Зерде • 21 Маусым, 2023

Аманаттың жүгі ауыр

331 рет
көрсетілді
11 мин
оқу үшін

1941 жылдың 22 маусымында адамзат тарихындағы ең сұрапыл соғыс басталды. Қазақстаннан қан майданға 1,5 миллионға жуық адам аттанып, оның 630 мыңнан астамы опат болды. Бұдан бөлек, 271 мыңнан астам адам хабар-ошарсыз кетті. Сол боздақтарды іздестірумен, аты-жөндерін және жерленген жерлерін анықтаумен жүйелі түрде айналысатын еліміздегі жалғыз ұйым – «Atamnyn Amanaty» қоғамдық бірлестігі. Бүгін аталған қоғамдық ұйымның ресми өкілі, әскери журналист Әбубәкір Смайыловпен осы тақырып төңірегінде әңгіме қозғадық.

Аманаттың жүгі ауыр

– Қоғамдық ұйым қашан құрылды және оның дүниеге келуіне не түрткі болды?

– «Өлі риза болмай тірі байымайды» дейді қазақ. 2019 жылы құрылған «Atamnyn Amanaty» қоғамдық бірлестігінің миссиясын осы бір ауыз сөзбен бейнелеу­ге болатын сияқты. Оның басы-қасында осынау тәмсілдің таудай салмағын сезініп, игілікті іске бел шеше кіріскен белсенді азаматтар жүр. Із-түзсіз кеткен әкесінің дерегі табаны күректей сексен жыл өткен соң табылып, қабіріне туған жердің бір уыс топырағын апарып тұрып егілген қарияны көргенде еріктілер еңбегінің зая еместігін сезінесің.

Жеті атасын жетік біл­ген қазақ қашаннан іздеусіз, жоқтаусыз қалғаннан қорыққан. Ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, үзілмей келе жатқан ата тектің, басқаша айтқанда әруақтардың қолдаушы күшін Берт Хеллингер бастаған Батыс ғалымдары енді ғана мойындап отыр. Ендеше сол көбінің артындағы ұрпағы да қалмаған 271 мыңнан астам боздақты із­демеу, жоқтамау ендігі жерде елдігімізге сын болар еді.

Сол себепті биыл 22 маусым күні тұңғыш рет ел аумағындағы мешіттерде хабар-ошарсыз кет­кен жауынгерлердің рухына ар­найы құран бағышталып, дұға оқыл­мақшы. Біздің осы ұсынысымызға қолдау білдіргені үшін Қазақстан мұсылмандар діни бас­қармасына алғыс айтамыз.

чс

– Ұйымның көпшілік кө­зіне көріне бермейтін күн­де­лікті қызметін тарқатып айта кетсеңіз.

– «Atamnyn Amanaty» өз жұ­мысын негізі үш бағыт бойынша жүргізеді. Бірінші бағыт – май­дангерлерді әскери құжаттары бо­йынша архивтерден, түрлі форумдар мен қауымдастықтар арқылы іздестіру. Бұл өзі инемен құдық қазғандай дүние. Екінші бағыт – майдан даласында тікелей қазба жұмыстарын жүргізу. Былтыр біздің еріктілер тобы Калуга об­лысында «Батыс майданы. Вар­шава тас жолы» халықаралық әс­кери-тарихи экспедициясына қа­тысып қайтты. Биыл да сапарға дайындық жүріп жатыр. Ол туралы сәл кейінірек. Үшінші бағыт – ел ішінен туыстарын іздестіру, яғни ТМД ғана емес бүкіл Еуропа мемлекеттерінің аумағында қан­шама отандастарымыз жатыр. Олар­дың көбі Еуропаны азат ету барысында шейіт болса, енді біра­зы тұтқынға түсіп, концлагерьлерде қаза тапқандар. Қазір біздің қолымызда елден тысқары жерде мәңгілік мекенін тапқан он жеті мың қазақстандықтың тізімі бар. Соларды облыс-облыс бойынша бөліп, жергілікті бұқаралық ақпарат құралдарында жариялау­ды бастап та кеттік. Алғашқы нәтиже де баршылық. Жақында Поль­шаның Седльце қаласында көз жұмған Қостанайдың тумасы Тотан Ачановтың туған-туыстары табылды.

Жоғарыда айтып өткеніміздей, әлі күнге кескілескен ұрыстар жүр­ген майдан даласындағы қаз­ба жұмыстары барысында қа­зақ сар­­баздарының көмусіз қал­ған денелері табылуда. Сол боз­дақ­тардың аты-жөндерін (ме­дальон­дары, хаттары, архив құжат­тары т.б. арқылы) анықтап, кін­дігі­нен тараған ұрпақтарын немесе туған-туыстарын тауып, ар­найы әскери ұшақпен елге жет­кізіп, жа­уынгерлік құрметпен жер қойнына тапсыру – біздің мой­нымыздағы үлкен жұмыс, сауапты іс.

Осы уақытқа дейін бізге хабар-ошарсыз кеткен майдангерлерді іздестіру жөнінде 7 000-нан астам өтініш келіп түсті. Еріктілер то­бының еңбегі арқасында 2200-ге жуық қазақстандық солдаттардың жерленген орындары анықталды. Еліміздің әр аймағында 140-тан астам ерікті-волонтерлеріміз жұ­мыс істейді. Халықаралық ын­ты­мақтастық туралы 50-ден астам келісімге қол қойылып, нақ­ты жұмыстар атқарылуда. Май­дан даласында қаза тапқан 14 жер­лесіміздің сүйегі туған же­ріне жеткізіліп, үлкен әскери құр­метпен жерленді.

Алтынбек Қоразбаевтың әйгілі «Қара кемпір» әні естеріңізде болар. Қос құлынын соғыстан қы­рық жыл бойы күткен ән кейіпкері Қали апа өмірде болған адам. Кейін Қали апаға ескерткіш те ор­натылды. Ол әлі күнге дейін батыс­қа қарап, таяғына сүйене ұл­да­рын күтіп тұр. Енді соғыстан қайт­пай қалған сол ұлдардың ұр­па­ғының өзі ата-әже атанды. Олар да әлі күнге әкелері туралы бір хабар күтеді.

– Іздестіру барысында жү­ректі шымырлатар оқиғалар мен қилы тағдырлар жиі кезде­сетін шығар?

– Әлбетте. Мысалы, қазір 80-нен асқан Мәдениет әже әкесі Хамен майданға аттанғанда не­бәрі 3 жаста екен. Бейнесі есінде жоқ, қолында тек суреті қал­ған әкесінен жылдар бойы үмі­тін үзбеген. Ең болмаса қабірі табыл­са басына барып, бір уыс то­пырақ салсам ғой деген арманы «Atamnyn Amanaty» ерік­ті­лерінің арқасында орындалды. Іздестіру жұмыстарының нәтижесінде белгілі болғандай Ха­мен Жұманұлы Ржев түбін­дегі шайқаста қаза тауыпты. «Пионер» іздестіру тобы қазақ жауынгерінің сүйегін медалі арқылы анықтаған. Бір жерден табылған үш сарбаздың екеуінің аты-жөні белгілі. Бірі Ха­мен Жұманұлы болса, екіншісі – Тө­леубай Жұмабекұлы. Өкінішке қарай, үшінші жауынгердің есімі жұмбақ күйде қалды. Олардың сүйегін елге әкелген соң Мәдениет әже ата салтымен әкесін үйіне бір күн түнетіп, үшеуін бөле-жар­май қатар жерледі. Есімдерін ескерткіш тасқа қашап жазған бейіт басынан Мәдениет әжені жиі көруге болады...

Жақында Астана түбіндегі Төңкеріс ауылында майдангерлерге ескерткіш ашылды. Оған сол соғысқа осы ауылдан аттанған аза­маттардың аты-жөндері қашап жазылған. Ескерткіш ашылмас бұрын «Atamnyn Amanaty» қо­ғамдық бірлестігінің іздестіру тобы Төңкеріс ауылынан май­данға аттанғандардың жеке тұл­ға­ларын, жерленген жерлерін анық­тау бойынша үлкен жұмыс атқарды. Іздестіруге қосымша мә­ліметтердің: әкесінің, атасының аты мен тегі, әйелінің, шешесінің аты-жөні, балаларының бар-жоғы, соғысқа дейінгі қызмет түрі, қай жерде және ол шақырылған кезде және т.б. жоқтығы кедергі кел­тірді. Дегенмен, үш күнге со­зылған іздестіру жұмыстары ақыры сәтті аяқталды. Барлығы 14 сар­баздың жерленген жерлері анық­талды, олар Польша, Украина, Беларусь және Ресей аума­ғындағы бауырластар зиратын­да жатыр. Қал­ғандар адамдарды да іздестіру РФ Қорғаныс министрлігі Орта­лық архивіндегі деректердің жа­ңартылуына орай жалғасатын болады.

Жоғарыда сөз болған 69 май­дангердің басым көпшілігі ерлігі мен қаһармандықтары үшін «Қызыл Жұлдыз», «Даңқ» жа­уынгерлік ордендерімен, «Ер­лігі үшін», «Жауынгерлік ең­бегі үшін» медальдарымен ма­рапатталған екен. Бір сөзбен айт­қанда, алақандай Төңкеріс ауылының балалары өздерінің батыр бабаларымен мақтана алады.

Ал Сыр өңірінің тумасы Әб­дірайым Жаманбаев соғысқа 1942 жылдың маусым айында аттанып, үш айдан соң қыркүйекте қаза табады. Сол уақытта артында қалған ұлы Алмас небәрі жеті жаста екен. Қара қағаз келгені болмаса, оның қайда жерленгені кешегі күнге дейін белгісіз болып келді. Бірақ ұлы үмітін үзбей әкесі туралы әйтеуір бір дерек табылар деп өмір бойы іздеумен болады. Ақыры «Atamnyn Amanaty» қоғамдық бірлестігінің арқасында үміті ақталды. Сексеннің сегі­зіне аяқ басқан кезде әкесінің Ле­нинград майданында қаза тауып, алдымен Липки селосында, сосын Синявино елді мекеніндегі бауырластар зиратына қайта жерленгені туралы хабар жетеді. Сол хабарды ести сала мамыр айының басында қасына қызы Күләшті ертіп, Алмас ақсақал әкесінің басына барып қайтты. «Осы игілікті іске себепші болған барлық азаматтарға алғысымыз шексіз. Туған жердің бір уыс то­пырағын ала келіп, қабір басында атамыздың рухына құран бағыштап, бауырластар зиратында жатқан барлық боздақтардың ерлігіне тағзым еттік. Ең бастысы әкемнің өмір бойғы арманы орындалды», – дейді Күләш Алмасқызы.

– «Atamnyn Amanaty» ұйы­­мының алдағы жоспары қан­дай?

– Жаз шыға, жер қарайғасын еріктілер мен әскери-техникалық мектеп курсанттарынан тұратын іздестіру тобы Ресейдің Калуга облысына аттанады. Олар майдан даласында қазба жұмыстарын жүргізіп, хабар-ошарсыз кеткен жерлестерін іздейтін болады. Осы облыстың Ульяновск ауданында Қазақстанда жасақталған 312-атқыштар дивизиясы ерлік-

пен шайқасқан. Сол сапар барысында қазақстандық дивизия қиян-кескі шайқастар жүргізген жерге ескерткіш-белгі орнату жоспарда бар. Биыл күзде Орта Азия елдеріндегі әріптестердің басын қосып, үлкен жиын өткізбек­піз. Ондағы ойымыз – осындай іздес­тіру жұмыстарымен айналысатын ұйымдардың қауымдастығын құру. Өйткені ортақ тарихымызға ортақ көзқарас қажет.

Жеңістің 80 жылдығы қар­саңында «Белгісіз қазақ­стандық сарбаз» монументін ор­на­туды ұсынып отырмыз. Осы­лайша біз бостандық жолында қаза тап­қан боздақтардың алдындағы аза­маттық парызымызды орындаймыз. Бұл ескерткіш соғыста хабар-ошарсыз кеткен немесе қайда жерленгені белгісіз барлық отандастарымыздың рухына тағзым ететін көпшілік орынға айналар еді.

Осының бәрі өскелең ұрпақты отаншылдық рухта тәрбиелеудің қамы. Өйткені оларға кешегі от кешкен ата-бабаларының өмірі үлгі-өнеге болуға тиіс. Біз үшін сырттан біреу келіп хоккей ойнап, зіл­темір көтеріп беруі мүмкін, бірақ ешкім Отанымызды қорғап бер­мейді. Осыны түсінетін уақыт жетті.

 

Әңгімелескен

Азамат ЕСЕНЖОЛ,

«Egemen Qazaqstan»