Экономика • 27 Желтоқсан, 2023

Экономиканың күретамыры

122 рет
көрсетілді
13 мин
оқу үшін

Биыл елдегі автомобиль, теміржол, теңіз және авиация саласында қандай ауқымды жұмыстар атқарылып, нендей өзгерістер болды? Жол бойындағы ел-жұрттың ырысын арттырып, жағдайын жақсарту бағытында қандай құнды жобаларға басымдық берілді?

Экономиканың күретамыры

Коллажды жасаған – Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «EQ»

Жүк айналымы жақсарып, тасымал артқан

Жылдың 11 айындағы көр­сеткіштерге қарағанда көлік саласында даму үрдісі анық байқалады. Жүк тасымалдаудың жалпы көлемі 895 млн тоннаны құрады, бұл 2022 жылдың сәйкес кезеңінен 3,9%-ға артық. Оның 380,5 млн тоннасы темір жолмен, 262 млн тоннасы автомобиль көлігімен тасымалданды. Бұл ретте жүк айналымының ұлғаюы да осы жылдың қаң­тар-қарашасында 3,1%-ға арт­қаны мәлім болды. Ел бойынша транзиттік тасымалдар көлемі 29,3 млн тоннаны құрап, өткен жылмен салыстырғанда 21%-ға өскен. Ал контейнерлік тасымал көлемі 1,18 млн эквивалентті контейнерді құрап, 2022 жылғы көрсеткіштен 14%-ға артқанын көрсетеді.

Теңіз саласына қатысты ақпа­раттарға ден қойсақ, теңіз порт­тары арқылы жүктерді ауыстырып тиеу көлемі 10%-ға өсіп, шамамен 6,5 млн тоннаны құрапты. Оның ішінде мұнай – 49%-ға, металл – 59%-ға және паромдық жүктер 14%-ға өскен. Оның 4,9 млн тоннасы экспортпен, 1,1 млн тоннасы импортпен, 0,5 млн тоннасы транзитпен тасымалданған.

 

Жүзеге асқан жобалар

Биыл 16 жоба бойынша жұмыстар жүр­гізілді. Үш жоба аяқталды. Олар  – БАҚАД, Қан­дыағаш – Мақат, Үшарал – Дос­тық. Онда тұрғындардың арыз-ша­ғымдары ес­керіліп, осыдан 4-5 жыл бұрынғы 6 негіз­гі жобаның, ұзақмерзімді құрылыс нысан­дарының жүзеге асырылуына басты назар аударылды. Олар – Талдықорған – Өскемен, Қарағанды – Алматы, Меркі – Бурылбайтал, Ақтөбе – Қандыағаш, Атырау – Астрахан жобалары. Бұл жобалар бойынша елді мекендерде айналма жолдар салудан бөлек, 923 шақырымында көлік қозғалысы ашылды.

Батыс Қазақстандағы ұзақтығы 245 км құрайтын Казталовка – Жәнібек, Үнге – Бисен – Сайхын жолдарын күрделі жөндеу жобасына айрықша ден қойылып, қазіргі кезде 220 км жол жүру қарастырылған. Жоғарыда аталған жобаларды толық аяқтау 2024 жылға жоспарланып отыр. Сондай-ақ қазіргі уақытта автомобиль жолдары саласында республикалық маңызы бар автомобиль жолдарын салу және қайта жаңарту бойынша жобалар жүзеге асырылып жат­қанын айта кеткен жөн. Бұйыртса, 2024-2030 жылдар аралығында жалпы ұзындығы 9 мың км-ден асатын перспективалық және басым жобаларды кезең-кезеңімен іске асыруды бастау көзделіп тұр. Ондағы 3,7 мың км – І санат, 1 мың км – ІІ санаттағы жолдар. Оның 4,7 мың шақырымы республикалық желі арқылы жүзеге асырылса, 4,5 мың шақырымы өңірлік жобалардың үлесінде.

«Таяуда Көлік министрлігі елдегі салынуы ұзаққа созылған негізгі автожол құрылыстары аяқталуға жа­қын екенін жа­рия­лады. Олардың қата­ры­на Астана – Ал­маты жолы да кіреді. Жер­гілікті тұрғындар, жүк көліктерінің жүр­­гі­зушілері және сая­хатшылар жеке тәжі­рибелерінен елдің сол­түстігі мен оңтүстігін байланыстыратын негізгі жолды жөндеудің қаншалықты ұзақ­қа созылғанын жақсы біледі. Қазіргі уақыт­та оның басым бөлігімен жаңа асфальт­пен қозғалыс қамтамасыз етілген. Бірақ ұзақ уақыт бойы Құрты мен Бурылбайтал ауылдары арасындағы учаске ең күрделі күйінде қалып келді. Бір жыл бұрын тапсырыс беруші KLV Inşaat A. S. компаниясымен «Құрты – Бурылбайтал» жолының 2 295-2 380 км-лері аралығындағы 85 км-лік учаскесін қайта жаңарту туралы ке­лісім­шартқа қол қойды. Мердігерге 2023 жылы жаңа жабынның бір жағында авто­көліктердің өтуіне бірден қозғалыс ашу міндеті қойылды. Мердігер ұйым учаскеге арнайы техниканың 219 бірлігі мен 280 жұмысшыны жұмылдырды. Олар бүгінге дейін құрылыс-монтаждау жұмыстарының үлкен көлемін жасап үлгерді. Учаскенің бүкіл ұзындығында айналма жолдар жоқ, өйткені мердігер талапты орындады және ені 2 жолақты жабынның төменгі қабаты бойынша бір бағытта қозғалысты қамтамасыз етті. К­елісімшартқа сәйкес жобаны то­лық аяқтау 2025 жылдың соңына көз­дел­­ген. Жұмыстар «Қуатты өңірлер – ел дамуының драйвері» ұлттық жоба­сы аясында жүргізіліп жатыр», деді Кө­лік министрлігі, Автомобиль жолда­ры комитетінің төрағасы Төлеген Абдуллин.

 

Теміржолдың таудай міндеті

Бұйыртса, 2025 жылға қарай 1 300 шақы­рымнан астам жаңа теміржол желісін төсеу және сол арқылы транзиттік теміржол тасымалы көлемін 35 млн тон­наға дейін жеткізу мақсаты тұрғаны мәлім. Өткен қараша айында Достық – Мойынты телімінде екінші жол­дың құрылысы басталды. Жобаны жүзеге асыру учаскенің өткізу қабілетін 5 есеге (12-ден 60 жұп пойызға дейін) және пойыз­дар қозғалысының жылдамдығын тәулігіне 1 500 км-ге дейін арттыруға мүмкіндік береді. Сондай-ақ биылғы жылдың қараша айында Алматы стансасын айналып өтетін айналма жолдың және Дарбаза – Мақтаарал жаңа теміржол желісінің құрылысы басталды.

Алматы айналма стансасы жүктерді жеткізу мерзімін 24 сағатқа дейін қыс­қар­тып, Алматы теміржол торабын 40 пайызға жеңіл­детсе, «Дарбаза – Мақ­та­арал» жобасы Орталық Азия бағы­тындағы өткізу қабі­леттілігін 10 млн тоннаға арттырады. Бұлар­мен бірге, «Бақты – Аягөз» жобасы бойынша іске қосуға дайындық жұмыстары жүр­гізілуде. Жобаны жүзеге асыру Қы­тай мен Қазақстан арасындағы өткізу қабі­летін тағы 20 млн тоннаға дейін ұлғайтуға мүмкіндік жасайды.

Ең бастысы Мемлекет басшысы Қа­сым-Жомарт Тоқаевтың тікелей тапсыр­масымен «Қазақстан темір жолы» ҰК-сы біртіндеп Көлік-логистикалық компания болып толығымен қайта құрылуы тиіс. Ел экономикасының бас­ты драйверіне айналатын бұл жобаны іске асыру міндетін жоспарға сай кезең-кезеңімен жүзеге асырып келе жатқан ұлттық компания межелі мәреге таяп қалғанын бұған дейін жазғанбыз. Ендігі айтпағымыз теміржолға артылған осынау тау­дай міндет Президентпен қатар ел-жұрттың да жіті қадағалауында.

 

Транзитті Транскаспий дәлізі

Қазақстанның Көлік министрлігі Транс­каспий халықаралық көлік бағыты (TХКБ) дамытуды белсенді жүргізіп жатыр. 2023 жылдың 11 айында Ақтау және Құрық теңіз порттары арқылы TХКБ бағыты бо­йын­­ша жүктерді ауыс­ты­рып тиеу 107%-ға өсті, яғни, 2,5 млн тонна жүк ауыстырылды. TХКБ әлеуе­тін тиімді пайдалану мақсатында Қазақ­стан, Әзербайжан, Түркия және Грузия аумақтарында TХКБ-дағы тар жолдарды бір мезгілде жою бойынша Жол картасы шараларын іске асыру бағытында нақты іс-шаралардың шешімі қабылданды.

TХКБ бағытын дамыту үшін UTLC ұқсастығы бойынша өткен қазан айында Қазақстан, Әзербайжан және Грузияның теміржол әкімшіліктері логистикалық қыз­меттердің бірыңғай операторын құру туралы құрылтай құжаттарына қол қойды және бір келісімге келді. Оның үстіне сол айда Мемлекет басшысының қа­тысуымен өткен «Бір белдеу, бір жол» жоғары деңгейдегі форум аясында ҚХР Даму және реформалау мемлекеттік комитеті және Қытай Көлік министрлігімен TХКБ дамыту туралы екі бірдей келісімге қол қойылды.

Келісімдер экспорт-импортты, екі елдің аумақтары бойынша контейнерлік пойыздар үшін транзиттік тасымалдауды арттыру, TХКБ бойынша жүк тасымалдаудың әлеуетті жылдық көле­мін болжау, аумақта жылжымалы құрамды қадағалау бойынша деректер алмасу бойынша ынтымақтастықты одан әрі дамытуды көздейді. Екі елдің, ҚХР-ға мұнай құбырларын, порт ин­фрақұрылымының TХКБ жобаларын қаржыландыруға жәрдем­десу, сондай-ақ TХКБ бойындағы мульти­модальды көлікті дамыту, көліктің автомобиль, теңіз және теміржол түрлерінің артықшылықтарын тиімді пайдалануына керек. Транскаспий халықаралық көлік бағыты бойынша логистикалық қызмет­ті жетілдіру мақсатында «бір терезе» арқы­лы TХКБ бойымен тасымалдауға қаты­су­шы­лардың өзара іс-қимылының орта­лық­тандырылған цифрлық үдерісін құру мәселесі қарастырылып жатыр.

Негізінде цифрлық көлік дәлі­зін толық іске қосу 2024 жылға жоспар­ланған. PSA-мен бірге Calista Asia-europe теміржол платформасы арқылы TХКБ бағыты бойынша «KTZ Express» АҚ логистикалық және экспедиторлық қызметтерін сату терезесін ұйымдастыру қаралып отыр.

Маршрутты дамыту бойынша шараларды жүзеге асыру 2027 жылға қарай дәліздің өткізу қабілетін жылына 10 млн тоннаға дейін арттыруға мүмкіндік береді. Сондай-ақ Ақтау және Құрық порттарына жүктерді автомобильмен жеткізу мерзімін қысқарту мақсатында 515 шақырымдық республикалық маңы­зы бар «Шалқар – Бейнеу» автожолын салу көзделіп отыр. Қазіргі уақытта жоба­ның техникалық-эконо­микалық негіз­демесі әзірленуде және ЕҚДБ тара­пы­нан жобаға инвестиция салуға қызы­ғушылық бар.

 

Теңіз айлақтарының мүмкіндігі

Ақтау және Құрық порттарында терми­налдық қуаттарды ұлғайту бойынша бірқатар салмақты бағдарламалар жүзеге асырылып жатыр. Ақтау портында контейнерлік хаб құру, айлақтар­ды қайта жасақтау және жүк тиеу жабдық­тары мен жабдықтарын жаңарту жоспар­ланғаны белгілі.

Құрық портында астық терминалын салу жобасы аяқталып, 2030 жылға дейін аяқталатын «Саржа» көпфункционалды теңіз терминалын салу жобасы іске асырылып жатыр. Сонымен бiрге теңiзде жүзу қауiпсiздiгiн арттыру мақсатында Каспий­дегі су деңгейiнiң айтарлықтай төмендеуiне байланысты 2024-2025 жыл­дары Ақтау жеңе Құрық порттары акваторияларында тереңдету жұмыс­тары жүргізіледі.

Жоғарыда аталған жобалар сәтті іске асырылса, Қазақстанның теңіз порт­тарының өткізу қабілетін 10 млн тон­наға, оның ішінде контейнерлік сыйым­дылықты жылына 300 мыңға дейін арттыруға мүмкіндік тудырады.

 

Авиациядағы ауқымды іс

«Әуе қатынасын дамыту барысында биыл жаңа рейстер пайда болды және олар қан­шаға өсті? Жақын арада қай елдерге әуе рейстерін ашу жоспарланған еді?» деген сұ­рақ­қа да тоқталып өтсек. Негізінен қазіргі күнде азаматтық авиа­ция саласының негізгі көрсет­кіштері тұрақ­ты өсуді көрсетіп отыр. Әуе­жайдың биылғы жолаушылар ағыны 25 млн-нан астам адамға жетеді деген болжам бар. Бұл былтырғы жылдың сәйкес кезеңінен 22%-ға артық.

Отандық әуе компаниялары тасымалдайтын жолаушылар саны – 13 млн-нан астам. Өткен жылғымен салыс­тырсақ, бұл көрсеткіш те 18%-ға көбей­ген.

Бәрін қорытындылай айтқанда, пан­­де­мияға дейінгі кезеңдегі ішкі тасы­малдау көлемі толығымен қалпына кел­­тірілді, тіпті асып түсті деп ауыз тол­­ты­рып айта аламыз. Өйткені 50 ба­ғыт бойын­ша, аптасына 640 рейстен жасалған. Әлеуметтік маңызы бар бағыт­тардың көліктік қолжетімділігін және ішкі туризмді дамыту мақсатында 7 об­­лыс­та 23 ішкі әуе бағыты субсидия­ла­нады. Сондай-ақ осы жылы. Әуе кеме­лерінің паркі 9 бірлікпен толықты.

Бүгінгі таңда Қазақстанның халық­аралық әуе қатынасы әлемнің 28 елімен жасалған. Рейстер аптасына 567 рейс жиілігімен 110 бағыт бойынша 4 отан­дық және 30 шетелдік әуе тасымалдау­шыларымен орындалады. Сондай-ақ әуе кемелері біздің елден аптасына 57 рейс жиілігімен 13 мемлекетке қаты­найды. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі лоукостер әуекомпаниясы AirAsia келесі жыл­дың наурыз айынан бастап Алматы мен Куала-Лумпур арасында тікелей әуе рейсін ашатынын хабарлады. Оған қо­са өзге де шетелдердің авиа­циялық билік­те­рімен бірқатар келіс­сөздер жүргізілді.

Бұлармен бірге салада Ирландияның авиациялық басқармасы (IAA) сарап­шы­ларымен ұшу қауіпсіздігінің еуропалық тәжірибелерін енгізуде AAC-ға техникалық көмек көрсету бойын­ша жұмыс жүргізілуде. Осы жылдың қазан айында Еуропалық комиссия өкіл­дерімен техникалық кездесу өтті.