Саясат • 06 Маусым, 2023

Геосаяси шиеленістің ғаламдық дамуға әсері

2704 рет
көрсетілді
9 мин
оқу үшін

«Халықаралық саясат және қауіпсіздік» – биыл 8-9 маусымда өтетін Астана халықаралық форумында талқыланатын тақырыптың бірі. Алқалы жиын аясында төрт негізгі аспектің бірі болып саналатын бұл мәселе бойынша жоғары деңгейлі жаһандық пікірталас ұйымдастырылады. Соның ішінде геосаяси шиеленістердің жаһандық дамуға әсері де сөз болмақ.

Геосаяси шиеленістің ғаламдық дамуға әсері

Қазір әлем соңғы он жыл­да орын алған геосаяси шиеленістің түйінін шешуге тырысып жатыр. Жекелеген мемлекеттер арасында болған, әлі де болып жатқан қақтығыс­тар – әлемдік экономикалық, қаржылық дағдарыстардың бас­ты себебі.

Сонымен қатар қаржы сарапшылары әлем әлі коронавирус­ пандемиясының салдарынан арыла қоймағанын алға тартып отыр. Ал ғалымдар геосаяси тұрақсыздық әрбір мемлекетке әртүрлі әсер еткенін айтады.

Саясаттанушылардың айтуынша, жаһандағы геосаяси тұрақ­сыз­дыққа соңғы 30 жыл ішінде әлемде болған 170 әскери қақтығыс себеп болды. Соңғы 10 жылда Ирак, Ливия, Сирия, Украина, Таулы Қара­бақ және басқа аймақтардағы қанды қақтығыстардың куәсі бол­дық. Ал соғыстан көз ашпаған Руан­­да, Сомали, Шығыс Тимор, Бос­­­ния, Косово, Дарфур, Конго се­кіл­­ді елдердің экономикасы тіпті то­лық жойылудың алдында қалды.

Шетел ғалымдарының пайымдауынша, геосаяси шиеленістер­дің асқынуына қарамастан қазір жаһандық экономика қалпына келуін жалғастырып жатыр. Мәсе­лен, өткен жылы жаздың ортасына дейін жаһандық өнеркәсіптік өндіріс пен әлемдік сауданың индекстері ең жоғары деңгейде болды, бірақ кейін бірқатар ел жо­ғары инфляция, тауар нары­ғының құбылуы, ақша-несие саясатының қатаңдауы және санкциялар салдарынан экономиканың қарқыны төмендей бастады.

Өткен жылы 2020-2021 жыл­дардағы нәтиже бермеген ақша-несие саясатының, энергия баға­сының өсуі мен логистикалық үзілістердің салдарынан 30 жылда болмаған жаһандық инфляция деңгейі 8-9 пайызға жетті. Мәскеу Экономика жоғары мектебінің әлемдік экономика кафедрасы­ның доценті Александр Зайцев 2023 жылы бұл көрсеткіш 6,5%-ға дейін төмендейді деп болжайды. Ол азық-түлік бағасының күрт өсуі өткен жылдың наурызында Украинадағы қақтығыс пен тыңайтқыш бағасының өсуіне байланысты болғанын атап өтті. Ал жылдың соңына қарай баға астық мәмілесіне байланыс­ты төмендеді, бірақ Ресей мен Украинадан жеткізілетін өнімдер Африка мен Таяу Шығыс елдері үшін сол қолжетімсіз бағада қалған. Мұнай бағасы 2011 жылдан бері шекті мөлшерге дейін көтерілді, кейін Ресейден тасымалдау ретке келіп, экономикалық белсенділік бәсеңдеп, Қытайдағы локдаундарға байланысты қайта төмендеді.

Экономиканың құлдырауына әкелген геосаяси тұрақсыздық әрбір мемлекетке әртүрлі әсер етті. Александр Зайцевтің айтуынша, АҚШ-та мемлекеттік және әскери шығындардың ұлғаюы есебінен инфляцияның өсуі жалғасты, Еуроодақ елдерінде энергетикалық дағдарыс пен мемлекеттік қарыздың ұлғаюы­на байланысты баяу өсті. Ал Қытайда ковид шектеулеріне бай­ланысты өсім 1,5 пайызға дейін төмендеді. Осы орайда сарап­шы биылғы көрсеткіш­тер бол­жанған 2,3-2,4 пайыздан төмен болуы ықтимал екенін айта­ды. «Алайда бұл рецессия ұзаққа созылмайды, бірақ энер­гетикалық дағдарыс, қарыз проблемалары және геосая­си шиеленістер тоқтамаса, одан әрі жалғасады», дейді Александр Зайцев.

Сондай-ақ ол келесі жылы Азияның жаһандық эконо­ми­ка­дағы рөлі арта түседі деген пікірде. Логистикалық мәселелерді әр аймақтың өзі шешіп, дамушы және дамыған елдер арасындағы технологияларды дамытудағы бәсекелестік күшейе түспек.

Сонымен қатар жаһандық инфляцияның күрт өсуіне байланысты орталық банктер де ақша-несие саясатын қатаңдатты, мәселен, 2022 жылдың шілде-желтоқсанында дамыған және дамушы елдердің 72 орталық банкі несиеге мөлшерлеме­лерді көтерсе, оның тек 9-ы ғана (Ресей, Түркия және Қытайды қоса алғанда) мөлшерлемелерді төмендетті.

Мәскеу Экономика жоғары мектебінің сарапшысы Ксения Бондаренко Орталық банктің несие мөлшерлемелерін арттыру әлемнің дамыған елдері­нің фискалдық тұрақтылығына қатысты елеулі проблемалар туғызатынын айтады. Панде­мия кезінде қарыз ауыртпа­лығы айтарлықтай өсті, бюджет тапшылығы мен фискалдық теңгерімсіздіктің өсуінен инвесторлар мемлекеттік обли­гацияларға деген сұранысын азайтты. Соның салдарынан қаржы реттеушілері бағалы қағаздардың едәуір бөлігін сатып алуға мәжбүр болды. Ксения Бондаренконың айтуынша, өткен жылдың тағы бір маңызды үрдісі әлемдік қаржы жүйесінің архитектурасының өзгеруі болды. Қазіргі уақытта доллардан толыққанды шығу мүмкін болмаса да, резерв­терді әртараптандыру, Қытай саудасының өсуі, әлемдік энергетикалық нарықтағы АҚШ доллары үстемдігінің әлсіреуі (басқа факторлармен қатар) биполяр­лық сипатқа әкелуі мүм­кін, мәселен доллар мен юань, бұл 2030 жылға дейінгі жаһандық қаржы жүйесінің көрінісі.

Негізі өткен жылы геосаясат әлемдік экономика үшін соққы болған секілді. Өйткені 2022 жыл халықаралық қатынастардағы геосаяси шиеленіс деңгейі бойынша соңғы 20 жылдағы рекорд­тық деңгейге жетті. Баспасөздегі жарияланымдарды талдап отыр­сақ, геосаяси тәуекел индексі (Geopolitical Risk Index), АҚШ-тың 2001 жылы Ауғанстандағы операциясы мен 2003 жылы Ирактағы соғыстан кейінгі ең жоғары көрсеткіш болып шықты. Мәселен, өткен жылы жаздың ортасында шиеленістің біршама төмендеуі байқалды, бірақ АҚШ Өкілдер палатасының спикері Нэнси Пелоси Тайваньға сапарынан кейін және Украина­дағы қақтығыс қимылдарының күшеюі­нен, сондай-ақ ядролық ритори­каның қатайтуынан кейін, геосаяси тәуекел индексі күзде қайта көтеріліп, қыстың басына салыстырмалы тұрақтанды.

Сарапшы Лев Сокольщиктің айтуынша, 2022 жылы әлемде орын алған оқиғалар Орталық Азияның беделін арттырды. Мәселен, Украинадағы жағдай, АҚШ пен Қытайдың Тайвань­ға байланысты текетіресі, Түркия­ның Сирия мен Ирактың солтүстік аймақтарындағы оқиғаларға араласуы, ішінара Батыстың ықпа­лының әлсіреуі Орталық Азияның күшеюін көрсетеді. Оның пайым­дауынша, бұл күрделі әлеу­меттік-саяси динамика – батыс­тық орта таптың популистік тен­денциялардың өсуі және ішкі мәселелерді сыртқы контурға ауыс­тыру әрекеттеріне себеп болып отыр, бұл геосаяси жағдайды одан әрі ушықтыратын әрекеттер.

Сондай-ақ сарапшының пікірін­ше, қазіргі жағдай ТМД кеңіс­­тігінде үшінші ойыншы­лардың, соның ішінде АҚШ, Қытай және Түркияның белсен­ділігін арттырады. Жалпы сарапшы «Әлемде Қытай, Үндістан және Ресей рөлі артып келеді», деген пікірде. Бұған қоса ол Алжир мен Мысыр БРИКС-ке қосылуға дайын екенін еске салды.

Осы орайда, Лев Соколь­щиктің бұл пікірін Президент Қ.Тоқаевтың өткен жылы АӨСШК-нің VI саммитінде айт­қан сөзі дәлелдей түседі.

«ХХІ ғасыр Азия ғасыры болады деген болжам бүгінде шындыққа айналды. Азия номиналды ішкі жалпы өнім мен сатып алу мүмкіндігі бойынша әлемдік экономикалық көш­басшы ретінде мойындалды. Ай­мақ айтарлықтай адами және таби­ғи ресурстарға ие. Әлемдегі ең ірі 30 қаланың 21-і Азияда орналасқан. 2030 жылға қарай орта таптың қажетіне жұмсала­тын 30 триллион доллардың тек 1 триллион доллары батыс экономикасына тиесілі болмақ. Дегенмен Азияның болашағы мәдениеттер, дәстүрлер мен дүние­танымдар арасындағы диа­лог­ті нығайтуға ұжымдық да­йын­дығымызға байланысты», деген еді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Ал АҚШ болса әдеттегі­дей әлем­дегі дағдарысқа Ресейді кінә­лайды. Электр энергиясының, жанар-жағармайдың, азық-түлік­тің күрт қымбаттауы Украи­на­ға басып кірген кезден бастап орын алғанын алға тартады. Ал әлемдік нарықта сұранысқа ие «McDonald’s» корпорациясының Ресейден шығарылуы да тегіннен-тегін емес, әрине салынған санк­цияларға байланысты болды. Бұл Ресейдің 2022 жылы Украи­наға басып кіруіне жауап ретінде АҚШ қабылдаған шара­лардың бірі ғана», дейді «Ropes & Gray LLP» заң фирмасының серіктесі Брендан Ханифин. «McDonald’s» корпорациясы Ресей нарығында отыз жылдан астам уақыт қызмет етті. «Йель» менеджмент мектебінің мәліметтері бойынша тұтынушы брендтерден заң фирмаларына дейін мыңнан астам компания Украинаны басып алғаннан кейін Ресейден кетіп немесе бизнес операцияларын қысқартқан. Мәселен, кәсіпорындар Ресейдегі операция­лардан кейін 59 миллиард доллардан астам шығынға ұшырады. АҚШ, Ұлыбритания және басқа да санкциялар ондаған миллиард доллар активтерді бұғаттады. Бір ғана Ресей мен Украина қақтығысынан Батыстың өзі өткен ғасырдың соңынан бергі болмаған қаржы дағдарысы мен экономикалық қиындықтарды бастан кешіп отыр.

Десе де сарапшылар биыл жаһандық дамудың оң динамикасы байқалатынын болжап отыр.