Қоғам • 28 Ақпан, 2023

Адамды адам ететін – кітап

358 рет
көрсетілді
11 мин
оқу үшін

Абайдың оқуға зеректігін байқап, бала күнінен өлең-жырға шыңдап, болашағына үлкен әсер еткен зерделі Зере әже, қазақ фольклорының небір асыл үлгілерін, інжу-маржандарын санасына сіңіріп, Шоқанның зерек те ойшыл болып өсуіне зор ықпал еткен әжесі Айғаным Тастұмсық ауылының тумасы Мейірханмен әңгімелескенде ойға оралған-ды.

Адамды адам ететін – кітап

Немерелерінің тәрбиесіне ерекше мән берген асыл әжелер ұл мен қыздың ғана бағбаны емес, ұлттың да ұйытқысы бола білген. Бала атау­лы телефонға тәуелді болған бүгінгі заманда дүниеге келген сәбиді бесік жырымен әлдилеп, ес білгенде ертегі-жырларымен сусындататын әжелердің әлі де бар екені қуантады.

Иә, айтайын дегеніміз 68 мың кітап оқып, 10 тіл меңгерген Мейір­ханға білімділік үлкен же­тіс­тікке жеткізетінін ұқтырған на­ғашы әжесі Жұмаш болатын. Ал Салиха әжесі бірнеше жыл зейнетақысын жинап, Ресей­ден мың дана кітапқа тапсырыс беріп алдырған. Түлкібас ауда­ны Тастұмсық ауылының тума­сы Мейірхан Топанбайды бү­гінде бүкіл елге танытқан да көп оқып, көп тіл білуге деген құш­тар­лы­ғы, осы мақсаттағы ізде­нім­паз­дығы мен еңбекқорлығы. Бес жасар немересінің кітапқа деген құштарлығын аңғарған әжесі оған Решад Нури Гюнтекиннің «Бозторғай» кітабын сыйлапты. Марқұм нағашы әжесі «жүйкең тынышталады», деп шұлық тоқуды да үйреткен. Бүгінде қолөнер жұ­мыстары да Мейірханның тұ­рақты хоббиі. «Бозторғай» мен Шың­ғыс Айтматовтың «Атадан қал­ған тұяқ» атты шығармасын бір кезеңде бастап, бірдей аяқтаған. Бала Мейірханның алғашқы кітап оқуы осылай басталған. Кейін Решад Нури Гюнтекиннің «Әнші құс» кітабын оқып жүріп көп тілді меңгерсем деген ой келеді.

«Көп тілді меңгеруіме түрткі болған Шы­ңғыс Айтматов пен Решад Ну­ри Гюнтекин болды. Бес жасым­да екі кітапты оқып бітіріп, үш тілді меңгердім. Кішкентайымнан білімге құштарлығымды оятқан нағашы әжем екенін айтудан жа­лықпаймын. Себебі сал ауруы­на шалдыққан бала бол­ған­дық­тан, үнемі әжеммен бірге бо­лу­ға тура келетін. Екеу­міз оқы­ған кітаптарымызды тал­қы­лап, ұза­ғынан отырып түр­лі тақырыпта әңгіме-дүкен құра­тынбыз», дейді Мейірхан.

Анасы Ұлбосын Әбенова да кітап оқу­ға құштар жандардың бірі. Шет тілдері пәнінің мұғалімі ұлы­ның денсаулығын ойлап, жұмыстан шығып бар уақытын бала тәр­биесіне арнаған. Ал Мейір­ханның білімге қы­зығу­шылығын әрі қарай же­тілдіре, шыңдай түскен – ұстазы Жанна Ботабаева. Филология ғылымдарының докторы, 20 жылдан бері сал ауруына шалдыққан балаларға тіл үйретіп жүрген ұстаз. Жанна Ботабаева Шымкенттегі академик Ә.Қуатбеков атын­да­ғы Халықтар достығы универ­ситетінде екі бірдей жоғары білім алған Мейірханға орыс тілінен дәріс берді. Қазір Ж.Тәшенов уни­­вер­ситетінің филология кафе­драсының меңгерушісі қызметін атқарып жүрген ұстаз шәкіртіне бір аптада 14 кітап оқудың жолын көрсеткен. Оқумен қатар қысқаша талдау жасап отырған. Бір аптада 17 кітап оқыған кез­дері де болыпты. Жас жігіттің 68 мың кітап оқығанына күмән­дана қарайтындар да табылар. Бұл орайда Мейірхан кітап оқу­дағы өз әдісін де жасырмайды. «Осыншама кітаптың бір бетін жібермей оқу мүмкін емес, әрине. Ол кітаптың барлығын қолыма алғанмын, оқығанмын. Бірақ ішінен керек жерін түртіп аламын. Мысалы, «Қараш-қараш оқиғасы» повесін қарастырсақ, жалпы кітапты шолып шығып, ішіндегі керек қажетті жерлерін, өлеңдерді қағазға түртіп аламын. Мазмұнын толық зерттеймін. Сонымен кітап оқылды деп есеп­теймін. Оның методикасы сондай. Кейін уақыт өте келе сол кітап­тарды қайта оқуға немесе аудио кітап түріндегі үлгісін тыңдап тұруға тырысамын. Бір күнімнің 18-19 сағатын кітап оқуға арнаймын. Басқа жұмыс істеп отырсам да, кітаптың аудионұсқасын қосып қоямын. Оны тыңдау арқылы қайта еске түсіремін. Мұны мен дағдыға айналдырғанмын. Қайта оқып, тыңдап еске түсіріп тұрмасам, ол кітап ұмыт болатыны анық. Тағы да осы тұста әжем туралы айтпасам болмас. Себебі бұл жақсы қасиетті де бойыма сіңірген нағашы әжем. Мен брайль кітаптарды да көп оқыдым. Брайль кітап кәдуілгі кітаптарға қарағанда жеңілірек. Брайль әліппесі – зағиптар әліп­песі. Саусақтың ұшы арқылы оқы­латын кітап. Қазақстанға ал­ғаш келген қазақша брайль әліп­песінің атасы – Ақан Қасымов. Бұл әліппенің пайдалы тұсы да бар. Ол көзге салмақ түсірмейді және қарапайым кітаптан әріптері кішкентай болып келеді. Иә, 68 мың кітап оқу мүмкін емес деп санайтындар бар. Бірақ ол – мүмкін! Адамның жан тынысын ашатын дүниедегі жалғыз нәрсе – кітап. Кітапты ештеңе алмастыра алмайды. Адамзаттың негізгі мұраты – адам болу болса, сол мұратқа жет­кізетін кітап», дейді Мейірхан.

Кітапқа құштарлығы тіл үй­ренуге себеп болған Мейірхан 10 тілде еркін сөйлей алады. Әр сөз­дің мағынасына бала кезден мән бере қарап, әр тілдегі ең ғажап деген сөздерді үйренуді әдетке айналдырған. Ана тілімізден кейін жүрегіне жақыны – түрік, испан, француз тілдері. Бұл шет тілдерінде ана тіліндей еркін сөйлей алады. Түрік тілін бала кезден ана тілімен қатар үйренген. Түрік тіліне деген қызығушылығы грек тілін үйренуіне түрткі болды. Ал испан тіліне деген қызы­ғушылығы ерекше. Жалпы, сол елдің тарихына, мәдениетіне, салт-дәстүрі мен әдебиетіне деген қызығушылығы тіл үйренуге жетелеген. Француз тілін мектепте үйренген ол қазір италиян тілін меңгеруде. Неміс, парсы, поляк және тәжік тілдерін оңай меңгерген оған ағылшын тілі қиындау болған. Өзі білетін тіл­дерге арнайы уақыт бөліп, өлең оқу­ды әдетке айналдырған ол қойын кітапшасына қазақшалап жа­зу арқылы жадын жаттықтырып, көкжиегін кеңейтеді. Бос уақы­тында шетел авторларының шы­ғармаларын қазақ тіліне аударады. «Тілді меңгеру арқылы көп­теген дос таптым. Өзімді таптым. Тіл арқылы жолымда жақсы адамдар кез болды. Үлкен-үлкен есіктер ашыла бастады. Тілдің киесін ұғындым», дейді кейіпкеріміз.

Ауылда кітапханашы болып жұмыс істейтін бірінші топтағы мүмкіндігі шектеулі 28 жастағы жігіттің айтары көп. Жоғары оқу орнында орыс тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі мамандығын алған оны кітапқа деген құмарлық еріксіз кітапханаға жетелеген. «Менің бар байлығым – кітап пен кітапханадан тапқан достарым, әріптестерім. Жалғыз болсам, мен ештеңеге қол жеткізбес едім. Тәжіктерде «Сен қадам жа­сауды бастамасаң, бұлаққа да, баққа да жетпейсің» деген сөз бар. Жүріп-тұрудан бөлек, адам­дардың көзқарасының өзі де ауыр тиеді. Кедергілер де жиі кезігеді. Адамдар әлі бізді толық қабылдауға дайын емес. Дайын емес деп отыра беруге де болмайды. Бар екенімізді көр­сетуіміз керек деп ойлаймын. Біздің қоғам мүгедектігі бар аза­маттарға аянышты халмен немесе масыл деп қарайды. Со­ны­­мен бірге көпшілігі оларды жұ­мысқа алудан қашады», дейді Мейірхан ішкі жан дүниесіндегі арпалыс­ты сездіріп. Иә, мүгедек жанға күтімнен бөлек отбасының сенімі, ортаның мейірімі ауадай керек. Ата-анасының қолдауымен қиындықтардан өткенін айтқан ол, аяқкиімімнің бауын әлі күнге дейін анасы байлап беретінін де жасырмады. «Барлық сынақты әжем мен анам үшеуміз көріп келеміз. Талма ауруынан көзімнің көру қабілеті кеміген кезде де үшеуміз сынақтан шығудың жолын іздедік. Анам мені орта жастан асқанда өмірге әкелген. Үш айлығымда сал ауруына шал­дыққанымды біліпті. Анам ер­теңімді ойлап, негізгі жұмы­сы­нан шығып, өмір бойына менің күтіміммен айналысты. Бал­қарларда: «Тірлік етпегеннің өмірге берері жоқ» деген әдемі есті сөз бар. Мендегі өмірлік мақсат – адамға масыл болмау. Үйде жатып, өзімнің талантымды тұншықтырып, болмысыма қиянат еткім келмейді. Жанымды жадыратар бір жақсылық болса, ол – жұмыс істеуім. Себебі егер жұмыс істемесем, күнделікті қолданатын дәрімді анам мен әкем зейнетақысынан әперер еді. Менің алдымда екі таңдау болды. Біріншісі – мүгедектігіме мойын­сынып, қараңғы бөлмеде отыру. Екіншісі – мүмкіндігімнің шектеулі болғанына қарамастан, әлемде адамзатқа берілген қан­шама мүмкіндіктің бар екеніне көз жеткізу. Айналамда болып жатқан ғажайыптарды, тір­ші­лікті жан-тәніммен сезіну. Оқу. Білім алу. Осы арқылы өз қажеттілігімді өзім қамтамасыз ету. Әлемді тану, ғажайыптарды сезіну менің қолымнан келді. Ал осының барлығын істеуіме отбасымның қолдауы мықты болды», дейді Мейірхан. Әкесі Мейрамбек ұлын емдетемін деп 75 жасқа дейін күзетші болып жұмыс істеген. Бұл жайт жанына қатты батқан Мейірхан әкесі бейнетінің зейнетін көргенін қалап, жұмысқа араласқан. Бүгінде өзі туып-өскен ауылда кітапханашы болып жүрген жас жігіт осы жолда өзіне үлкен қолдау көрсетіп, жұмысқа қабылдануына көмектескен аудандық мәдениет бөлімінің басшысы М.Амановқа, аудандық орталықтандырылған кітапханалар жүйесінің басшысы Қамар Мекембайқызына ризашылығын білдірді.

Айта кетелік, Мейірхан Мей­рамбекұлы Шымкент қалалық жасөспірімдер кітапханасының және Түлкібас ауданының жыл үздіктері таңдалған тұста «Үздік оқырман – 2021» атанған. Сол кезде оқыған кітаптарының ті­зімі арнайы хаттамаға енгізіліп, ұсынылған екен. Яғни сол жылғы санақ бойынша оның университет кітапханасынан 3 987 кітап, арнайы кітапханадан 29 536 ауди­о және брайль кітап, аудандық кітапханадан – 27 777, Жаскешу ауылдық кітапханасынан – 404, Тастұмсық ауылдық кітапхана­сынан 198 кітап оқығаны белгілі болған. Одан бергі уақытта Мей­рамбек 3 мыңнан аса кітап, 4 100 брайль және 400-ге жуық аудио кітап оқыпты.

 

Түркістан облысы