Өнер • 30 Маусым, 2022

«Күй ойнайды қазағымның қанында»

29 рет көрсетілді

Қазақтың үлкен ақыны Қадыр Мырзалиев «На­ғыз қазақ, қазақ емес, Нағыз қазақ – домбыра» десе, дауылпаз жыршы Ілияс Жансүгіров: «Домбыра, сенде мін бар ма?, Мінсіз болсаң — тіл бар ма?, Тіл жоқ деуге бола ма, Тілден анық үн барда?, Домбыраның, күші мол, Көмейінде күй барда!» деген екен.

СУРЕТТЕ. Неміс этнограф Рихард Карутцтың «Среди киргизовъ и туркменовъ» кітабындағы қазақ домбырасы. 1903 жыл.

Сол сияқты қазақтың май­талман этнограф – жазу­шы­­сы Ақселеу Сейдімбек, «үнді жұртының қайрат­кері Р.Тагор: «Кез келген ха­лық адамзат руханиятына қос­қан үлесімен бағаланады», дегеніндей қазақ халқы үшін күллі адамзат руханиятына қосқан үлесі не десеңіз, ол оның – күй өнері» деген екен. Осы орайда қазақтың күй өнері һәм оның аспабы домбыра жайлы айтар болсақ, қытай жазбаларында: «Түркінің оркестрін әкеліп хан сарайында ойнаттық» дейді. Плутарх жазады: «Сақт­ың әскерлері садақтың адыр­насын шертіп отырып, ән са­­лады». Сол сияқты, моң­ғол­дың көне шежіре – жазбаларында керей Тоғырыл ханның сарайында сырттан келген елшілерді күй ойнап қар­сы алатын жетпіс кісілік ансамблі болғаны жайлы айтылады.

Оның сыртында, 1927 жылы Руденко дейтін архео­лог скифтердің қорғанынан қобыз аспабын тапты. Ол біздің жыл санауымыздан 5000 жыл бұрын жасалыпты. Әлгі қобызға Василев дей­тін шебер реконструкция жасап шықты. Біздің қа­зір­гі қобыздан аумайды. Соңғы жылдары еуразиялық ау­мақ­та жүргізілген қазба жұ­мыс­тарынан осыдан 2 немесе 2,5 мың жыл бұ­рынғы ұлттық музыка аспаптарымыздың өзі болма­ғанда көзі табылып жатыр. Ұлытаудағы Жанғабыл өзенінің бойынан 1946 жылы академик Әлкей Марғұлан балбал тас тауып зерттеді. Балбалдың жауырынында қобыз, қоңырау бар. Ел оны «Бақсы тас» деп атайды. Мұның өзі-ақ 1600 жылдың арғы жағын меңзеп тұр.

Осы деректерден біз Ұлы даланы ен жайлап жатқан бабаларымыз күй өнерін керемет әспететенін аңғарамыз. Өйткені күй өнері – басқа халықтарда атымен жоқ. Жа­зу­шы Ақселеу Сейдімбек 2002 жылы жары көрген «Қа­зақтың күй өнері» атты көлем­ді еңбегінде, біз білетін кейбір күйдің тарихы 2 мың жыл бұрын тіркелген. Рим тарихшылары «түркілер қағандарын күй шертіп оятады» деп жазғаны жайлы баяндапты.

Ақселеу Сланұлының пайы­мынша, қазақ топыра­ғын­да музыка өнерінің 5 ірі мектебі бар. Олар:

  1. Сыр бойы мектебі. Бұ­­ларда оғыз-қыпшақ са­ры­ны бар. Ірі өкілдері – Тұрмағанбет, Балқы Базар, Шораяқтың Омары, Кете Жүсіп, т.б. Бұлар әнді күй сияқты тарта береді. Бүгінгі өкілі – Алмас Алматов.
  2. Атырау – Батыс Қа­зақстан мектебі.
  3. Жетісу мектебі.
  4. Алтай, Тарбағатай, Шинжан, Бай-өлке мектебі.
  5. Арқа мектебі. Бұл мек­тептің өкілдері – Тәт­тімбет, Ықылас, Сүгір, Мәди, Ақан, Біржан, Балуан Шолақ, Естай, т.б.

Қазақ күйін былай бөліп қарауға негіз бар:

  1. Қоңыр ән мен қоңыр күйлер («Сары жайлау»).
  2. Тік ән, тік күйлер ( «Ақ киік», «Жез киік»).
  3. Бойлауық күйлер («Кіш­кентай», «Зар қос­басар»).
  4. Көнеден келе жатқан тармақты күйлер бар. Ертеде 365 күнде 365 күйді 365 бала тар­тады екен. Осылардан ең жақсы 9 күйді таңдап алып, басқасын ұмытқан. Бұ­лар бүгінгі «Тоғыз тарау», «Аққу» секілді циклді күйлер болған.

Сөзімізді түйіндеп айтар болсақ, Ұлы даланың негізгі ендігін ен жайлаған бабаларымыз жылдың төрт мезгілінде жосып жүргендіктен архитехтура және бейнелеу өнерімен айналыса алмады. Бірақ олар сөз өнері мен саз өнерін дамытты. Сөз өнері – телегей теңіз дастандар болса, саз өнері (музыка) адамзат тарихына қосқан ұлы мұрасы. Біз ғаламға мақтансақ, музыкамен мақтана аламыз. Себебі оның жанрлық тектілігі, байырғылығы, саз­дық үні ешқандай халықта кездеспейді. «Ақсақ құлан» күйінің 10 түрі жеткен. Асан қайғының «Ел айырылған» күйі ХVI ғасырдың мұрасы. Қазтуғаннның «Сағыныш» атты күйі жетті. Абылайдың «Қара жорғасы» ХVIII ға­сырдың туындысы.

Соңғы жаңалықтар

Әуезов және түркі әлемі

Руханият • Кеше

Идеология

Руханият • Кеше

Мейірім мен қатыгездік

Руханият • Кеше

Ескі мен жаңа арасы

Руханият • Кеше

Би падишасы

Руханият • Кеше

Сапа қайтсе жақсарады?

Қазақстан • Кеше

Қайырымдылықтың үлгісі

Қазақстан • Кеше

Сақ дәуірінің тасы

Таным • Кеше

Ұқсас жаңалықтар