищенің домбыра класына түседі. Бірақ Ілекеңдей жанашы­р кеткеннен соң домбыра класы жабылып, Секең оқуды Шым­кент музыка училищесінен жал­ғастыруға мүжбүр болады. Ол жылдары әйтеуір Мойынты-Шу темір жол телімі аяқталып, Транссібір мен Түркістан-Сібір магистралдары қосылған болатын. Сондықтан алдымен бір жарым тәулікте Шуға жетіп, одан Шымкенттің пойызына отыру керек болды. Осының өзі ол жыл­дары тура жол саналатын. Әйтпесе, Транссібір арқылы Се­мейге жетіп, одан Алматыға, сосын барып қана Шымкент пойызы­на отыру бір апталық қиямет жол еді.

Осылай азаптанып жүріп, Серікбай Құсайынов ақыры учи­лищенің дипломын алған. Ту­мысынан дәулескер күйші бол­ған соң оқу орнында алған тео­риялық білім оның шеберлігін шыңдай түседі. Сол жылдары ол облыс орталығындағы домбыра үйретуші жалғыз ұстаз болған. Әрине, сұраныс көп болмайтын, Секең шәкірттерін өзі жинап жүретін. Сөйтіп жүріп оның домбыра оркестрін құрғандығы, үлкен жиналыстарда бір-екі нөмір орындағандығы ұлттық өнерді ұлықтаған кейбір жандарға қат­ты әсер етіп, перзенттерін Се­кең жүргізетін домбыра үйір­ме­сіне алып келетіндер де та­бы­лады. Соның бірі «Союз­це­­линвод» атты одақтық бай трес­тің басқарушысы Қаттай Кен­шінбаев ағамыз болған екен. Ол Секеңнің оркестріндегі өнер­паздарға сол жылдардың өзінде демеушілік жасап, жаңа домбыралар, сахналық киімдер мен басқа да аспаптар алып бе­реді. Гастрольмен ауылдарға шық­са жол қаражатын өтейді.

Сол 60-жылдардың басынан Секең мен оның шәкірттері об­лыс сахналарынан жиі кө­рініп, қазақ өнерінің бойына қан жүгіртіп келді. Оның шә­кірттері, әсіресе қазақ мектеп-интернатының ішінде көп болатын. Мұндағы музыкаға икемі бар талай жастың бағын Серікбай Құ­сайынов ашты. Әрқашан жы­лы жымиыспен тұратын аға­мыздың шәкірттері ұстазының үйреткендерін қағып ала­тын. Ал кейін консерватория бітірген туған інісі Кәрібай бірнеше күй шығарған танымал күйші болды. Облыстық филармонияда, кейін университетте қызмет еткен ол барлық мәдени шаралардың гүлі еді. Әттең, өмірі қысқа болып, өмірден тым ерте кетті.

Секең тәуелсіздік алған жыл­дардан қанатын кеңге жайып, облыстың көптеген оқу ор­нын­­да домбыра үйірмелерін ашып, оркестрлер құрды. Ол тек 2013 жылы 76 жасында ғана ұс­таздық жұмысын қойған-ды. Осы кезден ол облыстық, рес­пуб­ликалық басылымдарға өзі бастан кешкен тарихтан жиі-жиі мақалалар шығарып тұрды. Ал биыл ол «Күй – құдірет, күй – өмір» атты жақсы өрнектелген жинағын жарыққа шығарды. Мұнда өзі мен інісі Кәрібай Құ­сайынов шығарған күйлер де орын алған. Сонымен қатар онда Секең туралы әрбір жылдарда жа­зылған газет материалдары толық қамтылған.

Солтүстіктегі қазақ өнеріне жалғыз өзі жүріп осынша еңбек сіңірген Серікбай Құсайыновқа бірде-бір мемлекеттік марапат беріл­ген емес. Ол тек салалық минис­трліктің «Еңбек ардагері», «Ы.Ал­тынсарин» медалі, «Оқу ісі­­­нің үздігі» секілді марапаттар алған. Қазір 85-ке аяқ бас­қан Секең әлі де тың, мәдени шаралар­дан қалмай әрқашан құрметті қонағы болып жүреді. Ал оның еңбегін лайықты ба­ғалау бүгінгі басшылардың мін­деті екені даусыз.

Соңғы жаңалықтар

Мұнай бағасы көтеріле ме?

Экономика • Кеше

Алашорда офицері

Қазақстан • Кеше

471 мың долларға сатылды

Әдебиет • Кеше

Шабыт пен шарап

Әдебиет • Кеше

Ұқсас жаңалықтар