Экология • 30 Маусым, 2022

Маңғыстаудың экологиясы «боздап» тұр

56 рет көрсетілді

Маңғыстау экологиясы көп өзгерді. Қазіргі ту-талақай тақырды бұрын көк шөбі белуардан келетін көгалды тұс десе ешкім сенбес еді. Апталап соғатын, тіпті түнгі мезгілде де ішін тартпайтын ала шаң тұрғындарды әбден ығыр қылып болды.

Ақтау қаласының іргесіндегі химиялық қоспаларды төгу арқылы қолдан жасалған қауіпті Қошқар ата улы көлін тұмшалау тақырыбы жылдарға созылып сиырқұйымшақтанып әлі келеді. Ақшаның дұрыс бөлінбеуі, тұмшалау материалын таңдау, тұмшалау технологиясы сынды бітпейтін даумен, мәселемен бас айналып, уақыт өткізіп жүргенде улы көлдің қоршаған ортаға, экологияға және тұрғындар денсаулығына өз зиянды әсерін тигізіп жат­қаны анық. Жаңбырдың сирек және аз жаууы, жерге шөп шықпауы сал­дарынан орын алған қуаңшылық, жұт, малдың қырылуы – Маңғыстау эко­ло­гиясындағы жағдайдың нақты дәлелі.

Соңғы жылдары толқыны қалаға қол артып, аласұрып жататын теңіз де бірнеше метрге тартылып аптығы басылған, су жағалаудан қашты. Ма­мандар бұл 30-35 жылда қайталанып тұратын үрдіс деп жұбатумен көңіл тоғайтады, әйтсе де, шынымен солай ма, жоқ па нақтылықты ешкім біл­мейді. Итбалық, құстар сынды су жануар­ларының жаппай қырылуы теңіздегі жағдайдың мәз емес екенін білдіреді.

Тұрғындарының біраз бөлігі Каспий теңізі суын тұшытып, ауыз су ретінде пайдаланатын өңірде теңіз суының тар­тылуы онсыз да жылдар бойы шешіл­мей келе жатқан ауыз су мәселесін күр­делендіре түсті. Оның үстіне туризм­ді дамыту, нарық талабына сай кәсіп­керлікті жандандыру мақсатында теңіз жағалауынан салынған түрлі демалыс орыны, кәсіпкерлік нысаны тұрғындарға онсыз да жетіспейтін ауыз суға қосымша шығынды молайтып, сұранысты арттырып отыр. Соңғы кез­дердегі қала және қала маңындағы ауыл тұрғындары санының артуы жуық арада ауыз су жетіс­пеушілігі мәселесін қиындата түспесе, шешетін ыңғайды аңғартпайды. Өткен оқу жылында Ақтау қаласында мектепке баратын оқушылар саны бірден 6 мыңға артып, мектеп же­тіспеушілігі, үш ауысымды оқыту мә­селесін туындатты. Бұл мектепке қа­тысты мәселе болғанымен, тұрғындар санының күрт көбеюі ауыз судың жетіс­­пеушілігі мәселесін қордаландыра түсетіні анық. Бұл жағдайдың, яғни Ақ­таудың ауырт­палығын жеңілдету, қо­сымша су көздерін табу мәселесі үкіметтен, облыс басшылығынан тың шешімдерді талап етеді. Бірақ бұл тарап­тың «қуаты тәулігіне бірнеше текше метрге жететін су тұшытатын зауыт сала­мыз, қондырғы орнатамыз, қуатын арт­тырамыз» деген жоспар-жобаларын қаузағанымызға да бірнеше жылдың жүзі өтті. Шешімін тапқан бір жоба жоқ, мәселе жыл сайы­н күрделеніп ке­леді. Ал кәсіпкерлік және өндірістік нысандардың қоршаған ортаға, теңізге қатысты тәртіп-тазалығы – үлкен мәселе және бұл темірдей тәртіп-талаппен қай­та, жаңғырта қаралуға тиіс. Сондай-ақ ха­лықтың тұрмысы, күнелтісі үшін, орта­лықтың проблемасын қоюлата бермеу үшін және даланы құлазыған далаға айналдырмау үшін ауылдарды сақтап қалудың маңызының зор екені белгілі. Әртүрлі заманауи-әлеуметтік салыс­тыру­ды тілге алмасақ та, шаңнан, құм басудан қашқандардың Ақтау мен қала маңындағы ауылдардың, Жаңаөзеннің салмағын еселеп қалаға үдере қоныс аударуы жақсы емес.

Маңғыстаулықтарды соңғы жылдары қозғалысқа түскен құм көшкіні алаңдатып отыр. Жаңбырдың аз жаууы, қуаңшылық сынды табиғаттағы үлкен өзгерістердің жалғасы болуы керек, құмды өңірлерде құмның көшуі, ауылдарды, молаларды құм басу қорқынышы үдеп келеді. Бұған дейін Маңғыстау ауданының Үштаған, Тұщықұдық және Шебір ауылдарында құм көшкінін тойтару жұмыстары қолға алынып, 2021 жылы толықтай аяқталған екен. Атап айтқанда, Үштағанда 648,8 гектар, Тұщы­құдықта 847,4 гектар, Шебір ауылында 451,8 гектар, Сенек ауылында 1 288 гек­тар, жалпы алғанда, шөл ал­қаптағы төрт ауылдың айналасында 3 236 га жасыл желектер пайда болды. Қазір­гі таңда егілген қара сексеуілдерді әрі қарай күтіп ұстауға және қорғауға Бей­неу ормандар және жануарлар дүние­сін қор­ғау жөніндегі мемлекеттік комму­нал­дық кәсіпорынның меншігіне беру жұмыстары жүруде және оған қосымша 2023 жылдан бастап төрт орманшы, яғни әр ауылға бір орманшыдан және сегіз кө­­мекші қызметкер, әр ауылға екі кө­мек­­шіден штат бірліктерін бөлуді жос­пар­лаған.

Құм көшкіні енді жоғарыда аталған ауданның өзге ауылдарына салды. Маң­ғыстау ауданының орталығы Шетпе ауылы­нан 90 шақырым қашықтықта орна­ласқан Сазды, Сауысқан, 77 шақырым қашықтықтағы Жарма елді мекендерінде 220-дан астам тұрғын тұрады. Инже­нерлік инфрақұрылым тартылған, яғни атал­ған 3 елді мекен тоқ, газ, сумен толық­тай қамтылған. Тұрғындардың негізгі табыс көзі – мал шаруашылығы. Са­уыс­қан елді мекенінде «Сауысқан» су өндіру-тарату мекемесі бар. Аталған ме­кеме Жаңаөзен, Ұштаған, Сазды, Сауысқан халқын жерасты ауыз суымен қам­тамасыз етеді.

Бұл елді мекендердің географиялық ор­наласуы Бостанқұм атты құмды жер­де бол­ғандықтан тұрғындардың өмір сү­руіне көшпелі құм кедергі кел­­тіру­де. Желдің әсерінен көшкен құм қоражайларды басып, құлауына дейін алып келуде. Маңғыстау облысы Та­биғи ресурстар және табиғатты пай­да­лануды реттеу басқармасының бас­шысы Д.Құсбековтің айтуынша, бас­қарма тапсырысымен 2018 жылы атал­ған үш елді мекенді көшпелі құмнан қорғау жобасы жасалған. Қазіргі таңда қара­жаты қаралып, конкурсқа төрт рет шығарылғанмен ешбір мердігер қа­тыспапты. Өйткені қазіргі бағаның сол кездегі бағадан қымбат болуы жобаға өзгеріс енгізуді қажет етеді екен. Үш ауылға дайындалған 6 жылдық жобасы бо­йынша барлығы 134,02 га жерге

327 152, атап айтқанда, сексеуіл 40%, жүзген 30% және томирикс 30% өсімдік­терін өсіруге 422 893,8 мың теңге қарас­ты­рылған. Сондықтан аталған жұмыс­тың сметалық құны қайта есептелуі қажет.

– Маңғыстау өңіріндегі түйіні тар­қамаған экологиялық мәселелердің бірі – құм сілемдерін күреу жұмыстары. Жалпы, шөлейттенуге қар­сы жұмыс жолға қойылған. Мәселен, Жарма ауыл­ында 18 үй бар, барлығы 154 адам тұрады. Сауысқан ауылында 10 үй бар, онда 57 адам тұрады. Екі ауыл­да то­лықтай газбен, сумен, тоқпен және меди­циналық пунктпен қам­тылған. Сазды ауылында 28 үй бар, онда 153 адам тұра­ды. Сондай-ақ сумен жаб­дықтау, газ, электр жарығы бар, меди­циналық орталық бар. Жергілікті тұрғындар мал шаруашылығымен, атап айтқанда, сиыр, жылқы, түйе және қошқар өсірумен айналысады. Мектебі жоқ, балалар Үштаған ауылындағы орта мектеп жанындағы интернатта оқиды. Жаңа құрылыс салынған жоқ. Округ бойынша 2021 жылы – 46 шаруа қожалығындағы мал басы – 21 216 бас құрады. Осылай өз тірлігін күйттеп, ма­лын өсіріп, баласын оқытып, әдемі тір­лігін үйлестіріп отырған ауылдарды құм басуы жақсы емес, – деді ECOJER қазақ­стандық экологиялық аймақтық бас­тамалар қауымдастығының Маңғыстау өңірлік экологиялық кеңесінің кезекті отырысында Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу басқармасының басшысы Дүйсен Құсбеков.

Ауыл тұрғындарына құммен өз бе­тінше күресу қиынға соғуда. 500-600 мың теңгесін беріп құмды күрет­кенімен, бұл мәселені біржолата шеш­пейді – тау-тау құм сол жерді немесе басқа тұстан үй мен қораны, ауланы қай­та басып қалып, әлекке салады. Ауыл тұр­ғындары бұл келеңсіздікті жерасты сула­рының үздіксіз алынуымен байланыстырып отыр.

Осылайша, Маңғыстау ауданының аталған үш ауылында құм тоқтатуға қа­тысты бір жылдары ақша бөлінбей, енді қымбатшылық құрсауында бар ақша жұмырына жұғым болмаған шаруа басы ашық күйінде тұр. Зардабын, әрине, халық тартады. Бейнеу ауданы аумағында да құм көшкіні өзгерісі байқалады. Бұл табиғи құбылыс, табиғи апат дегенмен де, «қаржы жоқ» деген желеу­мен қарап отырып тұтас қауымды құм ара­нына жұтқызу, ауылдарды құм құр­­сауында қалдыру қаншалықты дұрыс?

Маңғыстау – мұнайлы өлке. Бұл, әрине, жақсы. Бірақ жылдар бойы тон­налаған тоқтаусыз мұнай өндірісінің Маң­ғыстау экологиясындағы тепе-тең­дікті жоғалтып, жерүсті климатының өзге­руіне әсері жақсы емес деуге болады. Со­нымен мұнай Маңғыстаудың бағы ма, соры ма? Бағы дейін десем «қара алтынның» байлығына балқып, шекесі шылқып отырған ешкімді көрмедік. Мұнайдың қаражатынан қала салып, жұмыссыздықты ауыздықтап, ауыз су үшін құдық қазып, зауыт салып, құмды тоқтату үшін шаралар алып, шабылып жүргендер тағы жоқ.

Қазіргі таңда құм басу құбылысы жаң­быр жаумаған, ауыз су жетпейтін, былтырғы қуаңшылықтан біраз малынан айырылған маңғыстаулықтар үшін үлкен мәселеге айналып отыр. Құм көшкінін тоқтатудың жолы қандай, жалпы, Маңғыстау экологиясына үкіметтік деңгейде назар аударылып, ғылыми тұрғыда талдау жасалып, соған сәйкес кешенді іс-шаралар қолға алынғаны дұрыс болар еді.

 

Маңғыстау облысы

Соңғы жаңалықтар

Вакцина салдырғандар саны артты

Коронавирус • Бүгін, 09:17

1227 қазақстандық індеттен сауықты

Коронавирус • Бүгін, 09:08

Қарсыластар анықталды

Спорт • Бүгін, 08:47

Путинцева ұтылып қалды

Спорт • Бүгін, 08:46

Мерей күміс алды

Спорт • Бүгін, 08:45

Сербиядан олжалы оралды

Спорт • Бүгін, 08:43

Теміртауда газ тұтанды

Аймақтар • Бүгін, 08:43

Медаль саны 70-тен асты

Спорт • Бүгін, 08:38

Жүлдегерлердің жүзі жарқын

Спорт • Бүгін, 08:37

Әдебиеттану тарланы

Әдебиет • Бүгін, 08:33

Шүмектен шыққан су мен шу

Қоғам • Бүгін, 08:23

«Әйнегіңізді жуып берейік»

Қоғам • Бүгін, 08:21

Шекараның шебі берік

Қазақстан • Кеше

Бақыт министрлігі

Қоғам • Кеше

Электр желілері тозып тұр

Экономика • Кеше

Шығын көбейсе, тариф өседі

Экономика • Кеше

Ұлт ұстазының ұлағаты

Ахмет Байтұрсынұлы • Кеше

Ұқсас жаңалықтар