Парламент

* Сауал салмағы Ақыртасты мемлекеттік және халықаралық деңгейде жүйелі зерттеуге тиіспіз Мәжілісте палата спикері Қабиболла Жақыповтың төрағалығымен өткен жалпы отырыста депутат Алдан Смайыл Премьер-Министр К.Мәсімовке депутаттық сауал жолдады. Онда былай делінген: «Ежелгі Тараз ескерткіштері» тарихи-мәдени қорық мұражайына енген көне жәдігерлер Қазақстан мен Орталық Азияның ғана емес, адамзаттық маңызға ие құндылықтар екені даусыз. ХІ ғасырға тиесілі Қарахан, Айша бибі, Бабаджа хатун кесенелері мен Шығыс моншасы, Ақыртас қалашығы қараған жанды әрі қуантады, әрі күрсіндіреді. Қуантатыны – олар Ұлы Дала өркениетінің қайталанбас көркем үлгілері. Күрсіндіретіні – сол ғажайыптардың құпиясы әлі ашылып болған жоқ. Біз алыс тарихымыздың сырына толық қанғымыз келсе, Ақыртасты мемлекеттік және халықаралық деңгейде жүйелі зерттеуге тиіспіз. Тараз қаласынан шығысқа қарай 40 шақырым жүрсеңіз, Ақшолақ теміржол бекетіне жетесіз. Оң қол жақта Алатаудың қарлы биіктері асқақтайды. Солардың сауырында құпиясы әлі күнге беймәлім тас қала мүлгіп жатыр. Ол туралы бұлыңғыр болжам көп. Осы жерде 1893 жылы болған шығыс­танушы Лерх Ақыртасты буддалық монас­тырьге телісе, түрколог Бартольд несториандар кезеңінің құрылысына балаған. Неміс ғалымы Брентьес араб қолбасшысы Кутейба салдырған қорғанға балайды. Ашығын айтайық, мұның бәрі – дерексіз жорамал. Кейінгі зерттеулер Ақыртас ертедегі Майя үндістерінің әйгілі пирамидаларымен тамырлас деген тұжырым жасата бастады. Бұған негіз жоқ емес. Төс табанға және қабырғаларға қаланған тас блоктардың әрқайсының салмағы бір тоннаға жуық. Олар тегістеліп өңделген. Бір-біріне геометриялық дәл аралықта көтерілген тас бағаналар Афинадағы Акропольдардың сілемін көзге елестетеді. Рим Колизейінің сәулетіне тән белгілерді де аңғарасың. Осындай ұқсастық – б.д.б. І ғасырларда Ғұн қағаны Чжан Чжин немесе Шөже Рим легионерлері мен Парфия шеберлеріне Талас, яғни Тараз қаласын салдырғанда, Ақыртасты да бірге көтерген жоқ па екен деген ойға бөктіреді. Асылында, бұл ой шындыққа жақын. Түйіп айтсақ, Ақыртасқа ЮНЕСКО-ның назарын аударып, осы беделді ұйымның қорғауына алдыруға тиіспіз. Сізден, құрметті Кәрім Қажымқанұлы, осыған ықпал етуді өтінеміз. Сондай-ақ, Ақыртасты зерттеуге халықаралық археология орталықтарын тарту қажет. Себебі, тас қаланың тарихы тым әріге кетеді, оның құпиясы сонда ғана ашылады. Ақыртасқа бүгінде келушілер көп, республиканың шартарабынан, шетелдерден арнайы атбасын бұрушылар да аз емес. Олар қонатын үй республикалық бюджет арқылы салыныпты. Мұнда зерттеушілер мәжіліс құратын орын да бар. Қазірге жетпей тұрғаны екі нәрсе: Ақыртасқа Батыс Еуропа – Батыс Қытай магистралінен 8 шақырым асфальт жол тарту керек. Содан кейін сумен қамтамасыз ететін скважина қазып берсек, ежелгі археология ескерткіші көптің игілігіне айналады, Таразда туризмнің дамуына ықпал етеді. Бұл тілек-ұсыныстар біздің ғана емес, қария тарихтың өтініші деп біліңіз». * Депутат дауысы

Су мөлшерін қадағалаудағы ұтымды қадамдар

«Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Қытай Халық Республикасының Үкіметі арасындағы Қорғас өзенінде «Достық» бірлескен ортақ су торабын салудағы ынтымақтастық туралы келісімді ратификациялау туралы» Қазақстан Республикасы заңының жобасы бойынша пайым. Жақында Парламент Сенаты «Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Қытай Халық Республикасының Үкіметі арасындағы Қорғас өзенінде «Достық» бірлескен ортақ су торабын салудағы ынтымақтастық туралы келісімді ратификациялау туралы» заң жобасын қабылдады. Заңның мақсаты трансшекаралық Қорғас өзенінде «Достық» бірлескен ортақ су торабының құрылысы мәселелерін реттеу болып табылады және бұл бағыт еліміздің су ресурстарын пайдалану мен қорғау бағытындағы стратегиясына сәйкес келеді. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стратегиясында: «Әлемдік су ресурстары да қатты қысым көріп отыр. Соңғы 60 жылда Жер шарында ауызсуды пайдалану 8 есе өсті... Су – барынша шектеулі ресурс және оның көздерін иелену үшін күрес жер бетіндегі шиеленіс пен жанжалдар себептерінің бірі ретінде қазірдің өзінде геосаясаттың аса маңызды факторына айналып отыр... Қазірдің өзінде біз трансшекаралық өзендердің су ресурс­тарын пайдалануда бірқатар мәселелермен бетпе-бет келдік», деп атап көрсетуі су ресурстарын тиімді пайдалану мен қорғаудың ел экономикасы үшін аса зор стратегиялық маңызы бар екендігін айғақтайды. Қорғас өзені Балқаш көлі бассейніне жатады, Іле өзенінің оң сағасы болып табылады. Қорғас өзені 1881 жылдан бастап Ресей империясы мен Цинь империясының арасындағы бірінші шекаралық өзен болып есептеліп, кейін Кеңес Одағы мен Қытай Халық Республикасы (әрі қарай – ҚХР), ал 1991 жылдан, Қазақстан тәуелсіздік алған кезеңнен бері, Қазақстан мен ҚХР арасындағы шекаралық өзен болып отыр. Қорғас өзені Жоңғар Алатауы мен Борохоро жоталарының қиысқан жерінде Қазақстан Республикасының Алматы облысы аумағынан басталады. Өзеннің ұзындығы 180 шақырымға жуық, оның ішінде 160 шақырымға жуығы Қазақстан мен ҚХР арасындағы шекара болып табылады. Қорғас өзені кең және сел қауіпті алқапты қалыптастырып, оңтүстікке қарай перпендикулярлы ағады. Селдердің көздері негізінен көптеген жотадай көлдер, олардың ең танымалы №2 Қапқан деп аталады. Кеңес дәуірінде тараптар Қорғас өзенінің су ресурстарын төмендегі құжаттар негізінде тең үлесте бөліп отырған: - 1965 жылғы 30 сәуірдегі Қорғас өзенінің суын бөлу туралы келісім; - 1975 жылғы 26 қарашадағы Қорғас өзеніндегі суды бөлу бойынша бірлескен кеңес-қытай комиссиясының жұмысы туралы хаттама; - 1983 жылғы 15 сәуірдегі Қорғас өзенінің жоғары ағысындағы суды бөлу туралы хаттама. Ол жылдары суды бөлу ауыр техника көмегімен жүзеге асырылған. Жаз айларында, өзенде су көп болған кезде суды бөлу өте қиын болған. Күрделі гидротехникалық ғимараттың болмауына байланысты әрбір тарап су алуды, өз мұқтаждығына ескере отырып, жеке-жеке жүзеге асырды, сол себепті де судың нақты есебі болған жоқ. Осыған байланысты, 1991 жылы Қазақ­стан Үкіметі атынан ҚХР-дің Шыңжан Ұйғыр автономиялы ауданының су шаруа­шылығы министріне Қорғас өзенінде су торабының құрылысын салу туралы хат жолд­анды. 1992 жылғы қараша айында Алматы қаласында осы мәселе бойынша тараптар сарапшыларының кездесуі өтті. Осы кездесу барысында тараптар бірлескен су торабын салу туралы уағдаластыққа қол жеткізді. Бірақ та сол кездегі экономикалық қиыншылықтарға байланысты бұл жұмыстар уақытша тоқтатылды. 2002 жылдан бастап бұл жұмыстар қайтадан жанданып, сол жылдың 28 тамы­зында Қазақстан Республикасының Пан­филов учаскесі бойынша және ҚХР-дің Шыңжан Ұйғыр автономиялы ауданының Іле округі бойынша Қорғас өзенінің суын пайдалану мен бөлу туралы келісімге және бірлескен бақылау ко­мис­сиясының хаттамасына қол қойылып, екі тарап өкілдерінен бірлескен комиссия құрылды. Осы комиссияның қажырлы жұмыстары нәтижесінде 2005 жылдан жобалау жұмыстары басталды. Алайда, су торабы құрылысы бойынша түпкілікті уағдаластыққа тек 2008 жылдың қараша айында Алматы қаласында өткен Транс­шекаралық өзендерді пайдалану және қорғау жөніндегі Қазақстан-Қытай бірлескен комиссияның отырысында қол жеткізілді. 2010 жылдың 13 қарашасында Қарағанды қаласында трансшекаралық өзендерді пайдалану және қорғау бойынша Қазақстан-Қытай бірлескен комиссияның 8-ші отырысында Қазақстан Республикасының Үкіметі атынан Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрі Қорғас өзеніндегі «Достық» бірлескен су торабы құрылысын салудағы ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. Су торабы құрылысы 2011 жылдың мамырында басталып, 2013 жылдың 5 маусымында Қорғас өзеніндегі «Достық» бірлескен су торабын пайдалануға берудің салтанатты ашылуы өткізілді. Бұл «Достық» бірлескен ортақ су торабы Қазақстан мен Қытай мемлекеттерінің трансшекаралық Қорғас өзені су ресурс­тарын теңбе-тең пайдалануға мүмкіндік береді, екі елдің сәйкес қызмет атқарушы мекемелері автоматтандырылған жүйе арқылы Қорғас өзенінен әр тараптың алған су мөлшерін қадағалап отырады, суды тиімді пайдалану бойынша туындаған мәселелерді өзара келісім негізінде жедел шешуге қол жеткізеді. Су торабы ашылғаннан бері, 2013 жылдың шілде-қараша айларында әр тарап Қорғас өзенінен 120,8 мың текше метр су алып, өз қажеттіктеріне жаратқан. Бұл ретте, Қытай мемлекеті тарапынан алынған су Шыңжан-Ұйғыр автономиялы ауданындағы егістік жерлерді суландыруға бағытталса, Қазақстан алған су көлемі Алматы облысының Панфилов ауданының 16 мың гектар егін алқаптарын суаруға жұмсалуда. Болашақта трансшекаралық өзендерді бірлесіп ортақ пайдалану жөніндегі жұмыстар Қытай Халық Республикасымен одан әрі жалғасын табады деген жоспарлар бар, атап айтқанда, Су ресурстары комитетімен Шығыс Қазақстан облысының Үлкен-Ұласты, Алматы облысының Сүмбе өзендерінде осындай су тораптарын салу жөнінде іздестіру-жобалау жұмыстары жүргізіліп жатыр. Бұл жұмыстар, сөз жоқ, қазіргі әлемде су қорының тапшылығы, суды пайдалану мәселелері үлкен проблемаға айналып отырған кезде, Мемлекет басшысының трансшекаралық өзендерді тиімді пайдалану жөніндегі тапсырмаларын орындау бағытындағы іс-қимылдарға сәйкес келеді. Мұрат БАҚТИЯРҰЛЫ, Сенат депутаты. *Сізді не толғандырады?

Балалардың жазғы демалысына бас ауыртпауды доғарайық

Міне, жазғы каникул кезеңі де жақындап қалды. Ал балалар мен жасөспірімдердің жазғы демалысы мен іспен айналысуын ұйымдастыру мәселесі бүгінгі таңда анағұрлым өзекті әлеуметтік проблемалардың бірі болып отыр.

Тіпті, Білім және ғылым ми­нистрлігінің ресми деректері бойынша оқушыларды ұйымдас­тырылған жазғы демалыс түр­лерімен қамту деңгейі төмендеп келеді. Мысалы, 2010 жылы ол 92,7 пайызды, 2012 жылы 91,4 пайызды құраған. Бірақ, тексере келе, бұл сандар да өте жоғары екеніне көз жетеді, өйткені, балалардың қысқа уақыт болатын мектеп жанындағы лагерьлерін ұйымдастыру олардың жазғы каникул кезеңінде демалысын, бос уақыты мен бір іспен айналысуын ұйымдастырудың негізгі бағыты болып қалуда. Оны­мен тек төменгі сынып оқу­шы­лары қамтылады және де көбі­несе тамақтандырусыз, демалыс үшін қажетті жағдайларсыз ұйымдастырылады, сондай-ақ, жоғары сынып оқушылары жинау және мектептің жаңа оқу жылына дайындалу бойынша екі апталық практикамен қамтылады. Кезінде жекешелендірілген көптеген балалар лагерьлері қазір­гі таңда мақсатты пайдаланы­лып отырған жоқ, жұмыс істеп тұр­ғандары – қалдық қағидаты бойынша ұсталынуда, солардың өзіне де жолдама құны қымбат болғандықтан, жағдайы осал, көпбалалы отбасылардағы бала­лардың басым көпшілігіне қол жеткізу екіталай. Жазғы еңбек тоқсанында балалар мен жасөспірімдерді ең­бек­ке тәрбиелеудің ең жақсы дәс­түр­лері, өкінішке қарай, жойылып, бүгінде оны жандандыру, еңбек пен демалыс лагерьлерінде, жоғары сы­нып оқушыларының еңбек отряд­тарында, оқушылардың өн­діріс бригадаларында, мектеп орманшылығында еңбек дағ­ды­лары­на баулу мәселесімен, жалпылай айтқанда, ешкім айналыспайды. Балалар мен жасөспірімдерді жазғы кезде сауықтыру, мем­лекеттік-жекеменшік әріптестікті дамыту, мүдделі орталық, жер­гілікті органдардың күш-жігерін үйлестіру бойынша жүйелі ұйым­дастырушылық жұмыс мектептерден еріксіз ақпарат жинаумен шектелсе, бұл нақты жағдай­ды көрсетпейді. Іс жүзінде оқушы­лардың негізгі бөлігі жазғы кезде өздерімен өздері болады. Бұған қоса, отбасы институтының б­ә­с­е­ң­суіне байланысты, балалармен және жасөспірімдермен тәрбие жұмысы, олардың жазғы кезеңдегі бейәлеуметтік жүріс-тұрысының алдын алу шаралары жоққа шығарылады. Жоғарыда баяндалғанның негізінде тиісті орталық және жергілікті атқарушы органдарға қалыптасқан жағдайды зерделеу қажет. Оның ішінде мына мәселелерге назар аударылуы тиіс деп білеміз. Біріншіден, жазғы каникул кезінде балалар мен жасөспірімдер демалысының, сауықтырылуының және іспен айналысуының жүйе­лі мониторингін жүргізу және бақылау тәжірибесіне қай­тып оралу керек. Екіншіден, жеке­шелендірілген және басқа қызмет түріне қайта бағдарланған лагерь­лерді қайтару, жұмыс істе­мей тұрған лагерьлерді қалпына кел­тіру есебінен балаларды сауық­ты­руға арналған сауықтыру меке­мелерінің, балдырғандарды оңалту профилакторийлерінің желісін дамыту жөніндегі арнайы («Баспана» бағдарламасына ұқсас) бағдарлама қабылдау мүмкіндігін қарастыру қажет. Үшіншіден, жазғы кезде жоғары сынып оқушыларының іспен айналысуын қамтамасыз ету, олардың денсаулығын нығайту мақсатында жазғы еңбек тоқсанын жандандыру бойынша шараларды іске асыру керек. Бұған қоса, жалға алынған лагерьлерде түрлі конфессия өкілдерінің балалар демалысын ұйымдастыру оқиғаларына байланысты қаладан тыс лагерьлердің қызметін бақылауды күшейту мәселесін қарастырған жөн. Сондай-ақ, балалардың судағы қауіпсіздігі мәселесін пысықтау, үлкен суда құтқару станцияларын құру мәселесін пысықтау, оларды сүңгу құралдарымен, жағажай аймақтарымен жабдық­тау қажет. Оның ішінде білікті психолог-педагогикалық, спорт-денешынықтыру кадрларын, медициналық мамандарды даярлау проблемасын шешу, лагерь жағдайында балалармен жұмыс істеу үшін аға және отряд бастау­шысы мектебі жүйесін қайта қалпына келтіру керек. Сонымен қатар, Қазақстан тарихын зерделеуде балалардың ой-өрісін кеңейту, қызығушылығын тудыру, экскурссиялық қызмет түрін, ішкі туризмді дамыту мақсатында жазғы сауықтыру лагерьлерінен келген балалардың ұйымдасқан топтары Астанадағы, облыс орталықтарындағы, ку­рорттық аймақтардағы мұра­жайларға, ойын-сауық орта­лықтарына барған кезде олар үшін тегін кіру билеттері мәселесін қарастыру жайы оң шешілсе, ұтыл­майтынымыз анық. Қорыта айтқанда, балалар­ды сауықтыру демалысын, жасөс­пірімдердің жазғы еңбек тоқсанында іспен айналысуы жүйесін дамыту өскелең ұрпақтың денсаулығын анағұрлым жақсартуға және көптеген проблемалардан құтылуға мүмкіндік береді. Майра АЙСИНА, Мәжіліс депутаты. * Іскерлік іссапарлары

Грекияда діни жиын өтті

Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Экологиялық мәселелер және табиғат пайдалану комитетінің төрағасы Александр Милютин Грекиядан оралды. Ол аталған елдің Солоники қаласында ұйым­дастырылған Православтардың Парламентаралық Ассамблеясының төрағалар мен халықаралық хатшылар комиссиясының отырысына қатысты. Басқосу шеңберінде «Христиандық – православие және бұқаралық ақпарат құралдары» деген тақырыпта семинар-конференция өтті, деп хабарлады Мәжілістің баспасөз қызметі. *Талқылау тағылымы Электр қуаты тұтынушыға жеткенше оның құны неге шектен тыс шарықтап кетеді? Мәжілістің соңғы жалпы отырысында осы мәселеге қатысты заң жобасы бірінші оқылымда қаралып, қызу талқыланды. Заң жобасының өзі кейбір заңнамалық актілерге электр энергетикасы нысандарының жұмысын бақылауды және қадағалауды ұйымдастыру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы деп аталса да, талқылау барысында электр қуатына байланысты талай толғақты мәселелердің басы шалынды. Мәселен, депутат Рауан Шаекин бүгінгі күні электр қуатын өндіретін кәсіпорындар 1 квт-сағатты 8 теңгеден өндірсе, ол тұтынушыға жеткенде 20 теңгеге дейін бір-ақ көтерілетінін айта келіп, мұның мән-мәнісі неде екеніне тоқталды, яғни ол қымбаттаудың нақ­ты себептерін де ашып берді. Ха­лық­қа электр қуатын жеткізетін кәсіп­орын­дар үш сатыдан тұрады екен: өн­діруші; тасымалдаушы; жабдық­тау­шы. Біз өндіруші мен электр қуатын тасымалдайтындардың тарифін моно­полияға қарсы күрес туралы заңмен шектен шығармаймыз. Алайда, тұ­ты­ну­­­шыны электр қуатымен тікелей жаб­дықтайтын кәсіпорындардың 80 пайыздық әрекетін аталмыш заңмен реттей алмай отырмыз, дей келіп, бәленің бәрі осы жерде екенін атап көрсетті. Біздің осы заңымыздың әлсіздігінен тұтынушыға жеткенде электр қуаты­ның бағасы аспандап кетіп тұр. Соның арқасында, тарифтерді ойларына келген көлемге дейін көтеріп отырған электр қуатымен жабдықтайтын кәсіпорындар шектен шығып кеткен көлемде табыс табуда деді ол. Осылай деген депутат осы жерде монополияға қарсы күрес агент­ті­гінің тексеріс анықтамасының қорытындысынан мы­салдар келтірді. Мысалы, «Астанаэнергосбыт» ЖШС осы жол­мен 2012 жылы 344 млн., ал 2013 жылдың алғашқы жартысында ғана 1 млрд. 43 млн. теңге тыс табыс тапқан. Р.Шаекин осының бәрі аталмыш кәсіпорындардың мүддесіне лобби жасалып отырғанның салдары екенін ашып айтты. Және ол бір жыл емес, 8 жылға созылып отырған іс, егер біз осы мәселеде саяси шешім қабылдай алмасақ, бәрі де өз орнында қала береді, деді депутат. Сөзінің соңында Р.Шаекин мына заң жобасының да тиімді боларына күмән келтірді. Екінші оқылымда үкіметтік нұсқаға «ұмытып» кеткен қосымшаларының бәрі енгізілетіні кестеден көрініп тұр, сөйтіп, бұл заң жобасы өзінің бақылау мен қадағалау үшін жасалып отырғандығынан мүлде ауытқып кетеріне сенімдімін. Ондайға айтатын себептер де дайын тұрады. Біреулері біз шетелдерге сатамыз деп кергиді, тағы біреулері тағы да басқа себептер табады. Сондықтан екінші оқылымға дейін тасымалдау мен жабдықтау мәселесіне бірдей қарау жөнінде ойланайық, деп қорытты ол өзінің сөзін. Ал депутат Шавхат Өтемісов қуат өндіретін және тасымалдайтын ұйым­дарға уақытша басқару институтын енгізу туралы норманың түп орнымен қате екенін жеткізді. Бұл жаңа өзгеріс түпкілікті ойластырылмаған, оны орындау және іске асыру тетігі де нақтыланбаған. Сонымен бірге, ол әрбір жекеменшік субъектілердің несиелік және қарыздық міндеттемелері болатынын ескермеген. Мұндай міндеттемелерді жарты жылға қалай тоқтатуға болады? Ал егер уақытша басқару кезінде электрстансаның негізгі жабдықтарына нұқсан келсе ше? Оның шығынын кім өтейді? Өкінішке қарай, заң жобасы, міне, осындай мәселелерді есепке алмаған, деді ол. Сондай-ақ, ол заң жобасының нормалары бизнес-қауымдастықтың сарап қорытындысын алмай енгізілгенін де сынады. Заң жобасы екінші оқылымға ұсынылғанда аталған сындар түзетілер деген үмітпен депутаттар бірауыздан мақұлдады. Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан».

Фотокүнделік

Суреттерді түсірген Ерлан ОМАРОВ.