![Әлсізге қорған болу – әділеттілік](/media/2024/02/22/21-02-mazhilis-foto-photo-2024-02-21-17-00-48.webp)
Ұрып-соғуды тыю баптары Қылмыстық кодекске енгізіледі
«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне әйелдердің құқықтары мен балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» негізгі заң жобасы және «Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне әйелдердің құқықтары мен балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» ілеспе заң жобасы жөнінде Мәжілістің Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі Жұлдыз Сүлейменова баяндама жасады.
Депутаттың айтуынша, ұсынылып отырған заң жобаларының негізгі мақсаты – барлық азаматтың, оның ішінде әйелдер мен балалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау шараларының тиімділігін арттыру. «Президент Қасым-Жомарт Тоқаев әйелдердің, балалардың құқығын қорғауға, қауіпсіздігін сақтауға ерекше көңіл бөліп келеді. Мемлекет басшысы елдің даму деңгейі қоғамдағы әйелдердің гендерлік теңдігі, құқықтық, саяси және экономикалық мүмкіндіктерімен өлшенетініне мән беріп, отбасылық зорлық-зомбылыққа қарсы күрес жолында және балалардың қауіпсіздігін сақтау және әйелдердің құқығын қорғау үшін жүйелі шараларды қабылдауды айқындады. Отбасылық зорлық-зомбылықпен күрес жолында заң үстемдігі және тәртіп қағидаты біздің ең басты бағдарымыз болуы шарт», деді ол.
Депутаттардың заңнамалық бастамаларына тоқталған Жұлдыз Сүлейменова елімізде 2020 жылдан бері отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы күрес жолында жүйелі шаралар қабылданып келе жатқанын айтты. Мемлекет басшысының тапсырмасымен полицияның тиісті бөлімшелерінің штаттық саны артып, отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылық істерін қарау үшін тергеуші-әйел мамандығы енгізілгенін атап өтті. Заңнамадағы соңғы түзетулерге сәйкес, енді мұндай қылмыстар тек жәбірленуші арызының негізінде емес, куәгерлердің, көршілердің мәліметі, бейнекамералардың жазбасы т.б. негізде анықталады. «Бұдан бөлек, қазір бір рет ымыраға келген тараптардың кейін қайта татуласуына жол берілмейді. Тұрмыстық зорлық-зомбылық үшін әкімшілік және қылмыстық жауапкершілік күшейтілді. Бірақ осыған қарамастан, зорлық-зомбылықтың толастамауы әйелдердің құқығын қорғау, балалардың қауіпсіздігін сақтау заңнамасын қатаңдатумен бірге, қоғамда қылмысқа мүлдем төзбеушілік қағидаты, заң мен тәртіптің қатаң сақталуы дәріптеліп, насихатталуын қажет етеді», деді депутат.
Ж.Сүлейменова бүгінгі заңнамалық өзгерістер 5 бағытты қамтитынын айтты. Оның біріншісі – зорлық-зомбылыққа, басқа да қатыгездікке немесе адамның қадір-қасиетін қорлауға жол бермеу мақсатында бірқатар норма қарастырылған: Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексте болған денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру, ұрып-соғу баптары криминализацияланып, Қылмыстық кодекске енгізіліп отыр.
Әрбір құқық бұзушылық үшін қандай жаза мерзімдері және айыппұлдар көзделгеніне назар аударған депутат заң жобаларының бірнеше маңызды аспектісіне тоқталды. «Бұл баптар тек әйел немесе бала құқығын қорғау емес, құқығы бұзылған, денсаулықтарына қасақана жеңіл зиян келтірілген және ұрып-соғуға тап болған барлық азаматтың құқығын қорғауға бағытталады. Негізгі мақсат – құқық бұзушылықтар болмауы үшін азаматтардың жауапкершілігін күшейту. Жаңа редакцияда денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіргені үшін 3 жылдан 8 жылға дейін бас бостандығынан айыру қарастырылды. Сонымен қатар денсаулыққа қасақана орташа зиян келтіргені үшін 2 жылға дейін бас бостандығынан айыру көзделген», деді депутат.
Балалардың құқығын қорғау саласында 2 жаңа норма қарастырылып, жаңа редакцияда педофилия, сонымен бірге кәмелетке толмаған баланы өлтіргені үшін өмір бойына бас бостандығынан айыру көзделеді. «Азаптауға байланысты норма жаңа құрамда қарастырылды, жаңа редакцияда азаптау үшін 600 сағатқа дейін қоғамдық жұмысқа жегу не 3 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылды», деді ол.
Айта кетейік, бұған дейін отбасында ойран салған азаматтың басқа тұрғын үйі болса, оның жәбірленушімен бірге тұруына сот арқылы тыйым салатын норма болған, бірақ ол жұмыс істемеген еді. Жаңа редакцияда зорлық-зомбылыққа ұшыраған адамды қорғау үшін сот ерекше жағдайларда отбасында жанжал шығарып, құқық бұзған адамды белгілі бір мерзімге жарымен, бала-шағасымен бірге тұруына тыйым салу түріндегі құқықтық ықпал ету шарасын қолдануға құқылы.
Балалар қауіпсіздігіне басымдық беріледі
Қылмыстық кодекске суицидтің алдын алу бойынша норма енгізіліп отыр. Олар – суицидке итермелеу және суицидті насихаттау. Мысалы, бұдан бірнеше жыл бұрын «Синий кит» секілді ойындар әлеуметтік желілерде челлендж ретінде тарағаны белгілі. Депутаттың айтуынша, суицидке итермелегені үшін 5 жылдан 9 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған. Ал суицидті насихаттағаны үшін 200 АЕК мөлшерінде айыппұл түрінде жаңа қылмыстық жауапкершілік енгізіліп жатыр.
Үшінші түзету – интернаттық ұйымдарда тұратын балалардың құқықтарын қорғауды қамтамасыз етуге қатысты. Ж.Сүлейменованың айтуынша, интернаттық ұйымдардың екі түрі бар: жабық интернат ұйымдары, оған балалар үйлері де кіреді және арнайы әлеуметтік-медициналық қызмет көрсететін ұйымдар. Қазір оларды бақылау алдымен арнайы жоспарлау, хабарлама беру, сосын барып тексеру жолымен жүзеге асады. «Біздің ұсынысымыз мынадай: бақылау субъектісін алдын ала хабардар етпей, барлық үлгідегі және нысандағы балаларға арналған интернаттарда кез-келген уақытта мемлекеттік бақылау жүргізу керек. Мониторинг және алдын ала араласу, ескертусіз тексерулер жүйесін енгізу балалардың құқықтарын бұзу жағдайларын дер кезінде анықтауға және уақтылы көмек қолдау көрсетуге мүмкіндік береді. Балаларға арнайы медициналық-әлеуметтік қызметтерді міндетті лицензиялау және білім беру-сауықтыру қызметтерін көрсететін ұйымдарды, яғни балалардың жазғы лагерьлері, жалпы лагерьлеріне міндетті лицензиялау нормалары ұсынылды», деді ол.
Төртінші түзету бойынша балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және оларды қорғау мақсатында заң жобасында тұрмыстық жағдайы ауыр отбасыларды ерте анықтау бойынша мобильді топтардың жұмысын ұйымдастыруға байланысты шаралар кешені қарастырылған. Депутат мемлекеттік отбасылық саясат саласындағы шараларды, оның ішінде некені және отбасылық қатынастарды сақтау, отбасылық жанжалдарды шешу, өмірде қиын жағдайға тап болған отбасыларды жан-жақты қолдау, отбасыларға әлеуметтік, заңдық және психологиялық қолдау көрсету, жұмыспен қамтуға жәрдемдесетін, тұрмыстық зорлық-зомбылықтың профилактикасын жүзеге асыратын Отбасын қолдау орталықтары құрылатынын айтты.
Бесінші түзету бойынша басты назар аударатын мәселе – жаңа заң шаңырақты шайқалтуға емес, отбасын нығайтуға бағытталған. «Бізді ұлт ретінде сақтайтын, әлеуметтік желінің ақпараттық тасқыны мен жаһанданудың тепкініне төтеп беретін, отбасының берекесін арттыратын темірқазық ұстанымдарды нығайтып, құқық бұзушылықтың кез келген түріне төзбеушілік мәдениетін қалыптастыру және дамытуымыз шарт. Отбасылық вандализмді болдырмауды қоғамның моральдық және этикалық қағидаты ретінде санаға сіңіруіміз қажет», деді.
Ж.Сүлейменованың айтуынша, дәстүрлі отбасылық құндылықтарды қорғау, сақтау, нығайту және дамыту, сондай-ақ ұлттық және дәстүрлі отбасылық құндылықтарды бойларына сіңіре отырып, балаларды адамгершілікке баулып, сүйіспеншілікке, өзара құрметке негізделген неке-отбасы заңнамасының қағидаттарын бекіту ұсынылады. «Осы жерде назар аударатын бір дүние бар. Біз заң жобасын қабылдар сәтте, ұлттық ерекшеліктерімізді де ұмытпауымыз керек. Әсіресе таяқтың екі ұшы болатынын ескергеніміз жөн. Әсіресе бала тәрбиесінде. Мысалы, әкенің сұсы болады. Оның баланың болашағын ойлаған «тәк-тәгін» ертең зорлық-зомбылық деп қабылдауға жол бермегеніміз абзал. Ата-ана мен бала арасындағы жанжалды ушықтырмаудың жолын қарастырған жөн. Қандай ата-ана да баласын жақсы болсын дейді, өзі жетпеген биікке оның шыққанын қалайды. Әрине, кейде сәл артық кетуі де мүмкін. Бірақ оның жанашырлықтан туған әрекет екенін ұмытпаған абзал. Жалпы, жанжал болған кезде екі жақты мейлінше жарастыруды ойлап, өзара түсінісетін мүмкіндік қалдырған дұрыс деп есептеймін. Сонда әр бала өз шаңырағында, әке-шешесінің қасында өсіп, Жетімдер үйі азаяр еді», деді ол. Тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселесін шешу қоғамның барлық деңгейінде бірлескен күш-жігерді қажет ететінін айтқан депутат жазаның қатаңдығы және одан бұлтару мүмкіндігінің болмауы кез келген құқық бұзушылыққа жауапкершілікті күшейтетінін, дегенмен тұрмыстық зорлық-зомбылықты болдырмау мәселесінде тек заңнамаға өзгеріс енгізумен қатар, азаматтардың көзқарасы, моральдық ұстанымы да өзгеруі қажет екенін жеткізді.
Ақпарат қолжетімділігіне мемлекеттік бақылау қажет
«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне ақпаратқа қол жеткізу және қоғамдық қатысу мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасы бірінші оқылымда қаралып, құжат жөнінде Мәдениет және ақпарат министрінің міндетін атқарушы Данияр Қадыров баяндама жасады. Оның айтуынша, бұл заң жобасын жасауға отандық және шетелдік сарапшылар қатысқан, 3 кодекске және 2 заңға өзгерістер енгізілу көзделіп отыр. Мақсаты – азаматтардың ақпаратқа қолжетімділігін, мемлекеттік органдардың ашықтығын қамтамасыз ету, жауапкершілікті күшейту.
«Азаматтардың ақпаратқа кеңінен қол жеткізуі сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес пен бюджет қаражатының жұмсалуын бақылау призмасында өте өзекті екені анық. Заң жобасында мемлекеттік секторда «Ақпаратқа қол жеткізу туралы» Заңды жиі және жүйелі бұзуға жол бермеу; мемлекеттік органдар ресми ақпаратты проактивті түрде жария етуді қамтамасыз ету; мүгедектігі бар адамдардың ақпаратқа қолжетімділігін арттыру қарастырылған», деген ол осы мәселелерді шешу мақсатында енгізілген ұсыныстарды атады.
Ол заңнаманы халықаралық стандарттарға сәйкестендіріп, арнайы «құпия» грифтерді есепке алмағанда, мемлекеттік органдардағы барлық ақпаратты ашық деп айқындауды ұсынды. «Бұл ретте, заң жобасына сәйкес, мемлекеттік органдар таратылуы шектеулі ақпаратты тек белгілі бір мерзімге және құжаттың бір бөлігіне ғана қолдана алады. Мемлекеттік органдар, белгіленген Бірыңғай тізбеге сәйкес ашық деректерге қолжетімділікті қамтамасыз етуге міндетті. Осы бірыңғай тізбеден тыс ақпаратты, азаматтардан сұрату түсуін күтпей, проактивті белсенді түрде жария етіп отыру ұсынылады», деді ол.
Д.Қадыровтың айтуынша, қазіргі таңда ақпаратқа қол жеткізу саласында уәкілетті орган бола тұра, министрліктің оны бақылау өкілеттігі жоқ. Жүргізілген мониторинг пен шағымдарды талдау нәтижесі де азаматтар мен журналистер мемлекеттік органдардан қажетті ақпаратты ала алмау фактілері жиі кездесетінін жеткізді. Осыған орай министрлікке тиісті құзырет беріп, ақпаратқа қол жеткізу саласында мемлекеттік бақылауды енгізуді ұсынды.
«Бақылау тоқсанына бір рет, бақылау субъектісіне бармай профилактикалық түрде жүргізіледі. Құқық бұзушылықтар болған жағдайда оларды жою туралы ұсыным жіберіледі», деген ол кейбір мәселелер бойынша әкімшілік жауапкершілік те көзделетінін айтып өтті.
Сонымен бірге жалпы отырыста «Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Қырғыз Республикасының Министрлер Кабинеті арасындағы авиациялық іздестіру және құтқару саласындағы ынтымақтастық туралы келісімді ратификациялау туралы» және «Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Түркия Республикасының Үкіметі арасындағы халықаралық құрамдастырылған жүк тасымалдары туралы келісімді ратификациялау туралы» заң жобалары да талқыланды. Бұл мәселелер бойынша Көлік министрі Марат Қарабаев баяндама жасады.